HarmonyTalk
home
About HarmonyTalkYour PostsJournal
بداهه نوازی، محاسن و معایبش
موسیقی می تواند به دو صورت به اجرا برسد، موسیقی پیش ساخته و موسیقی بداهه یا خلق در لحظه. موضوع این مطلب بداهه نوازیست که در این مقاله نگاهی به محاسن و معایب آن خواهیم داشت.

محاسن بداهه نوازی:
محاسن بداهه نوازی را نیز می توان به دو دسته تقسیم کرد، که اولی به شخص موسیقیدان برمیگردد و دومی به مخاطب او.

شخص بداهه نواز: اگر خواننده قدیمی این سایت باشید، حتما" مقالات متعددی در مورد بداهه نوازی خوانده اید که مخصوصا" در مورد تاثیر مثبت بداهه نوازی در ذهن نوازنده صحبت کرده و نیز نقل قولهایی خوانده اید از پایه گذاران آموزش موسیقی کودکان در مورد تاثیر مثبت بداهه نوازی در رشد ذهنی کودکان. بداهه نوازی بخاطر خاصیت " جدید خلق کردن" اش، سلولهای مغزی را به شدت به تحرک وا می دارد، البته نه فقط بداهه نوازی این خصوصیت را دارد، همه تفکرات خلاقانه این خصوصیت را میتواند داشته باشد.

مثلا" شما اگر بخواهید اعداد را بصورت رندوم بشمارید، فعالیت مغزیتان چند برابر بیشتر از وقتی میشود که اعداد را به ترتیب میخوانید. این فعالیت مغزی به عقیده پزشکان برای مغز سودمند است و از آن به عنوان "ورزش مغزی" یاد میشود. بداهه نوازی می تواند مغز آهنگساز را فعال و خلاق کند و دور از تکرار نگه دارد (البته این مورد در شرایط مختلف می تواند حالت عکسی هم داشته باشد که در قسمت "معایب بداهه نوازی" به آن می پردازیم)

مخاطب بداهه نواز: مخاطب در بداهه نوازی نقش مهمی دارد و در واقع تنها حسن مهم بداهه نوازی احساس صمیمیتی است که در این نوع اجرای موسیقی با مخاطب برقرار می شود. این حالت را در یک میهمانی خصوصی می توانید ببینید؛ کسی که در یک میهمانی صمیمی حساب شده و رسمی صحبت میکند کمی حالت زننده دارد، به همین دلیل است که "موسیقی جز" که فضای اجرای آن صمیمی و غیر رسمیست بیشتر improvise است که همراه با بداهه نوازی هایی اجرا میشود( این موضوع را می توانید در نوع لباس، فضا و محل اجرای این موسیقی بفهمید)

اینجا باید اضافه کرد که improvise هم معنی بداهه نوازی نیست و معنی بسط و گسترش را می دهد که در موسیقی جز همراه با بداهه نوازی اجرا میشود؛ در فضای بداهه نوازی اگر نتی به اشتباه نواخته شود و یا نوازنده موسیقی دل چسبی هم به ذهنش نرسد هیچ مشکلی نیست، همانطور که در یک میهمانی خصوصی انتظار شنیدن سخنان دستچين و از پيش تعيين شده را از میهمان ندارید، اين نوع سخن گفتن مخصوص سخنرانی است!

اینجا به یکی از لذتهای بداهه نوازی که در اجرای پیش ساخته مفهومی ندارد هم اشاره میکنیم و آن محک زدن خلاقیت نوازنده در لحظه اجرا است؛ این مورد برای شنونده تا حدی می تواند لذت بخش باشد.

(البته ممکن است این موضوع را غیر موسیقایی بدانید، ولی توجه داشته باشید که در موسیقی فقط از شنیدن نتها لذت نمی بریم و خیلی از عوامل غیر موسیقایی هم در احساس ما نقش دارند؛ مثلا اگر "کاپریس شماره یک" از پاگانینی توسط یک کیبورد که صدای ویولن را خوب تقلید میکند، اجرا شود، هیچگاه لذت شنیدن این قطعه را با ویلن ندارد، زیرا غیر از ملودی های زیبا، اجرای ماهرانه دوبلاها و استکاتوهای مشکل این قطعه، موجب هیجان شنونده می شود)

Audio File قسمتی از "کاپریس شماره یک" از نیکولو پاگانینی را ببینید

معایب بداهه نوازی:
اگر در فضایی غیر از فضای یاد شده (خصوصی) بداهه نوازی به اجرا گذاشته شود، اصل بداهه نوازی به شدت زیر سئوال میرود و معایب آن به صورت غیر قابل انکاری خودنمایی میکند.

orchestr
اول: برخلاف تصوراتی که بداهه نواز را خلاق تر از آهنگساز میدانند باید اشاره کرد که بداهه نوازان اکثرا" محافظه کار هستند و این خود از خلاقیتشان می کاهد. ممکن است بگویید این مخالف نوشته بالا است که بر خلاقیت ذهنی بداهه نواز تاکید میکند! ولی باید اضافه کرد که نباید بداهه نوازی را به عنوان تمرین در منزل برای ساخت موسیقی با اجرای روی سن و به عنوان یک شغل، یکی دانست...

