جایگاه موسیقی در عهد ساسانیان (I)

نوشته ای که در پیش رو دارید، برگرفته از کتاب (در دست انتشار) “تاریخ موسیقی ایران و تاثیر ظهور اسلام بر آن” است که توسط نویسنده آن «ابوالفضل زنده بودی» برای ژورنال گفتگوی هارمونیک اسال شده است:
ساسانیان آخرین و هفتمین سلسله ای است که قبل از اسلام در ایران به حکومت رسید. این سلسله توسط اردشیر پایه گذاری شد؛ چون جد آنان ساسان نام داشت، سلسله ی خود را ساسانیان نام گذاری کردند. دوره ی ساسانیان را دوره ی اوج و اعتلای فرهنگ و هنر و ایرانی می دانند.

اردشیر ساسانی به هنر علاقه ی وافری داشت، هنگامی که بزرگان و درباریان کشور را به طبقات ممتاز تقسیم می کرد، مقام رامشگران و خنیاگران را ارتقاء داد و آنان را در زمره ی درباریان قرار داد. بعضی از مستشرقان از جمله آرتو کریستنسن به نقل از مسعودی می گوید: اردشیر دولت را به هفت طبقه تقسیم کرده بود، در چهار طبقه ی اول تمامی کسانی را که در ایجاد و تدوین قوانین دست داشتند جای داده بود، به عبارتی دیگر از طبقه ی اول تا چهارم متعلق به هیات دولت بود، طبقه ی اول: وزرا، طبقه ی دوم: موبدان، قاضی کل و رئیس هیربدان، طبقه ی سوم و چهارم: سپاهبد که مهمترین مامور دولتی به شمار می رفتند و معاونی را در اختیار داشتند به نام مرزبان، سپس خوانندگان و نوازندگان و تمام کسانی را که شغلشان مربوط به موسیقی بود در یک طبقه ی خاص جای دادند.

“کریستنسن نقل می کند که خوانندگان و نوازندگان در ردیف عالی ترین ماموران دولت جای داشتند”

طبق بیان کارنامه ی اردشیر بابکان، هنگامی که اردشیر هنوز به سلطنت نرسیده بود و به دستور اردوان آخرین پادشاه اشکانی زندانی بود، برای رفع دلتنگی تنبور می نواخت.

آهنگسازان و موسیقیدانان آن زمان آهنگهای زیادی به مناسبت عظمت اردشیر ساخته اند که تخت اردشیر یکی از آن هاست که در متون ادبی ذکر شده است.

بر بید عندلیب زند باغ شهریار
بر سرو زند واف زند تخت اردشیر
پانزدهمین پادشاه ساسانیان بهرام گور بود که او نیز علاقه ی بسیاری به موسیقی داشت.

قدح مزین به نقش بهرام گور و آزاده
بشقاب سیمین متعلق به سده ی ده میلادی که گروهی از نوازندگان ساسانی را نشان میدهد
طبق رسم ساسانیان کسی که قرار بود در آینده پادشاه شود یعنی کسی که ولیعهد بود از پایتخت دور نگهداشته می شد، بهرام گور نیز قبل از رسیدن به پادشاهی در جیره به تعلیم علم و فراگیری موسیقی پرداخت.

بهرام مقام موسیقیدانان را ارتقا بخشید و آنان را از طبقه ی پنجم به طبقه ی بالاتری که احتمال می رود طبقه ی اول باشد ترفیع داد و این روال تا زمان انوشیروان ادامه داشت. وی در زمان سلطنت در راه رفاه مادی موسیقیدانان تلاش بسیار کرد و موسیقی را در دل جامعه و مردم کوچه و بازار ترویج داد، به طوری که به دستور وی مردم نیمی از روز را به کار و فعالیت اختصاص می دادند و نیم دیگر را به شادی می پرداختند که اصلی ترین وسیله ی سرگرمیشان موسیقی بود.

برای اینکه همه ی مردم بتوانند از موسیقیدانان که در آن زمان خنیاگران و رامشگران نامیده می شدند استفاده کنند بهرام از پادشاه هندوستان درخواست کرد که ده هزار لولی مرد و زن را به ایران بفرستد.

