گفتگوی هارمونیک | Harmony Talk

مسئله ارکستراسیون و تشکیل ارکستر سازهای ملی (II)

ارکستر سازهای ملی به رهبری اسماعیل تهرانی در سال 1394 (وابسته به بنیاد رودکی)

اگر «ارکستر» را همکاری مجموعه‌ای از سازها با قاعده و دلیل موسیقایی خواسته‌شده از طرف آهنگ‌ساز در نظر بگیریم (نه هر گردهمایی بدون منطقی برای سازها ازنظر صدادهی و ارکستراسیون مانند ارکستر اخوت در دورۀ قاجار)، حضور جدی ارکستر سازهای ملّی را می‌توان بر اساس مستنداتی از اواسط دهۀ ۴۰ شمسی به سرپرستی فرامرز پایور شناسایی کرد. این ارکستر که از سازهای ملّی ایران (تار، سنتور، نی، عود، رباب، کمانچه و تنبک) تشکیل شده بود، با بودجۀ دولتی به فعالیت می‌پرداخت؛ پیش از انقلاب ارکستری که بتوان با تعریف ارائه‌شده از ارکستر در همین مقاله، یافت، انگشت‌شمار بوده‌اند ولی پس از انقلاب ارکسترهای مختلفی تشکیل شد که چنین خصوصیتی داشتند.

تاریخچه و عملکرد ارکستر سازهای ملّی

اگر «ارکستر» را همکاری مجموعه‌ای از سازها با قاعده و دلیل موسیقایی خواسته‌شده از طرف آهنگ‌ساز در نظر بگیریم (نه هر گردهمایی بدون منطقی برای سازها ازنظر صدادهی و ارکستراسیون مانند ارکستر اخوت در دورۀ قاجار)، حضور جدی ارکستر سازهای ملّی را می‌توان بر اساس مستنداتی از اواسط دهۀ ۴۰ شمسی به سرپرستی فرامرز پایور شناسایی کرد. این ارکستر که از سازهای ملّی ایران (تار، سنتور، نی، عود، رباب، کمانچه و تنبک) تشکیل شده بود، با بودجۀ دولتی به فعالیت می‌پرداخت؛ پیش از انقلاب ارکستری که بتوان با تعریف ارائه‌شده از ارکستر در همین مقاله، یافت، انگشت‌شمار بوده‌اند ولی پس از انقلاب ارکسترهای مختلفی تشکیل شد که چنین خصوصیتی داشتند.

یکی از افرادی که با جدیت بسیار زیاد به تحلیل و استاندارد سازیِ سازهای ملّی ایران (با تمرکز بر سازهای مضرابی) پرداخته، حسین دهلوی است. او حتی پیشنهادی برای کنار هم نشستن و توازن صوت سازهای مضرابی ارکستری متشکل از سازهای سنتور، سنتورباس، سنتور کروماتیک، تار، بم‌تار، عود و قانون منتشر کرده است.

ارکستراسیون سازهای ایرانی

همان‌طور که گفته شد، پس از گذشت حدود نیم قرن از تشکیل ارکستر سازهای ملّی وزارت فرهنگ و هنر به سرپرستی فرامرز پایور و پیگیری فعالیت این نوع ارکستر توسط هنرمندان دیگر تا امروز، هنوز مقولۀ ارکستراسیون سازهای ایرانی، یکی از مباحث مهم و البته بی‌پاسخ در موسیقی ایران است.

حال سؤال اینجاست که چرا مبحث ارکستراسیون سازهای ایرانی، با وجود تجربه‌های گسترده، هنوز نقاط ابهام اساسی دارد؟ که در پاسخ به آن باید گفت:

۱- نبودِ استاندارد مشخص در زمینۀ شدت صوتی سازهای ایرانی:

الف) اختلاف زیاد در الگوی سازها: سازهای ایرانی همچون سازهای ارکستر سمفونیک، دارای الگوهای متفاوت هستند ولی اختلاف صدادهی و سونوریتۀ آن‌ها، مانند سازهای ارکستر سمفونیک از تلورانس پایینی برخوردار نیست؛ مثلاً یک ویلن در بم‌ترین بخش صدایی‌اش با قدرت ۸۳ تا ۸۶ تولید می کند ولی ممکن است در سازِ کمانچه این اختلاف دسی‌بل، به‌جای اینکه سه رقمی باشد، به هشت رقم برسد! این مشکل باعث می‌شود که قدرت صدایی این‌دست سازها، مجهول باشد و به همین دلیل، معرفی استانداری برای چینش این سازها دچار ایراد شود. سازهایی که این نقیصه را دارند، شامل: نی، کمانچه و قیچک هستند (در دیگر سازهای ایرانی این مشکل حاد نیست).

ب) اختلاف استیل نوازندگی: استیل های بعضا غلط در سازهای ایرانی نیز یکی از دلایل نرسیدن به یک میانگین قدرت صوتی است. مثلا وقتی نوازنده ای با ساز نی به اجرا می پردازد ممکن است شدت صدای ساز او دو برابر نوازنده همین ساز باشد. این اختلاف، به خاطرِ میزان تجربه این دو در نوازندگی نیست و تنها به استیل آنها مربوط است.

ج) اختلاف سونوریته: اختلاف سونوریته نیز در سازهای ایرانی یک مشکل بزرگ سازهای ایرانی است. البته مانند نمونه‌های قبل، اختلاف سونوریته در سازهای ارکستر سمفونیک نیز وجود دارد ولی با تلورانسی بسیار پایین‌تر از سازهای ایرانی. این اختلاف هم دلیلی جز دو مورد بالا (الف و ب) ندارد.

۲- کمبود آثار منتشرشده برای ارکستر سازهای ملّی:

آثاری که برای ارکستر ایرانی نوشته شده است، به‌ندرت به‌صورت پارتیتور منتشر شده است و آن‌هایی که به این صورت منتشر شده‌اند نیز کمتر دارای عمقی هستند که بتوان روش ارکستراسیون سازهای ایرانی را از آن‌ها استخراج کرد.

۳- کمبود آثار آکوستیک تصنیف‌شده برای ارکستر ایرانی:

بیشتر آثاری که برای ارکستر ایرانی نوشته شده است، به‌وسیلۀ ترفندهایی در استودیوهای صدابرداری، کوک، پالایش و نوانس‌گذاری شده است؛ در واقع آثار ضبط‌شدۀ طبیعی (صوت ضبط‌شده‌ای که از نواخت سازها با کمترین دست‌کاری استودیویی باشد) به‌ندرت در دسترس است و انتشار پارتیتور این‌دست آثار، چندان به نگارش رسالۀ ارکستراسیون سازهای ایرانی کمکی نمی‌کند.

در نهایت می‌توان نتیجه گرفت، تأسیس کارگاهی برای تحلیل و آزمایش و ارتقاء سازهای ایرانی به همراه امکان تجربۀ صحنه‌ای آن‌ها، بسیار مهم و ضروری است.

مجله هنر موسیقی (شماره ۱۸۶)

سجاد پورقناد

سجاد پورقناد متولد ۱۳۶۰ تهران
نوازنده تار و سه تار، خواننده آواز اپراتیک و سردبیر مجله گفتگوی هارمونیک
لیسانس تار از کنسرواتوار تهران و فوق لیسانس اتنوموزیکولوژی از دانشکده فارابی دانشگاه هنر تهران

۱ نظر

بیشتر بحث شده است