چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه اول

مطلبی که پیش رو دارید اولین شماره چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی است که اخیرا دوره اول آن با تدریس دکتر محمدرضا آزاده فر به پایان رسید و اکنون وارد دوره دوم خود شده است. این مجموعه از نوشته ها با همکاری یکی از دانشجویان این کلاس، نسیم احمدیان (دانشجوی کارشناسی ارشد اتنوموزیکولوژی و نوازنده سنتور) ویراستاری شده و در این سایت به انتشار می رسد.

اتنوموزیکولوژی
واژۀ نه‌چندان قدیمیِ «اتنوموزیکولوژی» (ethnomusicology) حدوداً از نیمۀ دوم قرن بیستم مورد استفاده قرار گرفته. واژۀ اتنوموزیکولوژی که جایگزینِ واژۀ «موسیقی‌شناسیِ تطبیقی» (comparative musicology) است، اولین بار توسط یاپ کونست (Jaap Kunst) مطرح شد. دلیل عدم موافقت کونست با واژۀ «تطبیقی» این است که وی معتقد بود آنچه ما به عنوانِ موسیقی‌شناسِ قومی انجام می‌دهیم، به همان اندازه از جنبه‌های تطبیقی استفاده می‌کند که سایر علوم از آن بهره می‌گیرند. به همین دلیل وی معتقد بود که «موسیقی‌شناسی تطبیقی» برای این مفهوم واژه‌ای غیرکامل است. هرچند که ما منابعی تحت عنوان موسیقی‌شناسی تطبیقی در اختیار داریم، ولی این واژه دیگر چندان مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. دلیل استفاده از واژۀ «موسیقی‌شناسی تطبیقی» در آن دوران این است که بیشترِ موسیقی‌شناسان از غرب می‌آمدند و رویکردشان برای شناخت موسیقیِ یک منطقه، مقایسۀ آن با موسیقی کلاسیک غربی بود.

از اولین پژوهشگران در مطالعات اتنوموزیکولوژی، ژان ژاک روسو (Jean-Jacques Rousseau) (قرن هیجدهم میلادی) است که در کتاب «فرهنگ موسیقی» (Dictionnair de Musique) بخش‌هایی را به موسیقی اقوام اختصاص داده و این اثر از نخستین منابع ما در رشتۀ اتنوموزیکولوژی محسوب می‌شود.


قبایل بدوی در نیجریه
ملبس به پوستی از پلنگ
یکی از مشکلات اتنوموزیکولوژی آن است که افرادی که در این رشته کار می‌کنند، نسبت به نوع فعالیتی که یک اتنوموزیکولوژیست باید انجام بدهد اتفاق نظر ندارند.

اتنوموزیکولوژی به‌طور هم‌زمان از موهبت و قابلیت‌های دو رشتۀ موسیقی‌شناسی و مردم‌شناسی (Anthropology) بهره‌مند می‌گردد و از طرف دیگر به این دو رشته خدمات می‌رساند.

از نظر برونو نتل (Bruno Nettl)، رشتۀ اتنوموزیکولوژی به لحاظ سنتی سه شاخه را مورد مطالعه قرار می‌دهد:
۱- مطالعات موسیقی اقوام بدوی مانند آثار فرانسیس دنزمو (Frances Densmore) و کارل اشتومف (Carl Stumpf)
۲- مطالعات موسیقی فولکلور مانند آثار بلا بارتوک (Béla Bartók)

موسیقی فولکلور اروپای شرقی و روسیه
۳- مطالعات موسیقی فرهنگ‌های پیشرفتۀ آسیایی و شمال آفریقا مانند آثار نتل و ریچارد ویدیس (Richard D. Widdess)