اگر نگاهی به همین بداهه نوازان ایرانی که مخصوصا" در رادیو مینوازند بکنید می بینید در عمل اتفاقات دیگری افتاده! وقتی شغل شما در موسیقی بداهه نوازی شود، بخاطر خصوصیت بداهه بودن، موسیقیتان روی صحنه، به شدت محافظه کارانه میشود. برای اینکه همیشه بداهه نوازی میکنید، نوازندگیتان هم محدود به محفوظات ذهنیتان میشود و کم کم نوازندگیتان را که" اصل ِمهم بداهه نوازیست" از دست میدهید و محدود به دانسته های خود میکنید.

بخاطر اینکه موسیقی هنری سیال است، شما نمیتوانید برای فکر کردن مدتی سکوت کنید، و اگر بخواهید با فکر کردن جمله ای پیچیده را انتخاب و استفاده کنید، مجبور هستید از دم دستی ترین تکنیکها برای پرکردن زمان پیدا کردن جمله مورد نظرتان استفاده کنید، به همین دلیل موسیقی تان پرمیشود از جمله هایی مثل پاساژهای ساده و نه چندان دلچسب، پایه های ریتمیک طولانی و...

بعد از آن هم یک ملودی نه چندان تکنیکی و یا پیچیده اجرا میکنید، چراکه در هنگام بداهه نوازی نوازنده بخاطر بداهه بودن جمله موسیقایی که بالطبع تمرین نشده نیز هست، تسلط نوازنده ای را که قطعه پیش ساخته را مینوازد ندارد. ( البته هر چه این بداهه نواز کارکشته تر و تمرین کرده تر باشد، یعنی به نوعی کار غیر بداهه تر باشد، این اجرا مسلط تر و محکمتر خواهد بود، ولی دیگر چه بداهه ایست!؟)

باید اینجا اضافه کنم که به عقیده نگارنده، مهمترین دلیل بداهه نوازی در ایران غیر از مواردی که گفته شد دو چیز است: یکی تنبلی نوازندگان! دوم: سنتگرایی در موسیقی ایرانی که بعضی ترجیح میدهند فقط ادامه دهنده گذشتگان باشند و مانند گذشتگان بداهه بزنند!

همین اتفاق باعث شده که ما هیچگاه از یک بداهه نواز قطعه ای مثل audio file "مارش ترک" را نشنویم (اگر هم استثنا" قطعه ای در این سطح بشنویم استثناست! و نمیتوان برای اثبات قدرت بداهه نوازی(!) به عنوان یک اصل محسوب شود)

آهنگسازها هم در واقع بداهه نواز هستند، چون ایده ها به صورت جرقه و در لحظه به ذهن آهنگسازان میرسند، تنها تفاوتی که این دو (بداهه نوازان و آهنگسازان) دارند این است که آهنگساز ممکن است ساعتها روی بهتر شدن موسیقی خود تلاش کند ولی بداهه نواز همان که به ذهنش رسید را میزند.

دوم: بداهه نوازی بخاطر خصوصیت بداهه بودنش، با تعدد سازها سنخیتی ندارد و هر چه سازها کمتر باشد، بداهه نوازی بهتری اجرا میشود، مگر اینکه بصورت سئوال و جواب و نه "چندصدایی نواختن" باشد.

در موسیقی جز و گاه در موسیقی شمال هند میتوان بهترین نوع بداهه نوازی (البته نه کاملا" بداهه!) چند صدایی را شنید که البته به هیچ وجه از نظر هارمونی به یک سمفونی مثلا" برامس یا مالر نمیتواند حتی قابل قیاس باشد، چون هر میزان این سمفونیها با صرف وقت زیاد و آزمون و خطا به این قدرت رسیده است.

