موسیقی شعر حافظ

بیست مهر، یادروز شاعر پر آوازه ی پارسی زبان، خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی، جسارت را به قلمم داد تا بر نازکای این ورق در حد بضاعت ناچیزم ادای دینی کنم به این سرو سرفراز ادبیات کهن پارسی. پرداختن به مقوله ی موسیقی در اشعار حافظ، درایتی سرشار را می طلبد، چراکه اگر غیر از این باشد حق مطلب ادا نخواهد شد اما سعی می کنم در دل این چند خط، مجال را مغتنم شمارم و به صورتی بسیار اجمالی در مورد موسیقی در اشعار حافظ به سخن بپردازم.

مهمترین عناصر تشکیل دهنده ی شعر را چنین بر شمرده اند: اندیشه و عاطفه، تخیل (صور خیال)، شکل شعر، موسیقی شعر و زبان شعر.

مورد بحث ما «موسیقی شعر» است و به علت فقدان وقت از پرداختن به سایر عناصر چشم پوشی می کنیم. امروزه موسیقی شعر را در چهار موضوع بررسی می کنند:
موسیقی بیرونی (وزن عروضی): وزن عروضی همان ریتم شنیداری شعر است؛ مثال:
عاشق شو ار نه روزی، کار جهان سر آید
ناخوانده نقش مقصود، از کارگاه هستی

وزن عروضی این بیت چنین است: مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن و یا مستفعلن فعولن مستفعلن فعولن

موسیقی کناری (قافیه و ردیف): موسیقی کناری در شعر کلاسیک همیشه حکمفرماست و نوعی توازن و حس خوشایند را در ذهن شنونده تداعی می کند و همیشه شنونده در طول ابیات منتظر شنیدن موسیقی گوش نواز قافیه و ردیف است.

مثال: خواب دیدم { دوش دیدم} که ملائک در میخانه زدند
گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند

میخانه و پیمانه: قافیه
زدند: ردیف موسیقی درونی
همخوانی مصوت و صامت: گوش نوازترین و زیباترین نوع این موسیقی واج آرایی است. واج آرایی تکرار حرف یا حروفی مشابه یا یکسان در یک مصرع یا بیت است. مثال:
رشته ی تسبیح اگر بگسست معذورم بدار
دستم اندر دامن ساقی سیمین ساق بود

اگر دقت کنید می بینید تکرار حرف “سین” چه موسیقی زیبایی را ایجاد کرده است. این نوع موسیقی که در این بیت مشاهده می شود مانند نوعی باس همراهی شونده در موسیقی اصوات است که مکرر شنیده می شود.

موسیقی معنوی: هماهنگیها و هارمونیهایی که مانند یک بافت، شعر را تشکیل داده اند مانند ایهام، استعاره… البته این چهار نوع موسیقی در هر شعری به خصوص شعر کلاسیک قابل رویت و بررسی است.

مهمترین ویژگی اشعار حافظ را ایهام آن دانسته اند نه موسیقی آن را چون که در هر شعری موسیقی وجود دارد اما ایهامی که حافظ دارد در هر شعری نیست، هر چند که موسیقی زیبای شعر حافظ قابل چشم پوشی نیست. در مورد موسیقی اشعار حافظ از دیدگاه های متفاوتی می توان به بررسی این مهم پرداخت. یکی از آن دیدگاه ها، دیدگاهی است که مختصر به آن پرداختیم. دیدگاه دیگر بررسی چگونگی به کارگیری الحان و سازهای موسیقی در شعر حافظ است.

