HarmonyTalk
home
About HarmonyTalkYour PostsJournal
گزارشی از همایش "نگرشی نو به ساختار ساز نی"
همایش"نگرشی نو به میراث ساختار ساز نی" که چندی پیش در سالن آمفی تئاتر سازمان میراث فرهنگی كشور با همکاری علیرضا قندریز(دبیر انجمن های میراث فرهنگی) و با همت انجمن دوستداران فرهنگ و هنر ایران و سایت www.HarmonyTalk.com و با حضور اساتید وصاحب نظران موسیقی و به بهانه ارائه گزارشی از 40 سال تلاش دکتر حسین عمومی در راه تکامل سازهای موسیقی ایرانی برگزار شده بود. در این برنامه دکتر عمومی به بیان نمونه هایی از دستاوردهای خود در طراحی و ساخت سازهای نی و تنبک پرداخت .ایشان در این نشست نی کلید دار و تنبک کوکی را معرفی كردند.

دكتر عمومی این سازها را در سالهای گذشته طراحی کرده و ساخته اند، ولی به دلیل دوری از وطن و عدم دسترسی به سازندگان و نوازندگان این سازها در ایران همواره فرم و ساختار این سازها در بین نوازندگان و سازندگان در هاله ای از ابهام فرورفته بود. این همایش بهانه ای شد تا این دستاوردها به اساتید و علاقه مندان موسیقی معرفی شود.نی كلید دار که در بین نوازندگان نی نامی آشناست؛ همواره موجب ارائه پیشنهادات و انتقاداتی بوده است. عده ای از اساتید با ایجاد امكانات اضافی مانند کلید برروی نی مخالف هستند و این عمل را مخالف با اصالت نی می دانند و معتقدند اینكارنی را شبیه سازهای غربی مانند فلوت می کند!عده ای از اساتید نیز با ایجاد این امكانات بر روی نی موافقند با این شرط که این امكانات، صدا و ساختار کلی نی را تغییرندهد و معتقدند با تحقق این شرط تکمیل و استاندارد كردن نی، نه با اصالت آن تضاد و نه ارتباطی با سنت شکنی دارد زیرا در سده های قبل همانطور که تاریخ نشان می دهد، نی به این شکل نبوده که امروزه میان نوازندگان رایج است. به هر حال ساختار کلی این ساز شبیه به نی معمولی (بدون کلید) است.

با این تفاوت که یک بند اضافی در قسمت پایین نی تعبیه شده و نزدیک محل تلاقی بند آخر و ماقبل آخر یک سوراخ قرار گرفته است و به دلیل این که انگشت نوازنده در نی های معمولی و بلند قادر به کنترل این سوراخ نیست کلیدی برای مهار این سوراخ طراحی شده که به بدنه ساز چسبیده است. پرواضح است که در نی های کوچک نیازی به این كلید نیست ونوازنده قادر است با انگشت كوچك خود سوراخ اضافه را کنترل کند.نوازنده با وجود این سوراخ قادر است نتی را اجرا کند که حلقه اتصال بین صدای اول (بم) و دوم (اوج) نی است، یعنی همان نت "سی" که فقدان این نت در نی های معمولی باعث شده نوازنده در صدای اول، نت سی کرن را تحت هیچ شرایطی نتواند اجرا کند؛هر چند برای نتهای سی بمل و سی بكارآنقدر به زحمت می افتد که ترجیح می دهد این نتها را به یکباره در اكتاوبالاتر یا پائینتر(بسته به نوع قطعه)بنوازد.اینكار موجب می شود در اجرای اركستری نوازنده مجبور شود یك قسمت از یك پاساژ یا یك گام را در صدای اول یا دوم و قسمت دیگر آن را در صدای سوم (غیث) بزند و بالعکس. در صورتی که بقیه سازها برای اجرای یک پاساژ از نتهای پشت سرهم استفاده می کنند و این جهش نتی، از لحاظ قواعد هارمونی گاه موجب شنیدن فواصل نا مطبوعی در ارکسترمی شود.

Nei
بند آخر نی کلید دار
دکتر حسین عمومی با بیان این فواید در نی کلید دار گفتند:"این نی تمامی امكانات نی های معمولی را دارد بعلاوه یکسری امكانات دیگر" و نیزنمونه ای در این مورد اجرا كردند(پیش درآمد اصفهان ساخته استاد مرتضی نی داوود) سپس به معرفی تنبک کوکی پرداختند.

