بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (I)

بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (*)
راک کشمیر، راک عبدالله، صفیر راک و راک هندی چهار گوشه‌ی ردیف دستگاه ماهور هستند که به‌طور رایج در رپرتوار ردیف، در انتهای آن، اجرا می‌شوند. این سلسله گوشه‌ها به طرزی جالب ‌توجه میان دو دستگاه ماهور و همایون، یا آوازهای وابسته به آن، در رفت‌وآمدند. نوشته‌ی پیشِ‌رو تلاشی است برای واکاوی و شکافتن ساختاری این بخش از ردیف موسیقی دستگاهی که به نظر می‌رسد آنچنان که باید مورد توجه و تحلیل قرار نگرفته است.

مرجع این نوشتار برای آنالیزْ ردیف میرزاعبدالله، نگارش ِداریوش طلایی، است که به‌طور رایج مهم‌ترین مرجع در نوازندگی سه‌تار و تار و به‌طور کلی موسیقی دستگاهی به شمار می‌رود. ازاین‌رو، کلیّه‌ی مثال‌ها و تحلیل‌ها به تبعیت از این ردیف، براساس همایون لاکرن و ماهور دو، آورده شده است. ذکر این نکته از این جهت ضروری است که گاه به‌سبب تعدّد تئوری‌های طرح‌شده برای موسیقی دستگاهی، اشاره به یک نت خاص با استفاده از اصطلاحاتی مثل «درجه» ممکن است موجب دشواری در دریافت مفهوم متن شود.

در تحلیل حاضر، پس از بررسی اجمالی خصوصیات دستگاه ماهور و توجه به موقعیّت گوشه‌ی راک در ردیف، به آنالیز و بررسی نحوه‌ی توالی دانگ‌های مختلف در این سلسله گوشه‌ها پرداخته و سعی خواهد شد تا چرایی وقوع هر دانگ خاص در نقطه‌ای مشخص از این توالی مورد پرسش قرار گیرد. توجه به این چرایی ـ یا به‌ عبارت ‌دیگر نقش یا فنکسیون دانگ‌ها ـ در نوشتار پیشِ‌‌‌رو، هرچند به‌صورت غیرمتمرکز و در حاشیه‌ی دیگر بررسی‌ها انجام شده است، امری است که معمولاً ـ دست‌کم به‌صورت آگاهانه ـ کمتر مورد بررسی قرار گرفته است.

پیشینه‌ی موضوع
گوشه‌های راک در دستگاه ماهور بخشی قابل‌توجه از این دستگاه را در رپرتوار ردیف میرزاعبدالله تشکیل می‌دهند. این گوشه‌ها عبارت‌اند از: راک عبدالله، راک کشمیر، صفیر راک، راک هندی و کرشمه‌ی راک.

گوشه‌های راک دارای هویتی دوگانه هستند که معمولاً از آنها برای مدولاسیون به دستگاه‌ها و آوازهایی مانند همایون، اصفهان و شوشتری می‌توان استفاده کرد. در این زمینه، نکته‌ی قابل‌توجه در مورد راک این است که برخلاف دیگر گوشه‌هایی که معمولاً در اجراهای موسیقی دستگاهی برای مدگردی استفاده می‌شوند و در نهایت یا در دستگاه مقصد فرود می‌آیند یا دوباره به دستگاه مبدأ باز می‌گردند، مانند مخالف، دلکش، شکسته، راک در رفت‌وآمدی مدام و بی‌وقفه میان دانگ‌های مختلف است. به این ترتیب، به تعبیر سعید کردمافی، راک را می‌توان «یک واحد ترکیبی مدال» گسترده دانست که از در هم آمیخته شدن سلول‌های مدال ـ در اینجا تتراکردهاـ تشکیل شده و «فضای مدال منحصر‌به‌فردی» را ایجاد می‌کند (کردمافی ۱۳۸۸: ۵۲).

روح‌الله خالقی در مورد راک می‌نویسد: «نت شاهد راک و عراق با تُنیک ماهور یکی است. تنها تفاوت در این است که در عراق، درجه‌ی سومِ ماهور یک نیم‌پرده پایین می‌آید و سوم گامِ ماهورْ کوچک می‌شود، ولی در راک، علاوه بر این تغییر، درجه‌ی ششمِ ماهور هم یک ربع‌پرده پایین می‌آید» (خالقی ۱۳۸۹: ۱۳۷). همچنین، داریوش صفوت در مورد راک چنین می‌نویسد: «ششمین درجه‌ی ماهور یک ربع‌پرده پایین می‌آید و نت شاهد روی نخستین درجه قرار دارد. باید گفت سومین درجه‌ی بالارونده، بعد از اکتاو، به اندازه‌ی نیم‌پرده پایین می‌آید و همین امر گامی مشابه همایونِ چپِ ر را ایجاد می‌کند، اما نغمه و شیوه‌ی نواختن راک کاملاً خاص است» (صفوت ۱۳۸۸: ۱۲۱). به نظر می‌رسد چنین برداشتی به‌سبب یکسان بودن شاهد راک (دو) با شاهد اصفهان با همان فواصل باشد.

* مقاله پیش رو ابتدا در شماره ی ۶۴ فصلنامه ی ماهور (تابستان ۹۳) منتشر شده است.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

جایگاه علم و هنر در روند جهانی شدن (I)

ذهن علمی و در عین حال شاعرانه هشترودی از او یک اندیشمند ویژه ساخته است. او هم از منظر تجربیات و جهان عینی همچون یک عالًم و هم از منظر آرزومندی و خیال چون یک شاعر به پدیدار ها می نگریست. از این رو برخلاف اندیشه های پوزیتیویستی حاکم بر عصر وی، او به قلمرو پدیدارشناسی نیز گام گذاشته بود و قادر بود عقل علمی را از حصارهای محدود کننده دیدگاهی زمانه اش رها کند. یک راسیونال (عقل گرا)، مقوله زمان را از حوزه عقلی خود جدا می کند و از این رو امکان تحلیل و نظور هر اندیشه را در نسبت با تاثیرات زمانه اش از دست می دهد. اما هشترودی اینچنین نبود.

رگه، پدیده ای جهانی از اقلیم کاراییب (III)

همراه این موسیقی جدید که مِنتو (Mento) نام می گیرد، برخی از نوازندگان جامایکایی نیز برای اجرای موسیقی به بریتانیا برده می شوند. با شعله ور شدن آتش جنگجهانی دوم، همین موسیقی هیبریدی جامایکایی، آتش احساسات میهن پرستانه و استقلال طلب جامایکاییان را مهیا می کند. هم زمان در آمریکا هم در این دوران مسایل نژادی با شدت جریان دارد. اما جالب است که در آمریکا هم موسیقی سیاهان است که مورد توجه سفید ها قرار می گیرد. با جهانی شدن بازار موسیقی آمریکا و صادرات سبک های موسیقی این کشور، تقاضا برای گروه های جامایکایی که موسیقی جز و ریتم اند بلوز می نوازند زیاد می شود.

از روزهای گذشته…

مصاحبه ای با رنه فلمینگ (IV)

مصاحبه ای با رنه فلمینگ (IV)

علاوه بر اجرای قطعات فرانسوی، من به آرا بلا (Arabella) می روم، آثار استرائوس (Strauss) را اجرا خواهم کرد، زیرا موسیقی فوق العاده زیبایی است. هسته اجراهای من آثار وی و موزار خواهد بود به همراه موسیقی فرانسوی و بخشهایی از اشعار بل (bel)، زیرا می خواهم صدایم را جوان نگاه دارم، خود را درگیر اجراهای سنگین نمی کنم. در کنار آنها چند قطعه غیر معمول… نقشهای وردی (Verdi)، سچ (Czech) و جانک (Janacek) و احتمالا راسالکا (Russalka) که نقش محبوب من است، آثار بسیار وسیعی هستند اما از لحاظ نوع صدا آنچنان متفاوت نیستند.
نتایج دهمین جشن سالیانه موسیقی جز

نتایج دهمین جشن سالیانه موسیقی جز

سانی رولینز Sonny Rollins مهمترین نوازنده ساکسوفن، در دهمین جشن سالیانه جوایز جز Jazz Awards به یک پیروزی دوجانبه دست یافت و به عناوین نوازنده سال ساکسوفون تنور و همچنین موسیقی دان برگزیده سال دست یافت.
گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (V)

گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (V)

«محمود توسلیان» نظر مدرس را درباره‌ی «سرگذشت موسیقی ایران» نوشته‌ی «روح‌الله خالقی» جویا شد. وی گفت موضوع این کتاب بیشتر موسیقی‌دانان هستند تا خود موسیقی و چنان که خود خالقی نیز به آن اشاره می‌کند به گونه‌ای داستان مانند نوشته شده تا مردم را جلب خود کند. بنابراین ضمن ارزش بسیار زیاد آن از جهت مکتوب کردن بخشی از تاریخ ما که می‌توانست به سادگی از دست برود، با تاریخ موسیقی به مفهومی که اینجا گفته شد، تفاوت‌هایی دارد.
طاهری: هنرمند باید از جامعه جلوتر باشد

طاهری: هنرمند باید از جامعه جلوتر باشد

پژمان طاهری آهنگساز و نوازنده سنتور که این روزها نامش با تصنیف “ایران کهن” با صدای شهرام ناظری سر زبانها افتاده است، همراه با گروه خود مشغول اجرای کنسرتی است به نام “از مشروطه تا کدام آزادی”. عطا نویدی از خبرنگاران سایت با این هنرمند مصاحبه ای انجام داده که میخوانید.
این زمین بار امانت نتوانست کشید

این زمین بار امانت نتوانست کشید

ناصر فرهودی صدابردار و پیشکسوت موسیقی کشورمان جمعه ۱۳ مرداد به دلیل ایست قلبی درگذشت. فرهودی متولد ۱۳۳۱ دامغان و از جمله صدابرداران شناخته شده موسیقی کشورمان بود که تحصیلات خود را در رشته الکترونیک گرایش صدا از دانشکده صدا و سیما به اتمام رساند. او در سال ۵۱ همزمان با تحصیل در سازمان صدا و سیما به عنوان کارآموز فعالیت عملی خود را آغاز و پس از پایان تحصیل همکاری خود را با رسانه ملی آغاز کرد.
ایزایی و مکتب ویولون بلژیک (V)

ایزایی و مکتب ویولون بلژیک (V)

کلا نسبت به منتشر کردن نوشته هایم تردید دارم؛ مطالب زیادی برای منتشر کردن دارم اما آنقدر شاهد چاپ مطالب ضعیف، خسته کننده و بی ارزش بوده ام که ترجیح می دهم که به ارزش نوشته هایم شک کنم تا اینکه اشتباهی را که دیگران مرتکب شدند را تکرار کنم. ما می توانیم از گام های (scales) دبوسی و آهنگسازان پس از او استفاده کنیم، همچنین آکورد های جدید آنها و توالی چهارمها و پنجمها، زیرا فرمول های تکنیکی جدید همیشه پس از یافته های هارمونیک دست می دهند.
موسیقی در دوران ساسانیان

موسیقی در دوران ساسانیان

دوره حکومت ساسانیان بالغ بر چهارصد سال بطول انجامید و این عصر را در میان اعصار تاریخ ایران پیش از اسلام، درخشانترین دوره موسیقی نام نهاده اند. در این دوره قدرت متمرکز به جای قدرتهای پراکنده در ایران حاکمیت یافت و با تمرکز قدرت و جذب تدریجی ارباب هنر به دربار، زمینه رشد، پیشرفت و پرورش هنرمندان، بویژه موسیقیدانان فراهم آمد.
شناخت کالبد گوشه‌ها (V)

شناخت کالبد گوشه‌ها (V)

چنان که اشاره شد، امروزه اغلب کسانی که با متن ردیف سر و کار دارند دست کم به نوعی دسته‌بندی و نقش خاص اجزای درون‌گوشه‌ای باور دارند؛ خواه مانند مسعودیه در تحلیلی ریزمقیاس تعدادی از نقش‌مایهها را با نقش‌های آغازگر و کادانسی تشخیص داده و دسته‌بندی کنند خواه مثل نمونه‌های با اهداف تحلیلی کم‌تر پیچیده، کنش‌های فرود و گسترش و خاتمه را به شکلی بسیار کلی به وصف درآورند.
راوی شانکار، اسطوره زنده موسیقی هند (I)

راوی شانکار، اسطوره زنده موسیقی هند (I)

راوی شانکار (Ravi Shankar) متولد ۷ آپریل ۱۹۲۰ با اصلیت بنگالی-هندی، آهنگساز و نوازنده سیتار و مشهورترین هنرمند تاریخ هندوستان است. او پیرو بابا الا اودین خان، خالق مایهر قارانا (Maihar gharana) در موسیقی کلاسیک هند است. شانکار، پیشرو نوازندگان هندی در عصر نوین می باشد. او سالهای زیادی با نوازنده طبلا (tabla) استاد الله راکا (Ustad Allah Rakha) کیشن مهاراجه (Kishen Maharaj) و به طور مقطعی با نوازنده بزرگ سارود، علی اکبر خان همکاری نزدیکی داشته است. همچنین مشارکت وی با ویولونیست بزرگ یهودی منوهین، فیلمساز ساتیت رای (Satyajit Ray) و گروه بیتلز (Beatles) به خصوص جرج هریسون، در فعالیتهای بین المللی او قرار دارند.
هوشنگ ظریف؛ آیتی محبوب و دردانه‌ای از تبارِ فرزانگانِ ایران‌مدار

هوشنگ ظریف؛ آیتی محبوب و دردانه‌ای از تبارِ فرزانگانِ ایران‌مدار

باز، آیتی محبوب و دُردانه‌ای از تبارِ فرهنگ و هنر ایران، هنرمندی معتمدبه‌نفس و شایسته، نامهٔ عمر درپیچید و از جهان گذشت و چهرهٔ کم‌نشاطِ آرمان‌خواهی و آرمان‌گرایی در موسیقی ایرانی را کم‌فروغ‌تر از سال‌های پیشین، در میانِ انبوهی از شایست‌نشایست‌های جاری، به دستِ بازماندگان سپرد.