بهرام اعتقاد داشت که مردم سرزمینش باید مانند او و درباریان در رفاه باشند و همه باید بتوانند از موسیقی لذت ببرند.

وقتی لولیان از هند به ایران آمدند در کوچه و بازار راه افتادند و به نغمه سرایی پرداختند. این گروه به کولی ها معروف بودند و عده ای نژاد کولی ها را نیز از این تیره می دانند.

بهرام از زیر دستان خود می خواست تا به مشکلات مردم رسیدگی کند و کمبودها را به اطلاع وی برسانند.

فردوسی بزرگ در شاهنامه ی همیشه جاودان خود این داستان را نقل می کند:
وز آن پس به هر موبدی نامه کرد
کسیرا که درویش بد جامه کرد
بپرسیدشان گفت بی رنج کیست
بهر جای درویش و بی گنج کیست
زکار جهان یکسر آگه کنید
دلم را سوی روشنی ره کنید

البته در مورد تعداد دقیق لولیانی که به ایران آمدند، آمار دقیقی در دست نیست، گاه آن را بیشتر از ده هزار نفر و گاه هم کمتر ذکر کرده اند.

بهرام گور و آزاده در حال شکار

یک دیدگاه

  • سنتور ني
    ارسال شده در آذر ۲۴, ۱۳۹۳ در ۷:۳۸ ق.ظ

    سلام
    بسیار ارزنده است.
    یاد و یادآوری تاریخ هنر و جامعه شناسی پیش از اسلام در وطن مان کم رنگ است که مطالبی از این دست کمکی در از میان برداشتن این کاستی می باشد.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

ریتم و ترادیسی (I)

ریتم و ترادیسی دو روشِ فهم نظم های زمانی در جهان پیرامونِ ما را در تباین با هم قرا می دهد: فهم مستقیم به-واسطه ی قوه ی ادراک، و فهم غیر مستقیم به واسطه ی تجزیه و تحلیل. «ریتم» به دستگاه ادراکی ای که امکان مشاهده و دریافتِ بی دردِسرِ پدیده های ریتمیک را در اختیار افراد قرار می دهد گریز می زند، درحالیکه «ترادیسی» ابزارهای ریاضی ای را که برای کشف نظم ها و مطالعه ی الگوها مورد استفاده قرار می گیرد پیشِ روی می گذارد.

موسیقی و شعر در «گرگیعان و گرگیعان» (II)

بیرون‌رفتن مردم از خانه و برگرفتن و دورافکندن کلوخ در آخرین روز ماه شعبان به احتمال فراوان به نشانه ترک عیش و عشرت و باده‌نوشی در ماه مبارک روزه‌گیران و دورکردن دیو گناه باده‌نوشی از خود بوده است و این آیینی بازمانده از دوره پیش از اسلام بوده که با دگرگونی نظم و روال زندگی عادی مردم در تغییر ماه همراه بوده است (۲) و یا جشن «هالووین» در فرهنگ غربی. «هالووین» یک جشن مسیحیت غربی و بیشتر سنتی می‌باشد که مراسم آن سه شبانه‌روز ادامه دارد و در شب «۳۱ اکتبر» (نهم آبان) برگزار می‌شود. بسیاری از افراد و مخصوصا کودکان و نوجوانان در این شب با چهره‌های نقاشی شده، لباس‌های عجیب یا لباس‌های شخصیت‌های معروف، چهره و ظاهری که آن به‌نظرشان ترسناک باشد خود را آماده جشن می‌کنند و برای جمع‌آوری نبات و آجیل به در خانه دیگران می‌روند. این جشن را مهاجران «ایرلندی» و «اسکاتلندی» در سده نوزدهم با خود به قاره آمریکا آوردند. (۳)

از روزهای گذشته…

به مناسبت ۷ مهر تولد حسین دهلوی (IV)

به مناسبت ۷ مهر تولد حسین دهلوی (IV)