در پایان باید به این موضوع هم اشاره شود که آهنگسازها هم در واقع بداهه نواز هستند، چون ایده ها به صورت جرقه و در لحظه به ذهن آهنگسازان میرسند، تنها تفاوتی که این دو دارند این است که آهنگساز ممکن است ساعتها روی بهتر شدن موسیقی خود تلاش کند ولی بداهه نواز همان که به ذهنش رسید را میزند. حتما" شنیده اید که باخ، موزارت، بتهوون، شومان و ... بهترین بداهه نوازان زمان خود بوده اند؛ ولی همچون شاعر بزرگ ایران "حافظ" که اشعار خود را پس از خلق عیب یابی میکرد و حتی ابیاتی به آن می افزود و سپس به رشته تحریر در می آورد، آنها نیز وقت زیادی روی قطعات خود میگذاشتند تا اینچنین ماندگار شود. پس در واقع هیچ موسیقی یا شعری، نت به نت یا حرف به حرف ساخته نمیشود، ولی بهتر است اگر موسیقی یا متن "خردمندانه" میخواهید بعد از تولید روی آن کار کنید. در مقاله بعد نظري به "نقش بداهه نوازي در موسيقي ايراني" خواهيم داشت.

از سجاد پورقناد

لینک های مرتبط :
چالشهای یک موسیقی

November 04, 2005

نظرات شما
- ضمن استقبال از تبادل نظر و بحث در زمینه های مختلف موسیقی از همه دوستان صاحب نظر دعوت می کنیم در صورت تمایل، نقد و نظریات خود در زمینه های مختلف موسیقی را در قالب یک مطلب تنظیم، تهیه و برای ما ارسال کنند تا با انتشار آن در سایت بتوانیم آنرا به گوش مخاطبین بیشتری برسانیم. از همه شما عزیزان سپاسگذاریم.
گفتگوی هارمونیک , November 08, 2005
- ba tashkor az doste khobam aghaye rahnama doste aziz man moshkele dastore zabani ba in kalame nadashtam moshkele man in bod ke ye marjaee beman moarefi konid ke improvise yani basto gostaresh faghat hamin doste man dar sani chizi ke shoma farmodid kasi ke 3-4 sal rock ya jazz kar karde midone bedahe yani ejraye gheyre daghighe melody ke age bishtar dar morede gheyre daghigh tozih bedid khoshhal misham salesan dar morede motif va develompan doste azizam in technic yeki az sakht tarin marahele improvise ke navazande hich rahi baraye bargasht nadare shoma dar lahze bayad hameye avamelo ba kochik tarin naghds vared koni vali dar comopsition shoma rahat mitonid bargasht konid va motif o barha taghir bedid bekhatere hamin mozoe ke basto gostaresh dar improvise besiyar doshvar tar az ahang saziye dar akhar ham kheili khoshhal misham ke shenavandeye ahang haye shoma basham hamchenin agar doost dashtid manaham yekseri kare talfighi (jazz 4gah)zire nazare dr.roshanravan anjam dadam ke mitonam be dasteton beresonam(omid varam ke az in bahsa delkhori pish nayad chon ma dar jame_e zendegi mikonim ke hich ke be bahso tabadole nazar alaghe ee nadare)shado dorost bashid
siamak pishdadian , November 08, 2005
- az maghaleye khoobetoon mamnoonam ,aghaye poorghanad osoolan har harfi zamani ke avalin bar tavasot e kasi matrah mishe makhsoosan agar kami mayeye naghd ham dashte bashe oonham az yek adat e rayej ba moze'girihaye shadidi movajeh mishe va agar oon adat beno'i arzesh matrah beshe vaz' az oonam badtar e ,banabarin be nazar e man shoma bayad darbarabar e kasani ke shoma ra be ba'zi chizha motaham mikonan saboor bashid.. nokteye digari ke be nazaram mirese ine ke maa dar tarh e didgahamoon nesbat be in mas'ale asl e mozo' ro raha kardim va be yek loghat chasbidim , albate nazar dadan darbareye eshkalati ke momken e karbord e yek loghat dar maghale dashte bashe khoobe amma tavajoh be hashie ha kar ro kami kharab mikone .mas'aleye bedahenavazi yek mas'aleye mohem bekhosoos dar music e keshvar e khodemoone .be nazaram agar hashie haro raha konim va be asl e mozoo' bishtar bepardazim kheyli behtare. mamnoonam.
, November 08, 2005
