جایگاه موسیقی در عهد ساسانیان (IV)

باربد از دیگر رامشگران، بربط نوازان و استادان موسیقی بسیار مطرح دوره ی خسرو پرویز است. در تعریف لغوی بربط باید گفت خوارزمی در مفاتیح العلوم بربط را سینه ی مرغابی معنی کرده است، چون کاسه و دسته ی آن به مرغابی شبیه است.

در حواشی محمد معین در برهان قاطع آمده:
“بربط واژه ای پارسی است و از دو پاره ی بر به معنای سینه و پهلو و بط به معنای مرغابی ساخته شده است و چون این ساز شبیه سینه ی مرغابی است به این نام خوانده می شده است و در زبان پهلوی بربت نوشته شده است. ” (۱)

در برخی از متون کهن از باربد با نام پهلبد یاد شده است. برخی از پژوهشگران باربد را لقب او می دانستند نه اسم واقعی او. “در اشتقاق کلمه ی باربد که پیداست نام این آهنگساز معروف نیست بلکه سمت و شغل او در دربار بوده توجیهی کرده اند که درست نیست و گفته اند از کلمه ی بار و بار دادن آمده است زیرا که رئیس دربار بوده است و بیشتر به این معنی می ماند که بار در این اصطلاح همان کلمه ایست که در زبان ارمنی باقی مانده و به معنی کلمه ی رقص به کار برده می شود و باربد به معنی رئیس رقاصان و دسته های به اصطلاح بالت امروزی است.” (۲)

باربد تسلط کاملی بر شعر داشت و بیشتر اشعارش را با آهنگهایی که می ساخت می خواند. تصانیف ۳۰ لحن باربد (روزهای ماه)، ۷خسروانی (روزهای هفته)، ۳۶۰ دستان (روزهای سال) را به او نسبت داده اند. نواهای خسروانی یا الطریق الملوکیه نوعی از الحان باربد بود که دارای نثری مسجع و در وصف خسرو پرویز بود. چون مورد پسند خسرو واقع شده بود به نواهای خسروانی به معنای سرودهای خوش نام گذاری شد.

سی لحن باربد عبارتند از:
۱- گنج باد آورده
۲- گنج سوخته
۳- گنج گاو
۴- شادروان مروارید
۵- تخت طاقدیس
۶- ناقوسی
۷- اوررنگی
۸- حقه ی کاووس (کالوس)
۹- ماه برکوهان
۱۰- مشک دانه
۱۱- آرایش خورشید
۱۲- نیمروز
۱۳- سبز در سبز
۱۴- قفل رومی
۱۵- سروستان
۱۶- سرو سهی
۱۷- نوشین باده
۱۸- رامش جان
۱۹- ساز نوروز (ناز نوروز)
۲۰- مشکویه
۲۱- مهرگانی
۲۲- مروای نیک
۲۳- راه شبدیز
۲۴- شب فرخ
۲۵- فرخ روز
۲۶- غنچه ی کبک دری
۲۷- نخجیرگان
۲۸- کین سیاوش
۲۹- کین ایرج
۳۰- باغ شیرین

عده ای لحن کیخسروی را نیز جزء این الحان بر می شمارند و مجموع آنها را سی و یک لحن ذکر می کنند.