پیوند شعر و موسیقی آوازی از جمله سلسله مقالاتی بود که در همین مجله به چاپ می رسید که بعدها با جرح و تعدیلهای فراوان و با مشاوره بسیاری از اساتید زبان شناسی و ادبیات (چون دکتر باطنی، حق شناس و مهدخت معین) برای نخستین بار در سال ۱۳۷۹ توسط نشر ماهور چاپ شد. اما از جمله مقالات مهم دیگر او می توان به مقالات: چند صدایی در موسیقی ایران (موزیک ایران، تیر ۱۳۴۰)، کنتر پوان و مقایسه آن با هارمونی (مهر ۱۳۳۳ موزیک ایران)، در پاسخ به مقاله سعدی حسنی در باره اختلاف ربع پرده (موزیک شهریور ۱۳۳۳)، موسیقی و اجتماع (خرداد ۱۳۳۶ همان)، پدال در موسیقی ایران (خرداد ۱۳۳۴ همان) و حتی مقالات دوران پس از انقلاب مثل نت نگاری در موسیقی ایران (مندرج در ادبستان ش. ۷)، ویژگی های سنتور (در کتاب ماهور شماره ۲ و ۳) و… اشاره کرد.
مشکلات ناشی از کار زیاد (I)

مشکلات ناشی از کار زیاد (I)

مشکلات ناشی از کار زیاد متاسفانه در بین نوازندگان بسیار شایع است، اما خوشبختانه می توان از آنها پیشگیری کرد و در صورت بروز قابل درمانند. همه موسیقی دان ها از آماتور گرفته تا حرفه ای باید علل بروز آن را بدانند بتوانند از ایجدشان جلوگیری کنند و علایم آنها را از همان ابتدا تشخیص دهند.
بسیار آسان‌تر است فیلمهایی را نام ببرید که جان ویلیامز موسیقی متن آنها را ننوشته باشد!

بسیار آسان‌تر است فیلمهایی را نام ببرید که جان ویلیامز موسیقی متن آنها را ننوشته باشد!

ویلیامز، برای ۳۰۷ فیلم موسیقی متن تصنیف کرده و در موسیقی ۴۸ فیلم به نحوی، از رهبری ارکستر تا تنظیم، دخالت داشته، و بی‌تردید نیمی از این فیلمها از شاهکارهای جاویدان سینما به شمارند. رکورد دست نیافتنی او شامل ۴۱ بار نامزدی اسکار است، که پنج بار موفق به دریافت آن شده، دو جایزه امی، سه کره طلایی، ۱۸ گرمی، و دهها جایزه ریز و درشت دیگر.
آیا در آفریقا به اتنوموزیکولوژی نیازمندیم؟ (II)

آیا در آفریقا به اتنوموزیکولوژی نیازمندیم؟ (II)

تردید دارم که آن دسته از آفریقایی ها که خود را اتنوموزیکولوژیست می نامند عمیقاً با عواقب چنین امری آشنایی داشته باشند. در ادامه دلایل نامناسب بودن اتنوموزیکولوژی را برای مطالعات موسیقی در آفریقا بیان می کنم.
یاد داشتی بر مقالۀ خواننده و خواننده سالاری