- در جواب یکی از دوستان عزیز باید بگم اگر از زاویه لغت و ریشه یابی لغت نگاه کنیم، improvise از ریشه improve به معنی اصلاح، بهبود یا پیشرفت دادن است. در واقع در اصل باید چیزی وجود داشته باشد که بتوان آنرا تهیه کرد. بعنوان مثال گفته می شود "she improvised a breakfast from what she had" به این معنی که "او با استفاده از موادی که داشت صبحانه ای تهیه کرد". بنابراین تا چیزی (ماده اولیه) وجود نداشته باشد نمی توان آنرا improvise کرد، نکته ای که باید دقت کنید این است باید مواد اولیه ای باشند تا با فرمول های خاص آشپزی آنرا به غذا تبدیل کرد. در واقع اگر از زاویه گرامری نگاه کنیم improve یک فعل transitive است و نیاز به مفعول دارد. اما از زوایه موسیقی هر شخصی که حداقل دو، سه سال موسیقی Jazz یا حتی Rock کارکرده باشد خوب می داند آنچه که در عالم موسیقی در نظر عوام به بداهه نوازی مشهور است، چیزی جز اجرای غیر دقیق یک ملودی یا قطعه موسیقی با توجه به حال و هوای زمان اجرای نوازنده نیست. بعنوان مثال آیا فکر میکنید improvise ای که دیوید گیلمور در ترانه comfortably numb در آلبوم the wall داشته و بعنوان یکی از بهترین improvise های قرن بیستم شناخته شده است، در لحظه ای که اولین اجرای آلبوم the wall صورت پذیرفته به ذهن آقای گیلمور خطور کرده؟ یقینآ اینگونه نیست. اگر موسیقی بدانید و آهنگسازی کرده باشید خوب می دانید که یک نوازنده/آهنگساز هرچقدر پیشرفته و حرفه ای، هرگز حاضر نیست بدون آمادگی قبلی و داشتن حداقل چند موتیف - حتی چند جمله - در ذهن اقدام به نواختن بکند. اگر به کنسرتهای موسیقی Jazz رفته باشید یا در تلویزیون دیده باشید حتمآ متوجه شده اید که پس از اجرای همگانی یک تم مثلآ in a sentimental mood از دوک الینگتون، معمولآ نوازندگان به ترتیب شروع به improvise روی همین تم می کنند. مردم عادی فکر می کنند این improvise ها به لحظه خلق می شوند اما واقعیت این نیست. همه این improvise ها برای خود برنامه هایی از پیش تعیین شده دارند و همه نوازندگان خوب می دانند که مثلآ هریک 32 میزان فرصت improvise دارند، بنابراین قبل از اجرای برنامه هفته ها برای اجرای بهتر این 32 میزان، آهنگسازی و تمرین می کنند. اما تفاوت مهمی که این سبکهای موسیقی با سبک کلاسیک دارد آن است که اجرای آنها غیر دقیق است و نوازنده به هنگام اجرا می تواند بسادگی آنرا دچار تغییر و تحول کند، ولی این تغییر و تحول آنقدر نیست که اگر شش ماه دیگر دوباره به کنسرت همین افراد بروید در اجرای همین قطعه هنگام improvise، چیز دیگری بشنوید. به هر صورت راجع به مفهوم improvise صحبت زیادی میتوان کرد اما باید مشخص شود که در چه محیط و مقوله ای قرار است صحبت انجام شود، مقوله لغت شناسی، موسیقی حرفه ای و یا عالم عوام، هر کدام از این محیط ها استدلال و تشریح موضوعی خود را طلب میکند.
کاوه رهنما , November 08, 2005
- سلام: خیلی عالی بود... بداهه نوازی کار هر کسی هست ... ولی اجرای یک قطعه فنی... نه...
Hamid , November 06, 2005
- ba salam kheili mamnon az javabeton doste aziz man matlabe shomaro dobare moror kardam nazare man ine ke shoma dar ye jahaee dochare eshkal shodid doste man ki gofte improvise yani basto gostaresh shoma ye marjaee moarefi konid ke man in mozo ro to on bekhonam doste man improvisiton yani khale music dar ejra yani shoma moghee ke darid music ejra mikonid na minevisid musici khalgh konid onham bar asase yekseri ghavanin na ke harchi khastid basto gostaresh dar music yani developman ke yeki az bahshaye pichide dar music chizhaee manande dynamic,variyasion,...joze avamele basto gostaresh hastan ke navazande mitone dar improvise ham azash estefade kone baraye etelaate bishtar mitonid be dictionary HARVARD morajee konid(albateh man omid varam ke az harfhaye man injor bardasht nashe ke man bishtar az shoma midonam va mikham chizio be zor begam ke doroste ma darim baham bahs mikonim dar hade savademon)shado dorost bashid
siamak pishdadian , November 06, 2005