استفاده از اصطلاحاتی مانند: ضرب، راه فرود، اصفهان، عراق، بم، نوا، نغمه، دستان… که همگی دلالت بر موسیقی شناس بودن حافظ دارد. مثال:
نوای مجلس ما را چو بر کشد حافظ
گهی عراق زند گاهی اصفهان گیرد

دلم ز پرده برون شد کجایی ای مطرب
بنال هان که از این پرده کار ما به نواست

مطربا پرده بگردان و بزن راه عراق
که بدین راه بشد یار و ز ما یاد نکرد

آنچه پررنگ جلوه می نماید این است که به کارگیری این الحان و الفاظ اتفاقی نمی تواند باشد هرچند که گفتیم این ابیات نیز مانند دیوان سراسر ایهام حافظ نمی تواند از آرایه ی ایهام تهی باشد.

به امید روزی که دیوان حافظ از گوشه ی عزلت خانه ها رهایی یاید و غیر از سر سفره ی هفت سین و تفأل، در مسیر شناخت و تفسیر واقعی قرار گیرد. در پشت هر بیت حافظ فلسفه ای از عشق، معرفیت، انسانیت، خود شناسی و خدا شناسی قرار دارد.

حافظ بارها و بارها پر فراز و نشیب ترین امور را در بیتی بیان کرده که تفسیر آن مجال بسیاری می طلبد. به راستی وقتی می سراید:
مباش در پی آزار و هر چه خواهی کن
که در شریعت ما غیر از این گناهی نیست

هدف و رسالت تمام ادیان الهی را در همین یک بیت خلاصه می کند.

غزل گفتی و دُر سفتی بیا و خوش بخوان حافظ
که بر نظم تو افشاند فلک عقد ثریا را

ز چنگ زهره شنیدم که صبحدم می گفت
غلام حافظ خوش لهجه ی خوش آوازم

سخن کوتاه باید چرا که قلم و زبان من در وصف حافظ زانوی عجز بر زمین می زند.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

جان کیج و ذن بودیسم (IV)

گفتگوی بالا بین پروفسور «سوزوکی» – استاد فلسفه شرق دور – و یکی از شاگردانش در دانشگاه کلمبیا صورت گرفته که جان کیج آن را در مقاله ای به نام «شفافیت و ظرافت» آن را نقل می کند. می گویند که «ذن» اولین بار با یک کنایه آغاز شد. بدین گونه که: روزی بودا با شاخه گلی در دست به جایگاه موعظه ی روزانه اش آمد و به جای موعظه های معمول، آن روز فقط گل بود و سکوت. یکی از پیروانش راز پیامِ بی کلام او را دریافت و ذن آغاز شد.

یادداشتی بر آلبوم «نبودی تو»

موسیقیِ «نبودی تو» را می‌توان در این عبارت خلاصه کرد: کنار هم نشاندنِ بی‌ربطِ عناصری بی‌ربط و در عین حال نخ‌نما. شیوه‌ی تنظیم و هارمونیزه کردنِ نُه ترانه‌ای که در این آلبوم گنجانده شده عمده‌ترین عنصرِ تاریخ مصرف گذشته‌ی مجموعه است. صدای خواننده نیز معمولاً بی هیچ ایده‌ی مشخصی، در فواصلی مستعمل، بر فضاسازی‌هایی سوار می‌شود که حاصلِ نازل‌ترین فرمول‌های نیم قرن پیش‌اند.

از روزهای گذشته…

گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (IV)

گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (IV)

پس از آن او به نوشته‌ای از خودش اشاره کرد با عنوان «شکافتن یک بافته» (درباره‌ی «پرسه در آیینه» اثر «محمدرضا فیاض») که در «فرهنگ و آهنگ» شماره ۱۷ منتشر شده بود، که در متن آن هم به شکلی واضح (و دامنه‌دارتر از نوشته قبلی) تجزیه و تحلیل موسیقی به کار گرفته شده است (قسمت ۱، قسمت ۲). همچنین نوشته‌ی خود «محمدرضا فیاض» با عنوان «رمزگشایی راز نو» منتشر شده در فصلنامه‌ی ماهور شماره‌ی ۲ همین تکنیک را به شکل گسترده‌تر به کار گرفته است.
الکساندر اسکریابین، پیانیست و آهنگساز بزرگ روسی (II)