نظامی در ابتدای اشعار خسرو و شیرین این الحان را بیان می کند:
“زصد دستان که او را بود دمساز
گزیده کرد سی لحن خوش آواز
چو یاد از”گنج باد آورد”راندی
زهر بادی لبش گنجی فشاندی (لحن ۱)
ز”گنج سوخته” چون ساختی راه
ز گرمی سوختی صد گنج را آه (لحن ۳)
چو “گنج گاو”را کردی نما سنج
بر افشاندی زمین هم گاو هم گنج (لحن ۲)
چو”شادروان مروارید” گفتی
لبش گفتی که مروارید سفتی (لحن ۴)
چو “تخت طاقدیسی” ساز کردی
بهشت از طاقها در باز کردی (لحن ۵)
چو “ناقوسی” و “اورنگی” زدی ساز
شدی اورنگ چون ناقوس از آواز
(لحن ۶ و ۷)
چو قند از “حقه ی کاووس” دادی
شکر کالای او را بوس دادی (لحن ۸)
چو لحن از “ماه برکوهان” گشادی
زبانش ماه برکوهان نهادی (لحن ۹)
چو بر گفتی “نوای مشک دانه”
ختن گشتی ز بوی مشگ خانه (لحن ۱۰)
چو بر پرده کشیدی “ساز نوروز”
بنوروزی نشستی دولت اندوز (لحن ۱۹)
چو تو کردی نوای “مهرگانی”
ببردی هوش خلق از مهربانی(لحن ۲۱)
چو بر”مشکویه” کردی مشک مالی
همه مشکو شدی پر مشک خالی (لحن ۲۰)
چو بر”مروای نیک” انداختی فال
همه نیک آمدی مروای آن سال (لحن ۲۲)
چو آن شب برگرفتی “راه شبدیز”
شدندی جمله ی آفاق شب خیز (لحن ۲۳)
چو “نوشین باده” را در پرده بستی
خمار باده ی نوشین شکستی(لحن ۱۷)
چو دستان در “شب فرخ” کشیدی
از آن فرخنده تر شب کس ندیدی (لحن ۲۴)
چو زد ز”آرایش خورشید” راهی
در آرایش بدی خورشید ماهی (لحن ۱۱)
چو گفتی”نیمروز” مجلس افروز
خرد بیخود شدی تا نیمه روز (لحن ۱۲)
چو بانگ “سبزه در سبزه” شنیدی
ز باغ زرد سبزه بر دمیدی (لحن ۱۳)
چو “قفل رومی” آوردی ز آهنگ
گشادی قفل گنج از روم و از زنگ (لحن ۱۴)
چو بر دستان “سروستان” گذشتی
صبا سالی به سروستان نگشتی (لحن ۱۵)
چو بر “سرو سهی” بنواختی ساز
سهی سروش خطی دادی بخون باز (لحن ۱۶)
چو کرده “رامش جان” را روانه
زدامش جان فدا کردی زمانه (لحن ۱۸)
چو بازش رای “فرخ روز” گشتی
زمانه فرخ و فیروز گشتی (لحن ۲۵)
چو کردی “غنچه کبک دری” تیز
ببردی غنج کبکان دلاویز (لحن ۲۶)
چو بر “نخجیرگان” تدبیر کردی
بسی چون زهره را نخجیر کردی (لحن ۲۷)
چو زخمه راندی از “کین سیاوش”
پر از خون سیاوشان شدی گوش (لحن ۲۸)
چو کردی “کین ایرج” را سرآغاز
جهان را کین ایرج نو شدی باز (لحن ۲۹)
چو بر “کیخسروی” آواز دادی
به کیخسرو روان را باز دادی (لحن ۳۱)
چو کردی “باغ شیرین” را شکر بار
درخت تلخ را شیرین شدی بار(لحن ۳۰) (۳)

در بیت اول نظامی به سی لحن باربد اشاره می کند ولی همانطور که خواندیم سی و یک لحن را ذکر کرد.

پی نوشت
۱- فرهنگ پهلوی، جلد اول ، ص۶۶ و ۲۵۰
۲- استاد نفیسی، مجله ی تئاتر، شماره ی پنجم، سال اول
۳- تاریخ موسیقی ایران، ص۱۱۶ و ۱۱۷

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

فراخوان نشر موسیقی پتریکور (پروژه‌ی آهنگسازان جوان ١٣٩٩)

نشر موسیقی پتریکور از آهنگسازانِ زیر سی‌و‌پنج سالِ مقیم ایران دعوت می‌کند که آثار خود برای تکنوازی ساز‌های خانواده‌ی فلوت را تا پانزدهم مرداد‌ماه سال ١٣٩٩ به دفتر نشر ارسال نمایند. علاقه‌مندان می‌توانند در دو گروه سنی در این فراخوان شرکت کنند.

نگاهی اجمالی به شیوه‌ی کار واروژان (VIII)

بسیاری از خواننده‌هایی که در دوران حیات واروژان با او کار کرده‌اند، وسعت صدای گسترده‌ای دارند؛ اما واروژان بهترین تکه‌ی دامنه‌ی صوتی این خواننده‌ها را برای آهنگ‌هایی که ساخته یا تنظیم کرده استفاده کرد. مثلاً در آهنگ «بوی خوب گندم»، با اینکه خواننده هم می‌توانسته بم‌تر و هم زیر‌تر از گام اصلی آهنگ بخواند، واروژان متناسب با حال‌و‌هوای ترانه و همچنین متناسب با رجیستر بهینه‌ی خواننده، از استفاده از گام بم‌تر در ساخت آهنگ اجتناب کرد؛ کاری که اصلاً تصادفی نیست و هوش و حسابگری فراوان او را در آهنگ‌سازی نشان می‌دهد؛ زیرا راوی داستان ترانه در حالتی انفعالی قرار دارد و برایش مهم نیست چه‌چیزی را به‌علاوه‌ی آن چیز اصلی از دست بدهد.

