جایگاه موسیقی در عهد ساسانیان (IV)

باربد از دیگر رامشگران، بربط نوازان و استادان موسیقی بسیار مطرح دوره ی خسرو پرویز است. در تعریف لغوی بربط باید گفت خوارزمی در مفاتیح العلوم بربط را سینه ی مرغابی معنی کرده است، چون کاسه و دسته ی آن به مرغابی شبیه است.

در حواشی محمد معین در برهان قاطع آمده:
“بربط واژه ای پارسی است و از دو پاره ی بر به معنای سینه و پهلو و بط به معنای مرغابی ساخته شده است و چون این ساز شبیه سینه ی مرغابی است به این نام خوانده می شده است و در زبان پهلوی بربت نوشته شده است. ” (۱)

در برخی از متون کهن از باربد با نام پهلبد یاد شده است. برخی از پژوهشگران باربد را لقب او می دانستند نه اسم واقعی او. “در اشتقاق کلمه ی باربد که پیداست نام این آهنگساز معروف نیست بلکه سمت و شغل او در دربار بوده توجیهی کرده اند که درست نیست و گفته اند از کلمه ی بار و بار دادن آمده است زیرا که رئیس دربار بوده است و بیشتر به این معنی می ماند که بار در این اصطلاح همان کلمه ایست که در زبان ارمنی باقی مانده و به معنی کلمه ی رقص به کار برده می شود و باربد به معنی رئیس رقاصان و دسته های به اصطلاح بالت امروزی است.” (۲)

باربد تسلط کاملی بر شعر داشت و بیشتر اشعارش را با آهنگهایی که می ساخت می خواند. تصانیف ۳۰ لحن باربد (روزهای ماه)، ۷خسروانی (روزهای هفته)، ۳۶۰ دستان (روزهای سال) را به او نسبت داده اند. نواهای خسروانی یا الطریق الملوکیه نوعی از الحان باربد بود که دارای نثری مسجع و در وصف خسرو پرویز بود. چون مورد پسند خسرو واقع شده بود به نواهای خسروانی به معنای سرودهای خوش نام گذاری شد.

سی لحن باربد عبارتند از:
۱- گنج باد آورده
۲- گنج سوخته
۳- گنج گاو
۴- شادروان مروارید
۵- تخت طاقدیس
۶- ناقوسی
۷- اوررنگی
۸- حقه ی کاووس (کالوس)
۹- ماه برکوهان
۱۰- مشک دانه
۱۱- آرایش خورشید
۱۲- نیمروز
۱۳- سبز در سبز
۱۴- قفل رومی
۱۵- سروستان
۱۶- سرو سهی
۱۷- نوشین باده
۱۸- رامش جان
۱۹- ساز نوروز (ناز نوروز)
۲۰- مشکویه
۲۱- مهرگانی
۲۲- مروای نیک
۲۳- راه شبدیز
۲۴- شب فرخ
۲۵- فرخ روز
۲۶- غنچه ی کبک دری
۲۷- نخجیرگان
۲۸- کین سیاوش
۲۹- کین ایرج
۳۰- باغ شیرین

عده ای لحن کیخسروی را نیز جزء این الحان بر می شمارند و مجموع آنها را سی و یک لحن ذکر می کنند.

نظامی در ابتدای اشعار خسرو و شیرین این الحان را بیان می کند:
“زصد دستان که او را بود دمساز
گزیده کرد سی لحن خوش آواز
چو یاد از”گنج باد آورد”راندی
زهر بادی لبش گنجی فشاندی (لحن ۱)
ز”گنج سوخته” چون ساختی راه
ز گرمی سوختی صد گنج را آه (لحن ۳)
چو “گنج گاو”را کردی نما سنج
بر افشاندی زمین هم گاو هم گنج (لحن ۲)
چو”شادروان مروارید” گفتی
لبش گفتی که مروارید سفتی (لحن ۴)
چو “تخت طاقدیسی” ساز کردی
بهشت از طاقها در باز کردی (لحن ۵)
چو “ناقوسی” و “اورنگی” زدی ساز
شدی اورنگ چون ناقوس از آواز
(لحن ۶ و ۷)
چو قند از “حقه ی کاووس” دادی
شکر کالای او را بوس دادی (لحن ۸)
چو لحن از “ماه برکوهان” گشادی
زبانش ماه برکوهان نهادی (لحن ۹)
چو بر گفتی “نوای مشک دانه”
ختن گشتی ز بوی مشگ خانه (لحن ۱۰)
چو بر پرده کشیدی “ساز نوروز”
بنوروزی نشستی دولت اندوز (لحن ۱۹)
چو تو کردی نوای “مهرگانی”
ببردی هوش خلق از مهربانی(لحن ۲۱)
چو بر”مشکویه” کردی مشک مالی
همه مشکو شدی پر مشک خالی (لحن ۲۰)
چو بر”مروای نیک” انداختی فال
همه نیک آمدی مروای آن سال (لحن ۲۲)
چو آن شب برگرفتی “راه شبدیز”
شدندی جمله ی آفاق شب خیز (لحن ۲۳)
چو “نوشین باده” را در پرده بستی
خمار باده ی نوشین شکستی(لحن ۱۷)
چو دستان در “شب فرخ” کشیدی
از آن فرخنده تر شب کس ندیدی (لحن ۲۴)
چو زد ز”آرایش خورشید” راهی
در آرایش بدی خورشید ماهی (لحن ۱۱)
چو گفتی”نیمروز” مجلس افروز
خرد بیخود شدی تا نیمه روز (لحن ۱۲)
چو بانگ “سبزه در سبزه” شنیدی
ز باغ زرد سبزه بر دمیدی (لحن ۱۳)
چو “قفل رومی” آوردی ز آهنگ
گشادی قفل گنج از روم و از زنگ (لحن ۱۴)
چو بر دستان “سروستان” گذشتی
صبا سالی به سروستان نگشتی (لحن ۱۵)
چو بر “سرو سهی” بنواختی ساز
سهی سروش خطی دادی بخون باز (لحن ۱۶)
چو کرده “رامش جان” را روانه
زدامش جان فدا کردی زمانه (لحن ۱۸)
چو بازش رای “فرخ روز” گشتی
زمانه فرخ و فیروز گشتی (لحن ۲۵)
چو کردی “غنچه کبک دری” تیز
ببردی غنج کبکان دلاویز (لحن ۲۶)
چو بر “نخجیرگان” تدبیر کردی
بسی چون زهره را نخجیر کردی (لحن ۲۷)
چو زخمه راندی از “کین سیاوش”
پر از خون سیاوشان شدی گوش (لحن ۲۸)
چو کردی “کین ایرج” را سرآغاز
جهان را کین ایرج نو شدی باز (لحن ۲۹)
چو بر “کیخسروی” آواز دادی
به کیخسرو روان را باز دادی (لحن ۳۱)
چو کردی “باغ شیرین” را شکر بار
درخت تلخ را شیرین شدی بار(لحن ۳۰) (۳)

در بیت اول نظامی به سی لحن باربد اشاره می کند ولی همانطور که خواندیم سی و یک لحن را ذکر کرد.

پی نوشت
۱- فرهنگ پهلوی، جلد اول ، ص۶۶ و ۲۵۰
۲- استاد نفیسی، مجله ی تئاتر، شماره ی پنجم، سال اول
۳- تاریخ موسیقی ایران، ص۱۱۶ و ۱۱۷

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مروری بر آلبوم «کنسرتوها»

آغاز راه، در رجز، هنگامی‌که نرم‌ نرمک اتمسفر چهارگاه از ابهام چند نغمه‌ی اولیه به در می‌آید و بر همه‌جا تسلط می‌یابد هراس نیز همراه آن گسترده می‌شود که مبادا آهنگساز برای بازآفرینی رویارویی جمع و فرد یا نبرد گلادیاتوری‌اش (۱) راه دَمِ دست را برگزیده باشد. از یک‌سو برای ساختن تضادهای پیش‌برنده‌ی یک کنسرتو به سراغ گنجینه‌ی همیشه حاضر و آماده‌ی هویت‌نمای دستگاه‌ها رفته و ماده‌ی خامشان را بی پردازشی در برابر فضای ناآشنا بگذارد و از سوی دیگر بار عاطفی نام «رجز» و کارکردش در جنگ (یا جنگ نمادین؛ تعزیه) را دستاویز تأکید بر شباهت کنسرتو به نبرد کند و تمام.

تحقیقی درباره باربد؛ موسیقیدان دوره ساسانی (II)

سال ۲۲۴ میلادی، پس از انحطاط سلسله های هخامنشی و اشکانی سلسله نوین ساسانیان تاسیس شد که حدود ۴۰۰ سال دولتداری کرد. اولین پادشاه ساسانی اردشیر بابکان بود و پس از او بهرام گور به پادشاهی رسید. پس از بهرام، شاپور و پس از او خسرو انوشیروان و خسروپرویز به پادشاهی رسیدند.

از روزهای گذشته…

گذشتن از مرز کلمات با «تریو اولریش درِکس‌لِر» (II)

گذشتن از مرز کلمات با «تریو اولریش درِکس‌لِر» (II)

آهنگ سوم حالا تمام شده و نوبت به قطعه‌ی چهارم می‌رسد که اسمش هست «ترانه‌ی شنها» (Song of Sands). اولریش توضیح می‌دهد که این قطعه، ترانه‏‌ای‌ست درباره‏ی انرژی و پویایی. ترانه‏ی شنها شروع می‌شود. ضرباهنگی پُرجنب و جوش و لنگی خاصی که مخصوص جَز است، با ملودی‌های کوتاه و بریده‏بریده‏ی کلارینت‏باس با رَنگی خَش‌دار آغاز می‏شود. آن ضرباهنگ ادامه می‏یابد و این ملودی‏ها، جنب‏وجوش نهفته در نٌتها را به صدا بدل می‏کنند. بازی‌های ظریف و خلوت با ریتم بین درامز و پیانو به آهنگ پایان می‌بخشند.
گزارشی از برگزاری نشست تخصصی موسیقی شمال خراسان (I)

گزارشی از برگزاری نشست تخصصی موسیقی شمال خراسان (I)

موسیقی شمال خراسان در فرهنگستان هنر بررسی شد. اولین نشست از سلسله نشست های تخصصی موسیقی نواحی ایران با عنوان “موسیقی شمال خراسان” در فرهنگستان هنر تهران برگزار گردید. نشست تخصصی موسیقی شمال خراسان با اجرای اساتید موسیقی آن منطقه، سهراب محمدی و حسین ولی نژاد، سه شنبه ۶ مهر در فرهنگستان هنر برگزار شد.
آلبوم «جان مایه» منتشر شد

آلبوم «جان مایه» منتشر شد

آلبوم «جان مایه» با نوازندگی تار امین میراحمدی و تنبک حامد زندکریم خانی توسط انتشارات «آوای دلگشای شهرود» منتشر شد. میراحمدی در این آلبوم با تاثیر پذیری از مکتب تارنوازی استاد علی اکبرخان شهنازی به اجرایی در دستگاه نوا پرداخته است، دستگاهی که علی اکبر خان در ردیف اش به اجرای آن نپرداخته است. میراحمدی در جلد این آلبوم می نویسد:
رسول صادقی: مشکلات نی هفت بند، مثنوی هزار من کاغذ است

رسول صادقی: مشکلات نی هفت بند، مثنوی هزار من کاغذ است

نی در نوع خود یک ساز تکامل یافته ای است و فواصل و گره ها و سوراخها و… در این ساز، در بهترین حالت ممکن قرار دارند، منتهی دلیل لزوم این تکمیل نقص نی نیست بلکه محدودیت تعداد انگشتان دست و طول انگشتها و ترتیب آنها برای گرفتن تمام سوراخ های لازم است، تلاش چهار ساله من هم دقیقا در همین راستا بوده یعنی گرفتن سوراخهای اضافی و لازم که انگشتان ما از گرفتن آن عاجز است و این همان تعریف کلید است!
میرهادی: نسل جدید آماده تر هستند

میرهادی: نسل جدید آماده تر هستند

ارکستر زهی باربد به رهبری کیوان میرهادی و سرپرستی محمد هادی مجیدی در سومین دوره جشنواره بین المللی موسیقی معاصر تهران در تاریخ سوم اردیبهشت ماه ۹۷ ساعت ۱۸ در تالار رودکی به روی صحنه رفت. در این اجرا یک قطعه از کیوان میرهادی برای با نام کنسرتو تنبور اجرا شد. امروز گفتگوی ما را با کیوان میرهادی درباره این کنسرت می خوانید:
جلیل شهناز و چهارمضراب (I)

جلیل شهناز و چهارمضراب (I)

چهارمضراب یکی از گونه‌های (۱) موسیقی پیش ساخته‌ی (یا نیمه پیش ساخته) ایرانی است که درباره‌ی نظام ساختاری‌ آن بحث‌های زیادی شده است و به گمان اکثر پژوهش‌گران در حوزه‌ی نظریه‌ی موسیقی ایران تنها قطعه‌ای است که بیشتر توانایی‌های اجرایی یک ساز در آن به نمایش در می‌آید. در حدود ۱۰۰ سال پیش از این (و شاید کمی پیش‌تر) چهارمضراب-که چندتایی از آن‌ها در متن ردیف‌های دوره‌ی قاجار باقی مانده- قطعات کوتاهی بود که در ابتدای یک اجرای موسیقی دستگاهی نواخته می‌شد.
دیدگاه افلاطون و فیثاغورث در باب موسیقی (IV)

دیدگاه افلاطون و فیثاغورث در باب موسیقی (IV)

از نظر افلاطون آنها به مسائل اساسی نمی پرداختند و بیشتر در پی یافتن تناسب عددی اجزاء آهنگ ها و نتها بودند. “در کتاب جمهور که روایت شخصی سیسرو نویسنده رومی از کتاب جمهور افلاطون است آمده: انسان های با استعداد به وسیله سازهای سیمی یا با صدای خودشان تقلید را از صدای کیهانی انجام می دهند. اما صدای کیهانی یا موسیقی افلاک، که بر اثر چرخش سیاره ها به وجود می آید، آنچنان عظیم و بلند است که گوش انسان قادر به شنیدن آنها به طور کامل نیست. هم چنان که شما نمی توانید برای دیدن خورشید به طور کامل به آن خیره شوید.” (رحمانیان، ۱۳۹۰: ۲۷)
فخرالدینی: کتاب تجزیه و تحلیل موسیقی ایرانی را نوشته ام

فخرالدینی: کتاب تجزیه و تحلیل موسیقی ایرانی را نوشته ام

بله وجود دارد و اثر “سربداران” چاپ و “ابن‌سینا” هم نت‌نویسی شده است. همچنین نت نویسی “ابن سینا” توسط بهرام به‌مرام صورت گرفته است اما وی منتظر تایید من است که آنرا به شکل سوئیت سمفونیک در بیاورد؛ البته همه نت‌های من قرار است منتشر شود که ابن‌سینا هم شامل می‌شود.
به‌استقبال «ماراتن پیانو» در پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران (I)

به‌استقبال «ماراتن پیانو» در پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران (I)

درست یک‌روز پیش از پریشانی حملات چهارشنبه، در لابه‌لای گرما و خشکی فضای اداری دانشگاه، گروه موسیقی دانشگاه تهران رویدادی را سامان داد که بی‌شک خجسته بود. «ماراتن پیانو» عنوان برنامه‌ای بود که در لابی دانشکده‌ی هنرهای نمایشی و موسیقی دانشگاه تهران و یکی از کارگاه‌های گروه موسیقی برگزار شد و طیّ آن، بیش از پنج‌ساعت انواع و اقسام قطعات از رپرتوار موسیقی کلاسیک غربی توسط نوازندگان گوناگون –عموماً دانشجویان- اجرا شد. تنها وجه اشتراک این قطعات این بود که در آن‌ها ساز پیانو نقشی را برعهده گرفته بود. این رپرتوار از حیث فرم، سبک و نیز دوره‌ای که قطعات به آن تعلق داشتند بسیار متنوع بود و قطعاتی از آهنگسازانی چون باخ، شوبرت، استامیتز، گریگ، راخمانینف، موتسارت، بورن، پروکفیف، هیندمیت، برامس، کورت وِیل، پولنک و سن ‌سانس در آن اجرا شد.
هرآنچه که باید درباره “ریورب” بدانیم (III)

هرآنچه که باید درباره “ریورب” بدانیم (III)

یکی از نمونه های فراوان و معمول ریورب، نوع سالن (Hall) است. این نوع ریورب شبیه سازی مشخصی از یک سالن بزرگ است که به راحتی با اندکی تغییر قابل استفاده برای تمامی اعضای ارکستر می باشد، به طوری که حتی کوچکترین عضو ارکستر به خوبی شنیده شود. ضروریست تا بدانیم که سالن های کوچک از اتاق های کوچک همچنان صدایی بزرگتر تولید می کنند.