- ba shoma movafegham. aslan ki gofte kari ke bedoone andisheh anjam beshe behtar az oony hast ke bedoone andisheh basheh
sahar , November 06, 2005
- سلام. مطلبی که بنده نوشتم همونطور که در تيتر مشخص هست در مورد محاسن و معايب بداهه نوازی بود که کمی به حاشيه های بداهه نوازی هم پرداخته بودم. يکی از هدفهای مهمی که داشتم و با اين جواب شما فهميدم که آن را خوب توضيح ندادم مشخص کردن فرق بداهه نواز به معنی خالصش و IMPROVISITONبود. شما باز از IMPROVISITON گفتيد! من در مورد بداهه نوازي. اين دو مسئله کاملا با هم فرق دارند. توضيحاتش هم در متن هست ولی يا من بد توضيح دادم يا شما دقتتون کم بوده. مسئله ای هم که شما مطرح کرديد که هم در موسيقی ايرانی و هم جز وجود داره همون IMPROVISITON هست که با بداهه نوازی يکی گرفته ميشه. همونطور که آقای حامد نقل قولی کرده بودند از جناب ذوالفنون که گفتند بداهه نوازی مونتاژ کردن جملات موسيقی ات در کنار هم و به معنای اجرای موسيقی جديد نيست... آقای ذوالفنون هم مثل شما IMPROVISITON را بداهه نوازی ترجمه کردند.
سجاد , November 06, 2005
- ba arze salam khedmate shoma aghaye sajade por ghanad kheili mamnon az zahamati ke mikeshid. man motease faneh manzore shomaro az maghaleye bala nafahmidam ke in etela resani bod ye naghd???man ehsas mikonam shoma agar yek marghdar akademik tar va elmi tar donbale in matlab miraftid chenin nazari nadashtid man ehsas mikonam shoma etelaate kami dar morede bedahe navazi darid makhsosan dar mosighiye jazz dar in mosighi faghat hefze (lick)ha va navakhtane an dar tonalitehaye mokhtalef koli zaman mibare yani shoma dar in mosighi hadeaghal 6-7sal tool mikeshe ta bedahe navaze khobi beshid dar sani dar music sonatiye khodemon ham hamin jore shoma neveshtid music sonati ya irani va az neveshte tori bar miyad ke ba yek music pishe pa oftade robero hastim dar sorati ke vaseye yadgereftan faghat dastgah ha va goshehaye music irani hadeaghal shoma ehtiyaj be sarfe 5-6 sal zaman ehtiyaj darid doste man say konim vaghti yek tiriboni dastemone kheili mohtat tar va sanjide tar sohbat konim baraye etela ate bishtar mitonid be motaleye ketabe ART OF IMPROVISITON neveshteye Bob Taylor morajee konid (man ghablan yek analyz roye ahange beatles ha dashtam ke khabari az javabiye nashod mamnon misham dar morede on ham mano roshan konid)
siamak pishdadian , November 06, 2005
- جلال ذوالفنون که خود نوازنده ای حرفه ای است در مصاحبه ای گفت که بر خلاف تصور رایج بداهه نوازی خلق نیست بلکه نوعی مونتاژ است و نوازنده جملاتی را که از قبل در دستگاه (یا گام) موردنظر میدانسته کنار هم می گذارد تا به یک کلیت واحد برسد و عموما اینگونه نیست که در لحظه به خلق یک ملودی کاملا جدید بپردازد. (نقل به مضمون) می خواستم نظر نویسنده این مطلب و سایر دوستان را در این باب جویا شوم. با تشکر.
حامد , November 05, 2005
- عالي بود .. يك سوالي داشتم تفاوت بداهه نوازي با بداهه پردازي در چي هست چند باري در مورد اين مساله در يك جايي بحث شد
hamed , November 05, 2005
- Mer C. Bsiyar aali bood. Albatte in mataleb neshoon dahandeye in ham hast ke bedahe navaziye khoob cheghadr moshkel hast. Be har hal osooli ke yek melodiye khoob ro be vojood maire (che dar Improvisation, che dar composition)yeki hast, vali bedahe navaz be tore modavem bayad be hameye in osool tavajjoh dashte bashe, vali mosallaman dar composition zamane bishtari baraye fekr kardan vojood dare.
Babak , November 05, 2005
- بداهه نوازي وجود خارجي ندارد؛ حتي هنگامي که شما بدون فکر پشت ساز مي نشينيد و شروع به زدن مي کنيد، ايده اي از قبل در ذهن داريد. چنين بحثي هم که کدام خوب است يا کدام بد خيلي جايز نيست چون هر کدام يک موضوع هستند.
سعيد , November 04, 2005