یاد داشتی بر مقالۀ خواننده و خواننده سالاری

در ادامه بحثی که درباره مقاله خواننده و خواننده سالاری توسط علیرضا جواهری در این سایت بوجود آمد، دکتر کیومرث پیرگلو، آهنگساز، موزیکولوگ و نوازنده پیانو و سنتور، نیز برای “گفتگوی هامونیک” مطلبی ارسال کرده که میخوانیم: هر چه از دل بر نیاید؛ بر دل نیز ننشیند. صادقانــــــه باید اقرار کنم که سالهاست که دیگر نمیتوانم به کارهای استاد شجریان گوش دهم چرا که معتقدم هرگز پس از جدایی ایشان از اساتید گرانقدر فرامرز پایـــــــور، پرویز مشکاتیان، جلیل شهناز و… کار پر مغز با تنظیم زیبا و ملودی ناب از اجراهای ایشان نشنیدیم، چراکه از یک طرف معضل “نوگرایی” که باعث سر در گمی در موسیقی ایرانی شده و باعث شده کسانی که بدنبال این مسآله هستند نتوانند ملودیهای ناب با تنظیم های زیبا ارائه کنند (و استاد آنها را اجرا کنند) و از طرف دیگر جریان خواننـــــــــــده سالاری (که متاسفانه پس از انقلاب بوجود آمد و رشد کاذبی کرد) که دوست هنرمند و دلسوخته آقای علیرضا جواهری بحث آن را پیش کشیدند، باعث شد که اساتیدی مانند شجریان ها نتوانند همچون گذشته، با وجود تمام امکانات و شش دانگ صدا، کارهای ناب و جاودانی را بوجود بیاورند. پس از این حوادث به راحتی میشود به این نکته پی برد که چقدر آهنگساز با ذوق میتواند نقش اساسی در خلق و پرورش یک اثر زیبا داشته باشد.
درگذشت آرت دیویس نوازنده دبل بیس

درگذشت آرت دیویس نوازنده دبل بیس

آرت دیویس، نوازنده نام آور دبل بیس (double bass) که با بزرگان موسیقی جز از جمله جان کولترین (John Coltrane) به اجرای موسیقی پرداخته بود، در اثر حمله قلبی در منزل خود و در سن ۷۳ سالگی درگذشت.
کارنگی هال

کارنگی هال

یکی از مهمترین عواملی که باعث پیشرفت موسیقی در یک جامعه میشود، اهمیت و بنا نهادن مکانهایی است که در آن هر هنرمندی بدون محدودیت بتواند هنر خویش را ابراز نماید، اینبار به سراغ بنای مشهور کارنگی هال میرویم. یکی از مشهورترین ساختمان های جهان که مخصوص به اجرای موسیقی میباشد و اجرا در آن مورد توجه تمامی موزیسین ها میباشد، تالار بزرگ موسیقی کارنگی (Carnegie Hall) میباشد.
ارکستر سمفونیک شیکاگو (CSO)

ارکستر سمفونیک شیکاگو (CSO)

در ۱۹۸۱ Charles Norman Fay، یک بازرگان اهل شیکاگو، تئودور توماس (Theodore Thomas) را دعوت کرد تا در شیکاگو یک ارکستر تاسیس کند. ارکستر به رهبری تئودور توماس تحت عنوان «ارکستر شیکاگو» اولین کنسرت خود را در ۱۶ اکتبر ۱۸۹۱ اجرا کرد. این ارکستر، همراه با فیلارمونیک نیویورک، ارکستر سمفونیک بوستون و ارکستر سمفونیک لوییس مقدس یکی از قدیمی ترین ارکسترهای آمریکاست.
به دنبال نگاه (II)

به دنبال نگاه (II)

روند رو به رشد شهر نشینی؛ تغییر الگوهای زندگی بشر که در طول این قرن بیش از هر دوره‌ی دیگری در طول تاریخ بود، باعث شد که پدیده‌ی مرگ فرهنگ‌های خرد رخ بنماید. این موضوع به حدی جدی و حیاتی بود که گاه فقط فاصله‌ی چند سال کافی بود تا آخرین بازماندگان یک فرهنگ از دنیا بروند و همه‌ی دانسته‌های خویش را نیز با خود ببرند، بی آن‌ که کسی را یارای دسترسی به آنان باشد. تولد، تحول و مرگ فرهنگ‌ها و مفاهیم فرهنگی همواره در طول تاریخ وجود داشته، و به نظر نمی‌رسد که کسی (جز در دوره‌ی اخیر) نگران این موضوع بوده باشد.
نوائی: عرضه و تقاضا برای ساز فلوت منطقی نبود

نوائی: عرضه و تقاضا برای ساز فلوت منطقی نبود

کر فلوت به آنسامبلی گفته می شود که در آن سازهای خانواده فلوت مثل پیکولو، فلوت، فلوت آلتو و فلوت باس حضور داشته باشند.