گاه های گمشده (VII)

در مورد نحوه انتخاب نت برجسته توسط مرتضی حنانه دو سوال به ذهن متبادر می شود:
۱) چرا نت پایان دستگاه ها بر اساس ردیف های موجود انتخاب نشده است؟ برای مثال در ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی (که مرتضی حنانه به عنوان منبع خود در «به دست آوردن علامات ترکیبی و عرضی موسیقی امروز ایران» به آن استناد کرده است (صفحه ۱۵۷)) ماهور دو، شور سل، سه گاه می کرن و چهارگاه دو ارائه شده است.

از این گذشته در دستگاه های موسیقی با توجه به دسته بندی راست کوک و چپ کوک، برای ویلن و کمانچه ماهور سل، شور لا، سه گاه سی کرن و چهارگاه ر و برای دیگر سازها ماهور فا، شور سل، سه گاه لاکرن و چهارگاه دو به عنوان راست کوک معرفی شده اند. به عبارت دیگر در دسته بندی امروز موسیقی ایرانی نت پایان سه گاه و چهارگاه با هم یک سوم خنثی فاصله دارند. این امر در طراحی و سیستم فواصل سازها نیز در نظر گرفته شده است.

۲) چرا در دستگاه های شور و چهارگاه نت برجسته در درجه ای کم اهمیت قرار می گیرد؟ در صورتی که نتی که به نام «نت برجسته» شناخته می شود، باید در نغمات نقشی برجسته و اساسی داشته باشد.

با توجه به نکات فوق می توان گفت، «نت برجسته» ای که مرتضی حنانه معرفی می کند تا حدی موضوعی مصنوعی (و یا الصاقی) است.

در ادامه مرتضی حنانه با اشاره به «سقوط تدریجی […] انگاره درآمد ماهور […] که به سمت نتهای بم تر از شاهد (دانگ دوم به طور معکوس) نزول می کند و […] در آن دوره از ماهور گسترش می یابد» (صفحه ۸۵) نت نمایان حقیقی تحتانی (یا به تعبیر مرتضی حنانه ایست تحتانی) یعنی نت دو در ماهور فا را به نام «نت برجسته پایه» معرفی می کند.

وی این توقف را به مثابه «اشاره به شاهد گامی دیگر» تعبیر می کند. (صفحه ۸۶). در اینجا «نت برجسته پایه» موجب روبرو شدن با نکته جالبی می شود:
در دستگاه های موسیقی ایرانی محدوده اجرای جملات پایین رونده در محدوده یک هنگام، به نت نمایان دستگاه (یا یک هنگام بم تر) محدود می شود. پس برای رفع معضلی که در نام گذاری نمایان حقیقی دستگاه ها و خلط موضوع با دومینانت وجود دارد با استناد به مطالعات مرتضی حنانه می توان این نت را «نت برجسته» نامید.

یک تطبیق
با توجه به نت های ارائه شده در توضیح سیر جملات درآمد دستگاه های موسیقی، مشاهده می شود که در این درآمدها جملات به طور جداگانه در دو محدوده پایین نت پایان و بالای نت پایان اجرا می شوند. نکته جالب در این چهار دستگاه تکرار و برابر بودن فواصل بالا و پایین نت پایان است. بنابراین می توان گفت که گام هشت نتی این دستگاها از یک چهارم درست + یک پرده + یک چهارم درست (ذی الاربع + طنینی + ذی الاربع) تشکیل شده است که فواصل بین هر چهار نت تشکیل دهنده دو دانگ (ذی الاربع) با هم برابر است. از این رو کلیه حالات ایجاد یک دانگ در موسیقی ایرانی به شرح ذیل در نظر گرفته می شود (فواصل به ترتیب از راست به چپ می باشند).
۱) ط + ط + بـ : درآمد ماهور
۲) بـ + ط + ط : مقام وصال (جرجانی) یا مد فریژین قرون وسطی
۳) ط + بـ + ط : مقام معشوق (جرجانی)، با در نظر نگرفتن متغیر همان گشایش ماهور است.
۴) ط + جـ + جـ : مقام بیضا (جرجانی)، با در نظر نگرفتن متغیر همان عراق افشاری است.
۵) جـ + جـ + ط: درآمد شور (مقام محیر (جرجانی))
۶) جـ + ط + جـ : درآمد سه گاه
۷) جـ + جـ بـ + بـ : درآمد چهارگاه

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

هیات داوران ششمین جشنواره موسیقی «نوای خرم» معرفی شدند

به گزارش روابط عمومی ششمین جایزه و جشنواره همایون خرم (نوای خرم )، ستاد برگزاری ششمین جشنواره موسیقی نوای خرم اسامی هیات داوران مرحله رقابتی این دوره در بخش های مختلف را منتشر کرد.

چند گام… در امتداد راه علی‌نقی وزیری (I)

نوشته ای که پیش رو دارید، آخرین مقاله زنده یاد خسرو جعفرزاده موزیکولوگ، معمار و از نویسندگان ثابت ژورنال گفتگوی هارمونیک است. این نوشته یکی از مهمترین مقالات این نویسنده فقید محسوب می شود که در آن به گسترش نظریه خود (که در کتاب «موسیقی ایرانی شناسی» از انتشارات «هنر موسیقی» منتشر شده است) بر اساس اصلوب تئوری علینقی وزیری می پردازد. (سردبیر)

از روزهای گذشته…

بداهه نوازى هاى مینیاتورگونه با پیانو

بداهه نوازى هاى مینیاتورگونه با پیانو

به تازگى نشر موسیقى هرمس مجموعه اى از قطعات پیانوى کیاوش صاحب نسق (آهنگساز ایرانى مقیم اتریش) را به صورت سى دى منتشر کرده است. این مجموعه، سومین سى دى از ساخته هاى صاحب نسق است که به صورت سى دى در اختیار علاقه مندان قرار مى گیرد و در آن دوازده کار به نام هاى «۱۴ نوامبر ۲۰۰۰»، «جست وجو»، «گفت وگو»، «یافتن»، «عاشقان»، «سوگل»، «چهارگاه»، «سئوال»، «۲ مارچ ۲۰۰۲»، «۲۷ مارچ ۲۰۰۲»، «کاروان» و «۶ آوریل ۲۰۰۲» در آن منظور شده است.
موسیقی نواحی، تحول آری یا خیر؟ (II)

موسیقی نواحی، تحول آری یا خیر؟ (II)

گفتیم که انتخاب حوزه کاری و عنوان مناسب به چه میزانی اهمیت دارد؛ حالا سئوال اینجاست که آیا یک نوازنده دوتار حق ندارد وارد حیطه موسیقی کلاسیک شده و دست به نوآوری هایی بزند؟
شاهین مهاجری

شاهین مهاجری

متولد ۱۳۵۰ تهران لیسانس زمین شناسی٬ دانشگاه تهران٬ ۱۳۷۴ نوازنده و محقق تمبک٬ میکروتونالیست acousticsoftombak@gmail.com
آوازهای نا تمام

آوازهای نا تمام

در زن عنصری است (ژوییسانس) که تن به نمادسازی نمی دهد. با اشاره به این سطر، می کوشیم تا از روایت دگرجنس خواهانه، خود را رها سازیم و در این رهایی از اختگی و حسرت قضیب که همانا تلقی ای فرویدی است، نیز دست کشیم و بکوشیم تا زن بیرونی موسیقی ایران را در برابر زنِ درون آن قرار داده و خودجانشینی برون زن از درون اش را به فهم واقعی نزدیک کنیم. آیا مواجه با تجلی چهره ای از تمامیتِ شخصیتِ زنِ دنیای موسیقی خواهیم شد؟ آیا آن را به غلط تجربه کرده ایم؟
ارکستر ملی مهر امشب و فردا شب به روی صحنه می رود

ارکستر ملی مهر امشب و فردا شب به روی صحنه می رود

“ارکستر ملی مهر” به رهبری “ناصر ایزدی” و خوانندگی “وحید تاج” با اجرا آثاری از “استاد همایون خرّم” امشب و فردا شب در کنسرتی با نام “آنچه گذشت” با همکاری خانواده استاد همایون خرّم و حمایت مؤسسه فرهنگی هنری رادنواندیش در تاریخ های ۲۳ و ۲۴ تیرماه ساعت ۲۱:۳۰ در تالار وحدت به روی صحنه می رود.
نقدی بر اختتامیه بیستمین جشنواره موسیقی فجر (I)

نقدی بر اختتامیه بیستمین جشنواره موسیقی فجر (I)