برونو نتل
البته فیلیپ بُلمن (Philip Bohlman) حوزۀ مطالعاتی اتنوموزیکولوژی را به گونه‌ای دیگر دسته‌بندی کرده است:
۱- موسیقی رسمی- درباری (Court Music)
۲- موسیقی فولکلور (Folk Music)
“Court Music” اصطلاحی است که به موسیقی رسمی (مانند موسیقی دستگاهی) اتلاق می‌شود. هرجا قدرت سیاسی و تمدن هست، موسیقیِ وابسته به دربار، به موسیقی کلاسیک و دارای ادبیاتِ ویژۀ خود تبدیل می‌شود که به صورت یک شیوۀ ویژه توسط موسیقی‌دانان تقلید و به‌تدریج تئوریزه شده و به عنوان سنت تثبیت می‌گردد. مانند نظام دستگاهی یا شعبه‌گونۀ موسیقی ایران که [حداقل] از دوران هخامنشی دارای نظامِ تقدم و تأخر بوده است. درحالی‌که موسیقی فولکلور بر اساس آهنگ‌ها یا نغمه‌ها (tunes) دسته‌بندی می‌شود. بر اساس دیدگاه آلن مریام (Alan P. Merriam)، لازم است که اتنوموزیکولوژیست علاوه بر مطالعۀ فنی موسیقیِ یک منطقه، شش جنبۀ مرتبط با آن را نیز بررسی کند:
• سازها
• کلام و آواز
• چگونگی طبقه‌بندی محلی
• نقش و موقعیت موسیقی‌دان
• عملکرد موسیقی در رابطه با سایر جنبه‌های فرهنگی
• موسیقی به عنوان یک فعالیت اجتماعی خلاق

2 دیدگاه

  • ۳۵۰
    ارسال شده در دی ۳۰, ۱۳۹۳ در ۱۱:۱۰ ب.ظ

    آفرین.
    کار بسیار خوبیه. فقط بهتر بود که منابع این متنها هم در جزوه میامد تا به عنوان یک مرجع درسی بیشتر برای کسانی که در کلاس نبوده اند، قابل استفاده می بود. در ضمن نقل از منابع مختلف حتا در جزوه های درسی هم بهتر است مستند باشد.

  • امید هاشمی
    ارسال شده در بهمن ۴, ۱۳۹۳ در ۱۲:۱۰ ب.ظ

    از این که هارمونی‌تاک تا این حد حرفه‌ای به موزیک نگاه می‌کنه از شما ممنونم. بسیار تمایل داشتم که تو این کلاسها شرکت کنم اما به دلیل مشغله‌های مختلف کاری امکانش برام فراهم نشد. خیلی خرسند شدم از انتشار این مطالب. جای تشکر فراوون داره.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

ریتم و ترادیسی (I)

ریتم و ترادیسی دو روشِ فهم نظم های زمانی در جهان پیرامونِ ما را در تباین با هم قرا می دهد: فهم مستقیم به-واسطه ی قوه ی ادراک، و فهم غیر مستقیم به واسطه ی تجزیه و تحلیل. «ریتم» به دستگاه ادراکی ای که امکان مشاهده و دریافتِ بی دردِسرِ پدیده های ریتمیک را در اختیار افراد قرار می دهد گریز می زند، درحالیکه «ترادیسی» ابزارهای ریاضی ای را که برای کشف نظم ها و مطالعه ی الگوها مورد استفاده قرار می گیرد پیشِ روی می گذارد.

موسیقی و شعر در «گرگیعان و گرگیعان» (II)