الکساندر اسکریابین، پیانیست و آهنگساز بزرگ روسی (II)

پس از آنکه اسکریابین سونات شماره ۷ خود را «عشای سپید» خواند، سونات شماره ۹ «عشای سیاه» نام گرفت. سونات شماره ۷، اثری روشن و حتی شادمانه است، اما سونات شماره ۹، از تیره و تار ترین و غامض ترین آثار اوست. این سونات با مقدمه ای کوتاه که حرکتی پایین رونده دارد آغاز شده و پس از معرفی موتیف، مراحل بسط و گسترش را پشت سر میگذارد.
نگاهی به اندیشه‌های محمدرضا لطفی، از خلال نوشته‌هایش (I)

نگاهی به اندیشه‌های محمدرضا لطفی، از خلال نوشته‌هایش (I)

“موسیقی کنونی ایران در دایره‌ای مسدود گرفتار آمده است. تجربه‌های نویی که در ابتدای انقلاب شکل گرفته بود به زردی گرایید و خزان بی‌رنگی، افق آن را پوشانید.”۱ این‌ جملات سخنان مردی است از تبار موسیقی‌دانان برجسته‌ی این سرزمین که در دهه‌ی هفتاد زینت بخش آغازین مقاله‌ی کتاب سال شیدا شد.
نگاهى به زندگى و آثار یوهان سباستین باخ

نگاهى به زندگى و آثار یوهان سباستین باخ

جان بوت با بررسى زندگى باخ و ارائه دلایل متعدد، معتقد است باخ نه صرفاً آهنگسازى مذهبى بلکه بیشتر یک «مدرنیست» است. عکس روى جلد CDهاى جدید آثار باخ از همان نگاه اول، بسیار تعجب برانگیزند؛ به جاى طرح هاى همیشگى که معمولاً پیکره اى از آهنگساز باکلاه گیس را نشان مى داد و دست نوشته هایش و ارگ کلیسا و صلیب، به تازگى دوکانتات (فرم مرکب آوازى متعلق به دوره باروک) از باخ منتشر شد که طرح جلد یکى از آنها کودکانى با نگاهى پرشور و ظاهرى غیرغربى بود و دیگرى تصویرى از آبشارى با عظمت؛ اما در این میان از همه عجیب تر، عکس آهویى است که روى جلد کنسرتو براندنبورگ کار شده است.
گزارشی از مراسم نکوداشت محمد بهارلو

گزارشی از مراسم نکوداشت محمد بهارلو

مراسم بزرگداشت محمدعلی بهارلو، مولف کتب فرمهای موسیقی ایران، سولیست و مدرس ویولن و آهنگساز در سیزدهم تیر ماه ۱۳۹۸ و در سالن موقوفه دکتر افشار برگزار گردید. در این مراسم که جمعی از بزرگان عرصه ادب و هنر حضور داشتند، یاد و خاطره این هنرمند با برگزاری سخنرانی هنرمندان، شعرخوانی و اجرای چند اثر از این استاد فقید، گرامی داشته شد.
نگاهی به کتاب «موسیقی ایرانی»شناسی (II)

نگاهی به کتاب «موسیقی ایرانی»شناسی (II)

پیش از انتشار این کتاب، استادانی بودند که موسیقی ایرانی را اول با گوشه‌های مدال ردیف درس می‌دادند؛ کسی که مجدانه در این زمینه تا امروز فعال بوده، حسین عمومی نوازنده و مدرس موسیقی دستگاهی است. عمومی در کلاس‌هایش قبل از آموزش کل ردیف، درسی به نام «پیش‌ردیف» را تدریس می‌کند که در زمانی حدود ۲۰ دقیقه، کل گوشه‌های مدال ردیف را پشت هم می‌خواند. (۵)
گفتگوی هارمونیک یازده ساله شد