از روزهای گذشته…

رسول صادقی: نی برنجی امکانات خوبی دارد

رسول صادقی: نی برنجی امکانات خوبی دارد

سری تلق پلاستیکی صدای نرم ولی کم حجمی را تولید می کند و کوک نی را کمتر از ربع پرده پایین می آورد، اکثر نوازنده ها مجبورند از سری تلقی استفاده کنند، سری برنجی، صدای نسبتا تیز و پر حجمی تولید می کند یعنی شفافیت و حجم صدا را همزمان دارد، جدای از این، تنوع سری ها؛ خود جنس سری در نی باعث اختلاف کوک است مثلا شما یک نی را با سری برنجی و تلق با هم مقایسه کنید، نزدیک به ربع پرده اختلاف کوک دارند و برنجی زیرتر صدا می دهد، در کنار همین مسئله نکته جالب دیگری هم هست که عمق کام نوازنده نی، به نوعی جزئی از طول ساز محسوب می شود و اختلاف کوک دمش نوازنده ها در یک نی ثابت، گاهی اوقات به بیشتر از نیم پرده هم می رسد!
برندگان پنجاهمین دوره مراسم جایزه گرمی

برندگان پنجاهمین دوره مراسم جایزه گرمی

برندگان پنجاهمین دوره مراسم جایزه گرمی معرفی شدند، در طی دوره های قبل آلبومهایی از اساتید ایران چون محمدرضا شجریان و حسین علیزاده نامزد دریافت این جایزه بودند که متاسفانه در این دوره هیچ اثری از هنرمندان ایرانی به دور نهایی راه نیافت.
اریک ساتی (I)

اریک ساتی (I)

اریک ساتی (Alfred Éric Leslie Satie) آهنگساز و پیانیست فرانسوی، متولد ۱۷ مه ۱۸۶۶ هنفلور است. اولین آهنگ خود را در سال ۱۸۸۴ ساخت و نام خود را به عنوان اریک ساتی (Erik Satie) امضا نمود. ساتی در سال ۱۸۸۷ به عنوان “ژیمنوپدیست” (gymnopedist) خوانده شد، کمی پیش از آنکه مشهورترین اثر خود “ژیمنوپدی” (Gymnopédies) را خلق کند؛ ژیمنوپدی، واژه یونانی است به معنی‌ “جشن کودکان برهنه”.
بنیان گذار پینک فلوید در گذشت

بنیان گذار پینک فلوید در گذشت

سید برت (Syd Barrett) گیتاریست و بنیانگذار گروه پینک فلوید که بعدها گروه و موسیقی را کنار گذاشته تصمیم گرفت زندگی را در آرامش و انزوا سپری کند در سن شصت سالگی زندگی را بدرود گفت.
متبسم: راحت طلبی با ذات هنر مغایرت دارد

متبسم: راحت طلبی با ذات هنر مغایرت دارد

قبل از هر چیز سوال من درباره‌ی تغییر ذائقه‌ی موسیقایی شما است، به غیر از آثاری که در آن نقش نوازنده را بر عهده داشتید، خلق و خوی آهنگسازی شما در طی دهه‌ی گذشته، دستخوش تغییر شده است. این تغییر‌ها در روند ملودیک آثار شما و همچنین تنظیم قطعات و نوع ساز بندی همچنین انتخاب اشعار بسیار هویدا است، به عنوان مثال آلبوم‌های “سفر به دیگر سو”، “قیژک کولی”، “بوی نوروز”، “ماه عروس”، “به نام گل سرخ” از نظر آهنگسازی و حتی برخی اوقات نوازندگی هر کدام دنیای خاص خود را دارند.
موسیقی ایرانی برای گیتار کلاسیک (I)

موسیقی ایرانی برای گیتار کلاسیک (I)