مراسم اختتامیه بیستمین جشنواره موسیقی فجر، ۱۹ بهمن در تالار وحدت برگزار شد و با وجود بارش برف تا بالکن سه تالار مملو از جمعیت بود. اولین گروه، کر کلیمیان بود که به اجرای برنامه پرداخت، این گروه همراه با یک پیانو قطعه کرال “آزادی” ساخته ارزشمند گلنوش خالقی را اجرا کرد که روی هم رفته هماهنگ و دقیق اجرا شد، هر چند شنیدن این قطعه با گروههای کر بزرگتر جذابیت بیشتری دارد.
جادوی نام زیبا  (I)

جادوی نام زیبا (I)

پشت چهره‌ی این آلبوم مسئله‌ی نام نهفته است و رابطه‌ای سبک‌شناسانه، و زیباشناسی این هر دو و نسبت‌اش با فرم. نام کلی آلبوم را آهنگساز به فارسی منظومه‌های سمفونیک نهاده، عنوانی که بیشتر با ترجمه‌ی (Poematic Symphony) (1) نزدیک است (۲). اما آن‌چه در مورد نام این اثر اهمیت دارد عنوان فارسی آن نیست -چرا که می‌توان آن را با اغماض اطلاقی شاعرانه دانست که آهنگسازی علاقه‌مند به ادبیات برگزیده تا موسیقی‌اش را شعرگونه‌ای با ابزار سمفونیک بنمایاند- بلکه ترجمه‌ی انگلیسی آن است که روی جلد حک شده است؛ Poem Symphonies به معنای پوئم سمفونی‌(ک)ها (۳) و از همین جا است که مسئله‌ای که من آن را «جادوی نام زیبا» نهاده‌ام آغاز می‌شود. برای این که بتوانیم راهی به شرح دقیق این اصطلاح بپوییم بهتر است کمی در سه قطعه‌ای که در این آلبوم جمع آمده‌ است تعمق و خصوصیاتشان را بررسی کنیم.
“گفتگو” اثری از پایور

“گفتگو” اثری از پایور

اصلاح سنتور نوازی معاصر چند سال پیش با اجرای دو اثر از اردوان کامکار به نامهای “دریا” و پس از آن “برفراز باد” دوباره سرزبانها افتاد. این دو اثر اردوان کامکار به همراه کنسرتو سنتور او که بهمراه برادرش هوشنگ کامکار، ساخته شده بود، در جامعه موسیقی مورد استقبال قرار گرفت و جایگاهی هم تراز با آثار برجسته قبلی در این سبک بدست آورد. اینجا نگاهی می اندازیم به اولین آثاری که در این زمینه تصنیف شد. اولین آثاری که(با تکنیک سنتور نوازی) در این زمینه تصنیف شد ساخته هنرمند بلند پایه موسیقی ایرانی و پدر سنتور نوازی کلاسیک ایران، فرامرز پایور بود .
دسته بندی و زمان بندی: ادراک متر (I)

دسته بندی و زمان بندی: ادراک متر (I)

تمپرلی در مقاله اش با نام «متر و دسته بندی در موسیقی آفریقایی» این سوالات را مطرح می کند: «چگونه می توان ریتم آفریقایی را با دید رایج تئوریک ریتم مطابقت داد؟»، «چه شباهت ها و تفاوت های بین ریتم آفریقایی و ریتم غربی وجود دارد؟ با توجه به این که ریتم غربی در بر اساس تئوری موسیقی سنجش می شود.» دیدگاه من در این مقاله نیز تفاوت چندانی با سوالات مطرح شده ندارد. مانند تمپرلی من نیز می خواهم مفاهیم تئوری های اخیر ریتم و متر را با توجه به موسیقی غربی مورد بحث قرار دهم. با این حال، من صرفا موسیقی آمریکایی را مد نظر قرار نمی دهم.
از چه آکوردی به چه آکوردی برویم؟

از چه آکوردی به چه آکوردی برویم؟

احتمالا خیلی از شما افرادی را دیده اید که توانایی همراهی با هر ترانه ای که یک خواننده می خواند را دارند. اینگونه از افراد با گوشهای دقیق، تجربه و معلوماتی که از دانش هارمونی دارند بسادگی می توانند به چنین قدرتی دست پیدا کنند. اما چگونه؟