گفتگوی هارمونیک یازده ساله شد

امروز هجدهم فرودین ماه سال ۱۳۹۴، سایت گفتگوی هارمونیک به یازدهمین ساگرد فعالیت خود رسید و در این یازده سال ما افتخار همراهی همه روزه شما عزیزان را داشته ایم. امروز در یازدهمین سال فعالیت این سایت، ماهنامه انگلیسی سایت به دبیری محبوبه خلوتی به صورت رسمی در این آدرس en.harmonytalk.com افتتاح شد و نیز تعداد دوستداران وب سایت گفتگوی هارمونیک در فیس بوک از مرز ۶۳۰۰ نفر گذشت.
منتشری: به ما می گفتند ترانه بخوان به ما برمی خورد!

منتشری: به ما می گفتند ترانه بخوان به ما برمی خورد!

در آزمون دوم هم من بیشتر [از بقیه] مورد توجه استاد قرار گرفتم. قرار بر این شد که پیش پرده را من بخوانم. به خانه اش در خیابان فرشته می رفتیم و همانجا تمرین می کردیم. با همان سینی و گردو و چهارپایه و چراغ زنبوری و از پشت جمعیت ارکستر صحنه می زد. چون من به موسیقی آشنا بودم و دوره تئاتر را گذرانده بودم به این سبک تمرین کردیم و به همین صورت اجرا شد و مورد توجه قرار گرفت. فرض کنید یک گردوفروش با سینی و چراغ زنبوری از پشت جمعیت به سمت وسط جمعیت بیاید و این پیش پرده را اجرا کند؛ چقدر جالب می شود!
بیست سال تحول موسیقی در ایران (I)

بیست سال تحول موسیقی در ایران (I)

درآمد: پس از انتشار دو مقاله با عنوان حضور موسیقی سمفونیک در انقلاب ۱۹۷۹، با توجه به استقبال دوستان و نیز فقدان مراجع مقبول آکادمیک و قابل استناد، بر آن شدم تا این موضوع را بیشتر مورد توجه قرار داده و به صورت مجموعه مقالات مستقلی از سایر نویسندگان و صاحب نظران منتشر نمایم. از این رو، هنرمند گرامی، جناب آقای دکتر کامبیز روشن روان که خود آثار موسیقایی بسیاری را در دوره مورد بحث آفریده و پژوهش های بسیاری را پیرامون مسأله ی رشد و گسترش موسیقی در ایران به انجام رسانده است، دعوت ما را اجابت نموده و مقاله ی حاضر را به زبان انگلیسی و با عنوان (Twenty Years of Developments in Persian Music) که برای نخستین بار در کنفرانس IEEE ارائه گردید، برای ترجمه در اختیار راقم این سطور قرار دادند. با تشکر از ایشان، مقاله ی حاضر را در چندین بخش تقدیم خواهم نمود. کیوان یحیی
درباره‌ی پتریس وسکس (VII)

درباره‌ی پتریس وسکس (VII)

وسکس به عنوان آهنگساز اصلی استکهلم در فستیوال موسیقی سال ۱۹۹۶ انتخاب ‌شد. در همان سال او جایزه‌ی هردر (Herder) از بنیان آلفرد توپفر (Alfred Toepfer) و جایزه‌ی بالتیک (Baltic Assembly Prize) را دریافت کرد. همچنین از بنیان لتوین گریت میوزیک اِوارد (Latvian Great Music Award) سه جایزه دریافت‌ کرد: برای قطعه‌ی لیتنه در سال ۱۹۹۳، اثر دیستنت لایت در سال ۱۹۹۸ و سمفونی دوم در سال ۲۰۰۰٫ او در سال ۱۹۹۴ به عنوان بزرگ‌ترین آهنگساز لتونیایی در آکادمی علمی لتونیایی و در سال ۲۰۰۱ در رویال آکادمی سوئد در استکهلم انتخاب‌ شد. در سال ۲۰۰۱ به عنوان پر‌افتخارترین سناتور آهنگساز لتونی در آکادمی فرهنگی لتونی در ریگا انتخاب ‌شد.