توجه به سنت و آنچه که حافظه‌ی جمعی یک گروه آن را آشنا می‌پندارد ارزشش نه فقط در حفظ میراث گذشته، بلکه در انسجام جمعی و همگام با آینده‌ْ زیستن است. سنت نه چیزی محاط در گذشته، بلکه همه‌ی زیست ما از گذشته تا آینده را در بر دارد و گریزی از آن نیست. حذف‌ها و تغییرات در فرهنگ جمعی در طول تاریخ نشانگر بالندگی است و همین فرهنگ‌مداری است که قوام‌بخش معنای حیات جمعی است. بی‌شک یکی از خصوصیات زیستی مهم در روزگار ما، چندگانگی فرهنگی است که بهتر است به‌جای انکار یا نادیده‌گرفتن آن، به شیوه‌های مواجهه و همزیستی با آن بیندیشیم.
از اثر تا عمل موسیقایی (I)

از اثر تا عمل موسیقایی (I)

فلسفه‌ موسیقی از دهه ۱۹۸۰ پرجنب‌ و ‌جوش‌ترین و بارآورترین حوزه مطالعات فلسفه هنر بوده ‌است و نصیب ما از این‌همه؛ هیچ، دست‌کم تا چندی پیش. جز درایه‌ «فلسفه موسیقی» «دانشنامه استنفورد» که تاکنون سه‌بار به فارسی برگردان شده و پراکنده مقاله‌هایی همانند مقاله دوران ساز «لوینسون»، «یک اثر موسیقی چیست؟» بازتاب چندانی از آن اندیشه‌کاری‌ها در جامعه‌ فلسفه یا موسیقی ما نیست. اما اکنون «حسین یاسینی» مترجمی که انتخاب و کیفیت ترجمه‌ قبلی‌اش («درک و دریافت موسیقی») یکی از بهترین‌های معاصر و تاثیرگذارترین‌ها بر محیط‌های آموزشی است، یکی از پژوهش‌های فلسفه‌ موسیقی، «پدیدارشناسی موسیقی؛ بداهه گفت و شنود موسیقایی» «بروس الیس بنسن» را به فارسی برگردانده است. با اینحال انتخاب او این بار به قدر بار پیشین یکسر حسن نیست بلکه همزمان سرشته به نیک‌و‌بد است.
پروژه ساخت ویلن “کانن” (I)

پروژه ساخت ویلن “کانن” (I)

اکنون در پس پرده های غیب، ستاره ای دیگر را نظاره می کنیم. پیمانی ابدی که در این گوشه از هستی، به نشان حیات و بقای هنرمندی چیره دست آفریده می شود. شاید او هرگز نمی دانست که واپسین لحظه های وجودش، آرام آرام برای سفری بی انتها در طلوع آثاری گران سنگ نهفته می گردد. او راز جاودانگی خود با اکسیر هنر در هم آمیخت، آری همچون بسیاری از ستارگان این پهنه بی انتها.
گزارش مراسم رونمایی «ردیف میرزاعبدالله به روایت مهدی صلحی» (IX)

گزارش مراسم رونمایی «ردیف میرزاعبدالله به روایت مهدی صلحی» (IX)

در اوایل دهۀ نود، آقای بهداد بابایی هم با من تماس گرفتند و گفتند در این پروژه دارند کارهایی انجام می‌دهند و قرار بوده که این ردیف را اجرا کنند. دوست مشترکی گفته‌ بودند که چون من (اسعدی) هم در این زمینه‌ها علاقه دارم کار مشترک در این زمینه انجام دهیم و چند جلسه‌ای ما با هم رفتیم و آمدیم. پس از چهار پنج جلسه به ایشان گفتم این پروژه خیلی سنگین است و به این سادگی نیست؛ دقت بیشتری می‌خواهد و باید ملایم‌تر پیش برویم و پس از مدتی گفتم فعلاً به دلیل مشغله‌های کاری نمی‌توانم ادامه دهم، مگر آنکه یک سال فرصت مطالعاتی داشته باشم و همۀ کارهایم را تعطیل کنم و بر این مجموعه متمرکز شوم، ببینیم می‌شود یا نه و این کار را ادامه ندادم. آقای بابایی هم داشتند قسمت‌هایی از این ردیف را اجرا می‌کردند ولی هنوز منتشر نکرده‌اند.
رموز ویولن (II)

رموز ویولن (II)

در این قسمت به تشریح ساختاری ویولون می پردازیم. آنچه را از ویولون می بینیم مجموعه ای است که بطور مشخص از چهار قسمت اصلی ساختمانی ساخته شده. این قسمتها در رابطه مستقیم و حیاتی هستند که به ایجاد سازی به نام ویولون می انجامند؛ این بخشها مشخصا ۱- صفحه زیر ۲- صفحه رو ۳- دیواره ها (کلاف) ۴- دسته می باشند.