بیرون‌رفتن مردم از خانه و برگرفتن و دورافکندن کلوخ در آخرین روز ماه شعبان به احتمال فراوان به نشانه ترک عیش و عشرت و باده‌نوشی در ماه مبارک روزه‌گیران و دورکردن دیو گناه باده‌نوشی از خود بوده است و این آیینی بازمانده از دوره پیش از اسلام بوده که با دگرگونی نظم و روال زندگی عادی مردم در تغییر ماه همراه بوده است (۲) و یا جشن «هالووین» در فرهنگ غربی. «هالووین» یک جشن مسیحیت غربی و بیشتر سنتی می‌باشد که مراسم آن سه شبانه‌روز ادامه دارد و در شب «۳۱ اکتبر» (نهم آبان) برگزار می‌شود. بسیاری از افراد و مخصوصا کودکان و نوجوانان در این شب با چهره‌های نقاشی شده، لباس‌های عجیب یا لباس‌های شخصیت‌های معروف، چهره و ظاهری که آن به‌نظرشان ترسناک باشد خود را آماده جشن می‌کنند و برای جمع‌آوری نبات و آجیل به در خانه دیگران می‌روند. این جشن را مهاجران «ایرلندی» و «اسکاتلندی» در سده نوزدهم با خود به قاره آمریکا آوردند. (۳)

از روزهای گذشته…

چه نوع موسیقی میل دارید؟ (III)

چه نوع موسیقی میل دارید؟ (III)

موسیقی رپ یا هیپ هاپ: موسیقی هیپ هاپ می تواند تأثیرهای متفاوت فراوانی بر نوجوانان بر جای بگذارد. از یک سو این نوع موسیقی احساس های منفی را ترویج داده و از سوی دیگر آن قدر پر انرژی است که شنونده دوست دارد بایستد و با آن برقصد. نتایج پژوهشی درباره چگونگی تأثیرگذاری نماآهنگ های رپ بر سلامت احساسی و جسمی نشان می دهد که نوجوانانی که زمان زیادی را به تماشای مسائل جنسی و خشونت بار به تصویر کشیده شده در نماآهنگ های رپ می گذرانند (مخصوصا گنگستر رپ)، بیشتر در معرض بروز این رفتارها در زندگی واقعی و به ویژه در برابر زنان هستند.
بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (III)

بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (III)

حسین مهرانی، در دیاگرام‌هایی که به تلخیص برای توضیح ساختار دانگی دو گوشه‌ی راک و سفیر (صفیر) راک ترسیم کرده، به اکثر دانگ‌های مورد اشاره در این سلسله گوشه‌ها اشاره کرده است (مهرانی ۱۳۸۹: ۳۷۹). نکات زیر در مورد تحلیل وی حائز توجه است:
اجرای رباعیات خیام با ارکستر سمفونیک آلنتون

اجرای رباعیات خیام با ارکستر سمفونیک آلنتون

سومین موومان از «آوازهای ابدیت» (برای سوپرانو و ارکستر) ساخته بهزاد رنجبران، آهنگساز ایرانی مقیم نیویورک، در روزهای یازدهم و دوازدهم فوریه ۲۰۰۶ (برابر با ۲۲ و ۲۳ بهمن ۱۳۸۴) به وسیله ارکستر سمفونیک آلنتون (Allentown) در آمریکا اجرا خواهد شد.در این برنامه تامارا متیو(Matthews Tamara)به عنوان تکخوان با ارکستر همکاری خواهد داشت.
نقد راب بارنت بر «خسوف»

نقد راب بارنت بر «خسوف»

متنی که پیش رو دارید، نقد راب بارنت (Rob Barnett)، منتقد سرشناس بریتانیایی بر اوراتوریوی خسوف، اثر دکتر محمد سعید شریفیان است. نکاتی که در این نقد جلب توجه می کنند عبارتند از اول حس علاقه ای که بعد از شنیدن کار در منتقد ایجاد شده، به حدی که تمام اطلاعات آهنگساز حتی ویدئوهای یوتیوب وی را مشاهده کرده است. نکته دوم فهم بالای منتقد از این موسیقی (با توجه به اینکه ترجمه متن کلام موسیقی در دسترس منتقد نبوده) و از همه مهمتر، قدرت بالای بیانگری اوراتوریوی خسوف است. این متن برای خواننده انگلیسی نوشته شده و سعی شده تا تصویری از موسیقی در ذهن خواننده ای که آشنایی با این موسیقی و فضای داستان و… را ندارد ایجاد کند.
بالاد – قسمت دوم

