موسیقی و طنز (قسمت پایانی)

مجتبی میرزاده
مجتبی میرزاده
کم و زیاد کردن شدت نواخت ها یا نوانس ها، استفاده از مضرابهای پوش و باز و به اصطلاح استاد وزیری “خاموش کردن طنین سیم با انگشت”، استفاده از مالش ها و لغزشها و به اصطلاح گلیساندوها روی ویولون و کمانچه، تلنگرهای غیر عادی روی پوست ضرب و یا دایره و بخصوص استخراج صداهای غیر عادی از سازهای بادی با تکنیک مخصوص، از عوامل مهمی است که در شیوه اجرا مشخص میشود و قاعده ثابتی ندارد که بتوان با مشق از روی آن در این کار مهارت یافت.

امری است غریزی و طبیعی و خدادادی که در بعضی از افراد هست، نظیر استاد مسلم نی در موسیقی ایران که گاه در همنوازی هایشان جوابی فرز و مناسب به نوازنده مقابل میدهند و طنین استخراجی از ساز را با انتخاب تاکیدی خاص در شدت و ضعف نواخت ها و تاکیدها و سکوتها، چنان می آمیزند که حیرت آور است.

از هنرمندان بزرگ گذشته، شادروان استاد ابوالحسن صبا را مثال میزنند که با ویولون، قطعات خود و دیگران را با لحن شوخ مینواخت و گاه کلامی فکاهی روی آنها میگذاشت.

از معاصرین، زنده یاد مجتبی میرزاده در این کار بی نظیر بود و در جای خود از او یاد میکنم.

گاه گاهی استفاده های فکاهی، هزل مابانه و حتی تا مرحله هجو، از صدای سازها انجام میشد که بستگی به مهارت مجری در اجرا داشت. نظیر تقلید بی نظیری که زنده یاد شاپور نیاکان با ویولون خود از صدای حیوانات میکرد و یا شادروان مجتبی میرزاده که در آن واحد، صدای جنگ و دعوای چند حیوان مختلف را روی سازش پیاده میکرد و شنونده از دیدن آن مهارت غرق حیرت میشد.

در اینجا، موسیقی در موقعیت طنز نیست، بیشتر هزل و فکاهه است. حتی اگر نوازنده آن، استادان بین المللی باشند که پنجاه، شصت سال نظیر این عمل را در صحنه های سراسر جهان اجرا کرده و از آن خسته نشده باشد؛ مثل صدای مرغ و جوجه که از کمانچه استاد هابیل علی اف فراوان در می آمد و در تالار اندیشه هم این را شنیده ایم.

audio file بشنوید تقلید صدای حیوانات را با کمانچه هابیل علی اف

پس موسیقی در موقعیت طنز آمیز میتواند نقش داشته باشد، تداعی گری در رابطه با تصویر اولیه شنونده از موقعیت اصل قطعه، در رابطه با تصویرهای ذهنی او و یا تصویرهای عینی که بین او و دیگر شنونده ها مشترک هستند. گاه برخی اجراها بدون این که قصد در کار باشد در موقعیت طنز قرار میگیرند.

Ali Hatamy
تصویری از همنوازی هابیل علی اف و همایون شجریان در تهران
برای اینکه هنگام تنظیم یا نواختن، حفظ فاصله با شکل شناخته شده از آن اثر به انتظار زیبا شناسانه شنونده از صدای سازها و یا شیوه و لحن اجرا، مورد توجه نبوده است. نمونه آن این قطعه است که البته اصل آن بخاطر کهنگی صفحه گرامافون قابل پخش نبود ولی در ذهن اکثر اهل موسیقی هست:

audio file قطعه ای وطن اثر علینقی وزیری با تار ساکت، آواز جمشیدی و پیانوی خلعتبری

در اینجا باز سازی یک سرود مهینی قدیمی مورد نظر بوده است، اما به علت بی دقتی، حاصل کار، تداعی هایی در ذهن شنونده را دارد که میتواند در موقعیتی طنز آمیز تلقی شود. نوازنده تار دارد کار خود را انجام میدهد و موسیقی مورد علاقه خود را میشناسد، اما پدال گیری های نامناسب نوازنده پیانو، قطعه را از روح حماسی و جدیت عاری کرده و به آن لحنی شبیه صحنه های جنگ و گریز شخصیت های کارتون بخشیده است، به طرزی که روی حس و حال صدای تار نیز تاثیر خود را گذاشته است.

یکی از زیباترین نمونه های استفاده آگاهانه از ساز، ریتم و لحن اجرا، در القای حس طنز آمیز، تکه ای است از موسیقی فیلم “تحفه ها” اثر ابراهیم وحید زاده که در سال ۱۳۶۷ تهیه است. اینجا موسیقی، البته برای کمک به تصویر ساخته شده است ولی بدون آن نیز کار کرد طنز آمیز خود را دارد: موسیقی صحنه تعقیب دخترک محصل و توجه حمید جبلی به او ( اجرای پلنگ صورتی با تنبک!)

نمونه دیگر، و به زعم من، عالی ترین نمونه تا امروز، در عرصه موسیقی طنز بیکلام، یکی از ساخته های زنده یاد مجتبی میرزاده است در این قطعه، ملودی اولیه باله دریاچه قو اثر چایکوفسکی، آرام آرام تغییر داده میشود تا به هیت یک رنگ قر کمر دربیاید! تغییراتی اساسی در اینجا، مربوط به ریتم و شیوه اجراست. آهنگسازی و تنظیم و نوازندگی ویولن آن، از زنده یاد میرزاده است که از درخشانترین استعدادهای تاریخ موسیقی معاصر ماست.

در اینجا بسیار مایلم یادی از آن هنرمند غریب و ناشناخته داشته باشم. بیش از چهل روز میگذرد که او را از دست داده ایم. میرزاده در تمام عرصه های موسیقی ایرانی فعال و تاثیر گذار و خلاق بود. از نوازندگی ویولون سه تار و کمانچه، تنظیم ارکسترهای بزرگ، ترانه های پاپ، موسیقی کردی، موسیقی فیلم و حالا موسیقی طنز که مثل سایر آثار او از یاد نرفتنی و دلنشین است.

تاریخ ساخت این قطعه، تابستان ۱۳۵۶ و مربوط به برنامه تلویزیونی”کاف شو” است که به کارگردانی پرویز صیاد و بازیگری زنده یاد صادق بهرامی تهیه شد.

میرزاده در این قطعه، تمام عوامل را به کار میگیرد، فرمول های متعارف را میکشند و کاری ارائه میدهد که به نموی درخشان، از عهده بیان خود بر می آید. کاری مردم پسند و خاصه فهم، مردم از آن لذت میبرند و میخندند، بدون آنکه در بند فهم تعبیر و تفسیر آن باشند و خواص میبینند و به تلخی تامل میکنند که چرا چنین است. چرا پروژه های تجدد ما از اورتور یک اثر کلاسیک شروع میشود و بعد هم ختم میشود به رنگ قر کمر و عادت های جا افتاده تاریخی ما؟! میرزاده به زبان موسیقی میگوید و این کاری است که بعد از ۳۰ سال هنوز هم شنیدنی است.

audio file بشنوید “موسیقی کاف شو” با ویولون مجتبی میرزاده

ضمن آرزوی آرامش برای روان پاک و بی گناه او، از همه شما متشکرم که ماندید و تحمل کردید.

7 دیدگاه

  • حسام
    ارسال شده در آبان ۲۰, ۱۳۸۶ در ۱۲:۴۸ ق.ظ

    ممنون.عالی بود.چون در این زمینه کم گفته شده

  • maral
    ارسال شده در آبان ۲۰, ۱۳۸۶ در ۸:۴۳ ق.ظ

    kheili bamaze bud mordam az khande
    eyval dastetun dard nakone :D

  • سنتور ني
    ارسال شده در آبان ۲۰, ۱۳۸۶ در ۸:۵۷ ق.ظ

    سلام
    مقاله ی تحسین برانگیزی بود.به قول مولوی:
    دیده ای خواهم که باشد شه شناس
    تا شناسد شاه را در هر لباس
    تحلیل این نکات طبع ظریف و باریک بین می خواهد.که شما این کار را انجام داده اید.

  • آرش
    ارسال شده در آبان ۲۰, ۱۳۸۶ در ۹:۰۳ ب.ظ

    مقاله خوبی بود ولی میرعیلینقی درمورد اون آهنگ ای وطن هوای دوستاشو داشت و نخاست ناراحتشون کنه چون اونهام داشتن به همون اندازه پیانو کمدی و مثل آهنگای مهد کودک قطعه رو میزدن

  • hossien
    ارسال شده در آذر ۱۳, ۱۳۸۶ در ۱:۲۹ ق.ظ

    دامن دوست به صد خون دل افتاد به دست
    به فسوسی که کند خصم رها نتوان کرد

  • ناشناس
    ارسال شده در بهمن ۲۰, ۱۳۸۷ در ۳:۵۶ ق.ظ

    ravan shad ostad mirzadeh gohari az daryae esh gh va beee badel tareen navazandeh va tanzim konandeh
    az shahre ashghan , kermanshah
    ashkan .dk

  • ramin
    ارسال شده در اسفند ۱, ۱۳۸۷ در ۱۰:۱۷ ب.ظ

    omidvaram behtar she….fadaton she….

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مروری بر مجموعه‌ی «رنگ‌های قدیمی»

«رنگ‌های قدیمی» شامل ۶۵رنگ (از سال۱۲۸۴ تا ۱۳۱۶ از ضبط‌هایی که در دسترس گردآورنده بوده) و یک متنِ شش‌صفحه‌ای­‌ست‌ که بدون آن و با پالایش صوتی بهتر، می‌توانست محصولی دست­‌کم خنثی به‌دست دهد. متن، نتیجه‌گیری‌های نامستدلی دارد. چند نمونه:

تحقیقی درباره باربد؛ موسیقیدان دوره ساسانی (VII)

نخچیرگان به مجموع الحان سی گانه ی باربد شامل می شد. باربد آفریننده ترانه های نوروزی نیز به شمار می رود. از این ترانه ها می توان به فرخ روز، سروستان، ارغنون، لبینا اشاره کرد. آثار باربد را موسیقیدانان قرون بعدی چون شعبه، جنس، آوازه، و شاخه های مهم مقام ها توضیح و توصیف کرده اند، عبدالقادر مراغه ای در مقاصد الالحان ماهیت تاریخی و موسیقی لحن و آثار باربد را خاطرنشان نموده و آن را زمینه دوره اول تشکیل مقام ها شمرده است.

از روزهای گذشته…

کیوکو تاکزاوا، ویولونیست ژاپنی

کیوکو تاکزاوا، ویولونیست ژاپنی

خانم کیوکو تاکزاوا (Kyoko Takezawa) ویلنیست مشهور متولد ژاپن می باشد. وی با کمپانی های BMG و RCA ضبط کرده است. خانم کیوکو در ۳ سالگی آغاز به یادگیری ویلن نمود و در ۷ سالگی به آمریکا، کانادا و سوئیس به عنوان عضوی از انجمن شیوه سوزوکی سفر کرد. در سال ۱۹۸۲ در رقابت پنجاهمین سالگرد موسیقی ژاپن مقام اول را کسب نمود و در ۱۷ سالگی برای تحصیل در محضر خانم دوروتی دیلی (Dorothy DeLay) به مدرسه موسیقی آسپن وارد شد که یادگیری از این استاد را تا فارغ التحصیل شدن از مدرسه جولیارد در سال ۱۹۸۹ ادامه داد.
آموزش مدون ساخت ویلن بر اساس علوم و تجربیات (I)

آموزش مدون ساخت ویلن بر اساس علوم و تجربیات (I)

برنامه مدون آموزش ساخت ویلن شامل بررسی و آموزش کلیه مراحل علمی و عملی از جمله تهیه و آماده سازی چوب، ابعاد و رواداری اجزا هر بخش، مراحل ترتیبی ساخت و نگهداری می باشد که براساس استانداردهای جهانی رایج این رشته در سطوح آماتور و تخصصی آموزش داده می شود که مشتمل بر تعداد عنوان فصل و تعداد جزئیات اجزای هر قسمت خواهد بود.
گروه ریمونز (IV)

گروه ریمونز (IV)

به عقیده جانی، اجراهای همراه با بارک که نامش به الویس ریمون (Elvis Ramone) تغییر یافته بود، فاجعه بودند! بارک بعد از دو اجرا اخراج شد زیرا درام نوازی وی به هیچ وجه به کیفیت دیگر اعضای گروه نبود. پس از آن مارکی که الکل را ترک کرده بود، خود به گروه بازگشت. دی دی ریمون بعد از آلبوم “تهی مغز” (Brain Drain) سال ۱۹۸۹ که توسط ری تولید شد گروه را ترک کرد و بیل لازول (Bill Laswell) سولو نواز توانست صاحب نام “شاه دی دی” شود.
گریت فول دد (II)

گریت فول دد (II)

نیاز مالی شدید گروه باعث شد تا نهایتآ دعوت هواداران خود را پذیرفته نسبت به ضبط اولین آلبوم زنده خود اقدام کنند. نتیجه کار آلبوم سال ۱۹۶۹ تحت عنوان Live/Dead بود. گارسیا در این آلبوم حدود ۲۳ دقیقه نسخه اجرایی خود از Dark Star را قرار داد، برای بسیاری از طرفداران این گروه، Dark Star شیرازه اصلی تفکر و هنر گروه بود.
سلطانی: دولت مسئول حمایت از هنر پیشرو است

سلطانی: دولت مسئول حمایت از هنر پیشرو است

این جا موسیقی آوانگارد و پیشرو جایگاهِ چندانی ندارد؛ بیشتر موسیقی هایی اصطلاحاً ترگل وَرگل و رمانتیزمِ دِمُده و یا موسیقی هایی که آمیخته به شعارهای لوس باشند ( استفاده از شعار قطعاً در جایگاه خود زیبایی و صلابت خود را خواهد داشت) و الزاماً هم همراه خواننده مورد توجه قرار می گیرد. اگر این خواننده، تلویزیون و یا سینمای دست چندم را هم به قدوم خودش مزین کرده باشد، دیگر واویلاست.
بررسی اجمالی آثار شادروان <br>روح الله خالقی (قسمت شانزدهم)

بررسی اجمالی آثار شادروان
روح الله خالقی (قسمت شانزدهم)

بسیاری از سرودهای ساخته شده بوسیلهِ خالقی بنا به تقاضای سازمان یا تشکیلاتی خاصّ بوده و طبیعتاً متناسب با آنزمان ساخته شده اند. به همین علّت جای تعجب نیست که این سروده ها به ندرت شنیده شده اند یا امروزه در دسترس عموم قرار ندارند. امّا تردیدی نیست که جمع آوری و حفظِ همگی این ساخته ها در مجموعهِ آثار آهنگساز از اهمیتی تاریخی برخوردار است، بویژه آنکه در ساخت و پرداختِ تمامی این آثار دقت و ظرافتی کم نظیر بکار رفته است.
استیو گاد: پرکارترین درامر تاریخ موسیقی

استیو گاد: پرکارترین درامر تاریخ موسیقی

استیو گاد (Steve Gadd) یکی از مشهورترین درامرهای عصر حاضر، در نهم آوریل سال ۱۹۴۵ در شهر روچستر نیویورک متولد شده است. در طول فعالیت هنری اش با افراد صاحب سبک و سرشناسی چون پل سیمون Paul Simon، استیلی دان Steely Dan، جو کوکر Joe Cocker، باب جیمز Bob James، Chick Corea، اریک کلپتون Eric Clapton و ادی گومز Eddie Gomez همکاری داشته است و شاید بتوان گفت عمده شهرت خود را مدیون این قبیل فعالیتهاست. استیو گاد را می توان به جرات یکی از پرکارترین درامرهای تاریخ موسیقی به شمار آورد.
«عاشق می­‌شویم» رونمایی می شود

«عاشق می­‌شویم» رونمایی می شود

«عاشق می­‌شویم» مجموعه‌ای عاشقانه است متشکل از ۱۱ ترَک، که از این میان ۴ ترَک، ۴ تصنیف این آلبوم را تشکیل می‌دهند. «عاشق»، «معشوق»، «آتش دل» و «عاشق مشو» نام این تصنیف­‌هاست که اشعار آنها به ترتیب از غلامرضا سلیمانی، ضیاءالدین ناظم­‌پور، پژمان بختیاری و رضا ثابتی است. دو تصنیف اول به طور کامل متعلق به پیمان سلطانی است و در ساخت دو تصنیف «آتش دل» و «عاشق مشو» از دو ملودی قدیمی استفاده شده است و بر روی آنها آهنگسازی و تنظیم مجدد صورت گرفته است. ملودی اولیه «آتش دل» متعلق به مرتضی نی‌­داوود است و محمود ذوالفنون هم صاحب ملودی دوم «عاشق مشو» است.
مبداء تاریخی به نام مسیح استرادیواری  <br>(messiah stradivari)

مبداء تاریخی به نام مسیح استرادیواری
(messiah stradivari)

ویلنی که در سال ۱۷۱۶ میلادی به دست Antonio Stradivari ساخته شد و توسط ویلن ساز مشهور فرانسوی Jean-Baptiste Vuillaume در قرن نوزدهم، مسیح نام گرفت. به راستی بعد از یافتن ویلن مسیح استرادیواریوس، چه وقایعی رخ داد؟ آنچه را که امروز از ویلن مسیح استرادیواری در قالب تصاویر و عکسها می بینیم ،بیانگر مطالبی است که سردرگمی آشکاری را در مورد صحت و حقیقت این ساز به تائید می رساند.
پروانه های موسیقی ایران (II)

پروانه های موسیقی ایران (II)

پروانه نمازی جعفری (معروف به پروانه نمازی) متولد ۱۳۱۰ در یکی از روستاهای آذربایجان بدنیا آمد و پس از مهاجرت به تبریز از سال ۱۳۲۴ به خوانندگی روی آورد ابتدا به اجرای ترانه های آذری پرداخت و شهرت بدست آورد سپس مورد توجه سرهنگ محمد شب پره قرار گرفت و آهنگهای آذری او را به فارسی برگرداند و از او خواست که فارسی بخواند با ترانه آن بام بلند که می بینی بام من است آغاز کرد و در سال ۱۳۳۲ با ترانه شبهای تهران ساخته مجید وفادار شهرتی بدست آورد و در سال ۱۳۳۵ آهنگ معروف مرا ببوس را برای اولین بار در فیلم اتهام ساخته رشید یاسمی که در خرداد ماه آن سال به نمایش درآمده بود اجرا کرد وی اولین کسی است که این ترانه را خوانده و بعدها حسن گل نراقی، ویگن و دیگران آنرا بازخوانی کرده اند.