طرح تنبک کوکی در ابتدا توسط استادان ابراهیم قنبری مهر و حسین تهرانی اجرا شد که اکنون توسط آقای فریدون حلمی، نمونه های تکمیل شده این سازساخته شده و در اختیار علاقه مندان قرار می گیرد.این تنبک در ظاهر تفاوت زیادی با تنبک معمولی ندارد ولی با یک نگاه دقیق می توان تفاوت آن را با تنبك معمولی فهمید؛ گذشته از این صدایی که از این ساز(تنبک کوکی آقای حلمی)خارج می شود قابل تمیز با تنبک معمولیست این عوامل باعث شده که اساتید امروز ترجیح دهند با همان تنبک معمولی به اجرای قطعات بپردازند (البته در اماکنی که رطوبت هوا زیاد نباشد!) در طرحی که آقای عمومی ارائه کرده اند، پوست تنبک از داخل بوسیله 8 رشته سیم محکم، کنترل می شود که این سیمها بصورت بسیار هماهنگ و دقیق با هم شل و سفت می شوند و كنترل این 8 سیم با اهرمی است که در داخل نفیر تنبک قرار گرفته( که در ضمن در جایی از نفیر قرار گرفته که به هیچ وجه در صدای طبیعی تنبک اثر نمی گذارد) به عبارت دیگر تنبک از داخل کوک می شود، برخلاف اکثر سازهای کوبه ای دنیا که از خارج کوک می شود. این طرح موجب می شود، اولا" تنبک بنا به خواسته نوازنده و شرایط محیطی تا حد امكان و میزان كشش طبیعی پوست به صورت فواصل كروماتیك شرقی (ربع پرده ای) کوک شود؛ ثانیا"، از لحاظ صدایی هیچ تفاوتی با تنبک معمولی نکند.

دکتر عمومی عنوان كردند، در خارج از كشوراین دو طرح با استقبال زیادی روبرو شده است، ولی چون ایشان امكانات ساخت ساز را در تعداد زیاد ندارند، متاسفانه امکان پاسخگویی به درخواست نوازندگان تاكنون میسر نشده.

در ادامه همایش استاد حسین دهلوی پس از بیان مباحثی پیرامون وضعیت فعلی موسیقی کشور، عنوان كردند: این قبیل حركتهاو كارها بسیار ارزنده و قابل ستایش است و اذعان داشتند که برای پیشبرد اهداف موسیقی بایدهمه اساتید وهنرمندان متحد، یکدل و یكپارچه عمل کنند تا بتوان موسیقی ملی ایران را به طرز مطلوبی عرضه کرد.

در پایان این همایش نامه ای از استاد حسن كسایی در تایید حرکت دکتر عمومی در طراحی و ساخت نی کلید دار قرائت شد؛ همچنین طرح نی کلید دار(و کلید روی نی) در این همایش توسط آقای ابراهیم نظری نوازنده فلوت و آقای بهمن پورقناد نوازنده فاگوت، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

امید است که در آینده این قبیل فعالیت ها بتواند در جهت پیشبرد اهداف موسیقی كشورنقش موثر و مفیدی ایفا کند.

از علی نجفی ملکی

مطلب مرتبط :
نی، وسیله یا هدف!

October 16, 2004

نظرات شما
- سلام،ما حتما" در آينده عکس و مقالات بيشتري در مورد اين ساز در سايت قرار مي گذاريم ...در مورد سوالي که خانوم شيدا پرسيدند، اين ني فقط نقش همان ني هاي قبلي را ايفا مي کند از لحاظ ني فا، سل و... بودن!و با وجود اين ني هم هنوز ني هايي با طولهاي مختلف لازم است در مورد سيمي هم که گفتند، بايد اينجا اشاره کنيم که اين سيمها بسيار محکم و از جنس سيم بکسل هستند در ضمن اگر تعادل اين سيمها به هر دليلي دچار مشکل شود از بيرون ساز چند پيچ تعبيه شده که مي توان بوسيله آنها کشش سيمها را تنظيم کرد.در مورد آقاي عمومي هم، همانطور که در متن گفته شد،ايشان همان دکتر عمومي خواننده و ني نواز هستند
گفتگوي هارموني , October 17, 2004
- مرسی خیلی جالب بودند. لطفا" در مورد تنبک بیشتر توضیح بدید و اگر بتونید یه عکس هم ازش بذارید خیلی عالی میشه.در مورد این ساز ها چند تا سوال هم داشتم: یعنی با وجود این نی باز هم نیاز به داشتن پنج تا نی ارکستری(لا و فا و سل و می و ر ) کوک هست؟واین که اگه یه سیم از این تنبک پاره شد باید کل ساز باز بشه؟ولطفا" در مورد دکتر عمومی یه مختصری بفرمایید. ایشان همون دکتر عمومی که خواننده وردیفدان مورد تایید استاد کسایی هستند؟ با تشکر .
Sheyda , October 17, 2004
- ممکنه راجع به تنبک کوکی یک مقدار توضیح بدید؟!
سامان , October 17, 2004
- مرسی ممنون از اینکه ما را هم در جریان گذاشتید ...
حمید , October 16, 2004