بالاد – قسمت دوم

سنت سرودن ترانه های داستانی درباره وقایع و شخصیتهای روز، هنوز هم ادامه دارد و کمتر پیش می آید که یک واقعه با جذابیت عمومی از چشم تیزبین سرایندگان تصنیف دور بماند.
فرهنگ اسلامی و پیدایش موسیقی چند صدائی در اروپا (V)

فرهنگ اسلامی و پیدایش موسیقی چند صدائی در اروپا (V)

البته تجزیه و تحلیل موسیقی و ملودی برای اثبات این نظریه که موسیقی اسلامی سرچشمه اصلی موسیقی مکتب له اونیسوس بوده، در ابعاد محدود یک مقاله نمی گنجد. (۱۳) اما مقابله و مقایسه ساده ی قسمتی از یک “Haece dies” له اونین با یک موسیقی سازی که در دهکده ای عرب نشین در اسرائیل اجرا و ضبط شده است، تا حدی روشنگر است. برای نتیجه گیری بهتر، ملودی عربی(A) و موسیقی ملیسمای له اونین (B) خط به خط، پشت سرِ هم نوشته و مقایسه می کنیم: (۱۴)
نگاهی گذرا به کتاب‌های آموزش هارمونی <br>متنشر شده در سال‌های اخیر (۸۹-۸۳) قسمت سوم

نگاهی گذرا به کتاب‌های آموزش هارمونی
متنشر شده در سال‌های اخیر (۸۹-۸۳) قسمت سوم

کتاب‌های نام‌برده به غیر از یکی همگی ترجمه است، بنابراین کیفیت ترجمه‌ نیز می‌تواند یکی از عوامل مقایسه باشد. هر چند این موضوع دقیقا جزیی از کیفیت مطلب را تشکیل نمی‌دهد، اما چون خوانندگان فارسی زبان (احتمالا) تنها از طریق همین ترجمه‌ها به کتاب دسترسی دارند، باید آن را نیز بررسی کرد.
نکاتی درباره امپراتوری جاذبه (IV)

نکاتی درباره امپراتوری جاذبه (IV)

نغمه های پویا معمولاً گرایشی برای وصل یا حل شدن به نغمه های ایستا دارند. در گام­های ماژور و مینور درجه های اول، سوم، پنجم و هشتم است که از اجرای همزمانِ آنها، آکورد ایستا یا آکورد تونیک به وجود می آید که در آخرِ تمام قطعات موسیقی به عنوان پایان­ دهنده قطعه شنیده می شود. به طوری که تمام شنوندگان حالت خاتمه اثر را احساس می کنند.
موسیقی کانتری (IV)

موسیقی کانتری (IV)

در سال ۱۹۷۷ خانم دالی پارتون (Dolly Parton) موسیقیدان برجسته سبک کانتری با آهنگ “اینجا باز هم تو” به عنوان بهترین آهنگ کانتری و در رده سوم بر روی بیلبورد بهترینهای پاپ آمریکا جای گرفت. همچنین کنی راجرز (Kenny Rogers) پس از موفقیت در پاپ، راک و موسیقی محلی با آهنگ “لوسیل” به موسیقی کانتری راه یافت و در رده پنجم بیلبورد بهترینهای پاپ آمریکا قرارگرفت. در حقیقت راجرز و پاترون هر دو این توانایی را داشتند که هم زمان هم در موسیقی کانتری و هم پاپ برترین باشند.
گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (II)

گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (II)

پس از این، مدرس به مساله‌ی مرجعیت نقد/ منتقد اشاره کرد و گفت دو نمونه از گفته‌های متفکران درباره‌ی این مرجعیت را می‌خوانیم تا روشن شود که نگاه به این موضوع همیشه و نزد همه کس یکسان نبوده است: