شیوه ای برای نوت نویسی سیستمهای میکروتونال ۱۲ قسمتی (II)

سیستم کوک پرده میانه۱۱/۱ کما معادل سیستم ۱۲ قسمتی مساوی
در سیستم کوک پرده میانه ۱۱/۱ کما فاصله پنجم معتدل بوده و به اندازه ۱۱/۱ کمای سنتونیک از فاصله پنجم ۲/۳ کمتر می باشد. بر اساس چرخه بالا رونده و پایین رونده فاصله پنجم فواصل زیر حاصل می شود:



منبع: tonalsoft.com/12edo.aspx
(c)

در این سیستم نیم پرده های کروماتیک و دیاتونیک یکی می باشند. لازم به ذکر است سیستم ۱۲ قسمتی مساوی از اعتدال ۱۲/۱ کمای فیثاغورثی نیز بدست می آید.

مدل نت نویسی برای نت نویسی سیستمهای ۱۲ قسمتی
آنچه در بالا ذکر شد نشان دهنده امکان استفاده از علائم عرضی رایج در نت نویسی فواصل میکروتونال است. با توجه به پیچیدگی نت نویسی میکروتونال و همچنین امکان استفاده از علائم عرضی بمل – دیز در سیستمهای میکروتونال ۱۹ و ۳۱ قسمتی سعی گردید تا مدلی دیگر و برای سادگی هر چه بیشتر نت نویسی سیستمهای ۱۲ قسمتی میکروتونال ارائه گردد. در واقع در این مدل از علائم عرضی رایج به مفهومی دیگر استفاده می شود. مدل پیشنهادی اینجانب بر اساس مفروضات زیر بنا شده است:
  • درجه و قسمت در تعریف درجه (Degree) باید گفت که هر نت موجود در یک گام یک درجه از آن می باشد به این ترتیب گام نیم پرده ای دارای ۱۳ درجه می باشد. درجات می توانند متصل مانند درجه ۱ و ۲ یا منفصل باشند مانند درجات ۱ و ۷٫ اما تفاوت درجه و قسمت (Step) در این است که بین هر دو درجه (چه متصل چه منفصل) یک قسمت مشاهده می شود.

    بنابراین گام ۱۳ درجه ای ۱۲ قسمت متصل دارد. اولین درجه هر سیستم ۱۲ قسمتی با عدد صفر و آخرین درجه با عدد ۱۲ مشخص می شود. باید توجه داشت که آخرین درجه هر گام (همانند درجه ۱۲ گام ۱۲ قسمتی مساوی) در واقع اولین درجه گام در تکرار خود است.
  • سیستم ۱۲ قسمتی: هر سیستم فاصله ای که از ۱۲ قسمت (Step) تشکیل شده باشد سیستم ۱۲ قسمتی نام دارد. این قسمتها می توانند دارای اندازه های مختلف میکروتونال بوده یا مساوی باشند که در این صورت سیستم ۱۲ قسمتی مساوی نامیده می شود.
  • سیستم ۱۲ قسمتی بر اساس اهمیت ساختاری قسمت و نه اندازه فواصل بنا گردیده چرا که فرض بر این است یک قسمت می تواند اندازه های مختلف فاصله را در برگیرد.
  • کاربرد علائم عرضی بمل (Flat) و دیز (Sharp) صرفا جابجایی ارتفاع اصوات به اندازه نیم پرده معتدل نمی باشد. باید پذیرفت در سیستمهای مختلف نیم پرده ای – بنا به ضرورت آن سیستم کوک – نیم پرده اندازه مختلف به خود را دارد. از طرفی اعتقاد بر این است که بمل و دیز در معنای عمومی خود به مفهوم پایین آوردن یا بالابردن ارتفاع صدا به مقداری معین یا نامعین می باشند. به عنوان مثال آهنگساز میکروتونال “Ben Johnston” برای جابجایی ارتفاع صدا به اندازه ۷۰٫۶ سنت از علائم بمل و دیز استفاده کرد. “Easley Blackwood” در مقاله خود “ “Modes and Chord Progressions in Equal Tunings” ” به همین نکته نیز اشاره دارد و علائم بمل و دیز را برای جابجایی به یک درجه پایین تر یا بالاتر به کار می برد. در سیستم ۱۲ قسمتی مساوی این درجه معادل نیم پرده است.


در این شیوه نت نویسی نیز از علامت بمل برای جابجایی به سمت یک قسمت متصل با ارتفاع صوتی کمتر و از علامت دیز برای جابجایی به سمت یک قسمت متصل با ارتفاع صوتی بیشتر استفاده می شود. اندازه این قسمت می تواند نیم پرده یا هر چیز دیگری باشد. همچنین می توان در این سیستم از دوبل بمل یا دوبل دیز نیز استفاده کرد.

  • در این سیستم حروفی مانند C-D یا سیلابهایی مانند Do – Re همانند شیوه سلفژ “دوی متغیر” (Movable Do) به فاصله ای با ارتفاع خاص بستگی نداشته و برخلاف این شیوه سلفژ که فقط در سیستم ۱۲ قسمتی مساوی تعریف می شود، این سیلابها معرف درجه خاص خود (با هر اندازه ای) در سیستم ۱۲ قسمتی می باشند. به شکل زیر توجه نمایید:

شکل بالا یک سیستم ۱۲ قسمتی میکروتونال می باشد که فواصلش بخشی از سیستم ۹۶ قسمتی مساوی است. در این سیستم ۱۲ قسمتی اندازه قسمتها با هم یکسان نبوده و می توان اختصاص علائم عرضی و اسامی نتها به درجات گام در شکل قابل مشاهده است. در این سیستم فرض بر این است که درجاتی مانند #C یا Db ساختارا با هم معادلند. بار دیگر تکرار می شود که علائم # یا b فقط موید جابجایی بین درجات می باشند و نه تغییر اندازه فاصله، به عبارت دیگر در این مدل نت نویسی درجه یا قسمت مستقل از اندازه فاصله می باشد. این مطلب در مثال زیر مشخص است؛ این مثال یک ساختار مدال با کدینگ ۲۴۵-۷۹e در دوسیستم ۱۲ قسمتی میکروتونال (سیستم a) و ۱۲ قسمتی مساوی (سیستم b) می باشد.

بخش پایین شکل نشان دهنده تفاوت اندازه فاصله یک درجه در دو سیستم مختلف است. در سیستم b به دلیل یکسان بودن اندازه فواصل، درجات گراف خطی است ولی در سیستم a به دلیل عدم یکسان بودن اندازه فواصل، گراف غیر خطی و نامنظم است.
  • در مفهوم رایج نت نویسی کلید و خط حامل نشانه های موسیقایی هستند برای تعیین ارتفاع نت‌های نوشته شده ولی در این مدل نشانه ای برای صرفا تعیین جایگاه درجه نت می باشند:


  • همانند سیستم ۱۲ قسمتی مساوی که دارای مد های متعدد در فرهنگ های مختلف موسیقایی است، گامهای میکروتونال ۱۲ قسمتی نیز می توانند مد های گوناگونی را بر اساس انتخاب درجات گوناگون در محدوده اکتاو به وجود آورند. به دلیل مشابهت نحوه آرایش درجات مد در این دو نامگذاری مدهای موسیقایی بر اساس شیوه خاص کدینگ (۲۲) ارائه شده صورت می گیرد. به شکل زیر که مربوط به کدینگ دو مد از سیستم ۱۲ قسمتی مساوی است توجه فرمایید:
کدینگ هر مثال نشان دهنده توالی درجات تشکیل دهنده مد موسیقایی در ساختار ۱۲ قسمتی است. در واقع بدون در نظر گرفتن نام مد و با ذکر کد مربوطه می توان این ساختار را به تمام سیستمهای ۱۲ قسمتی میکروتونال نیز تعمیم داد. مد ۲۴۵-۷۹e فارغ از مشخصات مدال خود نشاندهنده ساختار مد ماژور در سیستم ۱۲ قسمتی مساوی است. همین مد را می توانیم در سیستم ۱۲ قسمت طولی مساوی در اکتاو ۲۴-EDL نیز به کارگیریم که در شکل زیر مشخص است:

مثالهایی از این مد که در این دو سیستم اجرا شده اند را گوش کرده و متوجه تفاوت حالت موسیقایی آنها بشوید. این تفاوت به دلیل نا همگونی اندازه فواصل متعلق به درجات متناظر در این دو مد می باشد:
اجرا در سیستم ۱۲ قسمت مساوی اجرا در سیستم ۲۴-EDL
در این مثال درجه هفتم سیستم فاصله ای معادل ۵۹۷ سنت را نشان می دهد که معادل یک تریتون (چهارم افزوده یا پنجم کاسته) در سیستم ۱۲ قسمتی مساوی است. به عبارتی دیگر، درجه هفتم که در مد ۲۴۵-۷۹e همان درجه سل است فاصله ای دیگر را در خود جای داده است. در مورد درجات ۵ و ۹ نیز همین وضعیت مشاهده می شود.

مثال زیر نیز مد ۲۴۵-۷۹e از یک سیستم ۱۲ قسمتی میکروتونال می باشد که به صورت شیوه ابداعی نوشته شده است. با این حال، می توانستیم آنرا با علائم میکروتونال “Saggital” نیز بنویسیم که مطمئنا وجود ۴ شکل متفاوت علائم عرضی نت نویسی را پیچیده می کرد.


audio file قطعه فوق را بشنوید

در نهایت قابل ذکر است که هدف از ارائه این مدل توسط اینجانب، نشان دادن راه کاری ساده است برای نت نویسی موسیقی میکروتونال بر مبنای سیستم های ۱۲ قسمتی به گونه ای که به هیچ علامت عرضی اضافی نیازی نبوده و در نهایت تفسیری جدید از سیستم نت نویسی نیم پرده ای ارائه گردد.

2 دیدگاه

  • Babak
    ارسال شده در اسفند ۱۸, ۱۳۹۳ در ۱۱:۱۶ ب.ظ

    مطمئنم چیز خیلی پیچیده ای نیست ولی چرا یه جوری مینویسین که آدم هیچی نفهمه؟!

  • شاهین مهاجری
    ارسال شده در فروردین ۵, ۱۳۹۴ در ۱۱:۱۹ ق.ظ

    آقای بابک .. من بالاخره متوجه نشده … شما که هیچی نفهمیدی چه جوری میدونی پیچیده نیست …. :-)

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

محمدرضا امیرقاسمی «شبی برای پیانوی ایرانی» را به روی صحنه می برد

کنسرت گروه موسیقی برف با عنوان «شبی برای پیانوی ایرانی» در تاریخ جمعه ۱۰ اسفند ساعت ۲۰ در سالن خلیج فارس فرهنگسرای نیاوران روی صحنه خواهد رفت. سرپرست و تکنواز پیانوی گروه برف محمدرضا امیرقاسمی و خواننده این کنسرت علی امیرقاسمی و اجرای تمبک با سحاب تربتی می باشد. در این برنامه علاوه بر اجرای آثار اساتید بزرگ پیانوی ایرانی نظیر جواد معروفی و مرتضی محجوبی، از چند نوازنده پیانوی دوره قاجار مانند اساتید محمود مفخم (مفخم الممالک) و مشیرهمایون شهردار هم قطعاتی اجرا خواهد شد. اجرای آثاری کمیاب و خاص از پیانو نوازیِ دوره ی قاجار و عصر مشروطه اولین بار است که در یک کنسرت اتفاق می افتد.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XIX)

تنها درویش خان تا حدودی با وزیری تفاهم داشت و برای شنیدن کنسرت ها و خطابه های او به مدرسه خصوصی اش می رفت. اما قبل از این که این رابطه و تفاهم ثمری به بار آورد – و قبل از ریاست اول وزیری در مدرسه موزیک (۱۳۰۷)، درویش خان فوت شد (۱۳۰۵). بعد از فوت او تجدد طلبی به کشمکش بین وزیری و مین باشیان ها یا «موسیقی نوین و علمی ایرانی» با «موسیقی بین المللی و علمی» محدود ماند.

از روزهای گذشته…

موسیقی آفریقای جنوبی (II)

موسیقی آفریقای جنوبی (II)

سازهای غربی برای نواختن آهنگ های روستایی مورد استفاده قرار گرفتند که به نوبه خود باعث شد که سبک های جدید و دو رگه (ترکیبی) ساخت موسیقی (و همچنین رقص) در مراکز شهریِ در حال توسعه، افزایش پیدا کند.
وهم یا نبوغ‌؟! (I)

وهم یا نبوغ‌؟! (I)

“… عجیب است؛ مردمی که متوسط بهره‌ی هوشی‌شان ۸۴ است (در مقایسه با دامنه‌ی نرمال ۹۰ تا ۱۱۰) و در طبقه‌ی ملت‌های دارای هوشِ «زیرِ متوسط» قرار می گیرند، خود را باهوش‌ترین ملت دنیا می دانند و از تکرار این باورِ فریب، لذت می‌برند و غره می شوند و با همین خودفریبی، پی در پی فرصت های تاریخی را… واگذار می کنند.”<
آکوردهای هفتم ساده شده

آکوردهای هفتم ساده شده

تا سال ۱۹۴۰ اغلب پیانیست های Jazz از متدی که بنام oom-pah معروف بود برای همرای ملودی دست راست یا موسیقی استفاده میکردند. اما در این زمان Bud Powell (از پیانیست های مشهور Jazz) روش دیگری برای همراهی بکار برد که بتدریج موسیقی Jazz را متحول ساخت.
گزارش مراسم رونمایی «ردیف میرزاعبدالله به روایت مهدی صلحی» (X)

گزارش مراسم رونمایی «ردیف میرزاعبدالله به روایت مهدی صلحی» (X)

نویسنده این را برای امروز ما که ننوشته است؛ در زمان خودش نوشته است، کمااینکه در رسالات قدیم هم این مشکل را داریم. افرادی که در قرن پنجم چیزی نوشته‌اند برای هم‌عصران خودشان نوشته‌اند؛ فکر نمی‌کرده‌اند که هزار سال بعد یکی می‌خواهد بیاید ببیند چه نوشته‌اند. به همین‌خاطر، تفسیر نت‌نوشته‌های هدایت قدری پیچیده ‌است. ولی اینکه گفتم منحصربه‌فرد است وجه دیگری هم دارد: ما همیشه در سنّت موسیقایی‌مان موسیقی داشته‌ایم که بعداً آوانویسی شده است. این تنها منبع در تاریخ موسیقی جدید ایران است که صدایش را نداریم و نتش را داریم و وضعیتی بسیار مشابه موسیقی کلاسیک غربی دارد.
موسیقی متن در یک نگاه (III)

موسیقی متن در یک نگاه (III)

حضور موسیقی متن و یافتن نقشی فرمی، جنبه‌های گوناگونی به خود می‌گیرد که قدمتشان به هنرهای نمایشی قرن نوزدهم می‌رسد. موسیقی متن گهگاه کاملا شریک تدوین می‌شود و در فرم هندسی فیلم دخالت می‌کند؛ به عنوان عنصری تدوینی از روی بریدگی‌ها و ناپیوستگی‌ها پل می‌زند و عامل به هم پیوستن‌شان می‌شود و پاره‌ای اوقات نیز با ساختار درونی فیلم ارتباط می‌یابد. برای مثال در فیلم “وقتی همه خوابیم” آهنگساز تصمیم گرفته حالا که فیلمی در فیلم قرار گرفته و اینها درباره‌ی سینماست موسیقی فیلم‌های دیگر را در موسیقی متن خودش جا بدهد.<
نگاهی کوتاه به مقایسه آکوستیکی تمبک و کلام (II)

نگاهی کوتاه به مقایسه آکوستیکی تمبک و کلام (II)

تولید دسته ای از آواهای گفتاری همراه با ارتعاش تارهای صوتی و تولید صدا است مانند “آ”، “e” و… به این دسته از آواها “صدادار، مصوت یا واکه (Voiced)” می گویند. برعکس در تولید دسته ای دیگر از آوا ها اندامهایی به غیر از تار صوتی نقش دارند مانند دندانها، لثه و… این آواهای بدون بهره از ارتعاش تارهای صوتی را “بی صدا، صامت یا بیواک (Voicless)” گویند مانند “ش”، “s” و… بعضی از آوا ها هم ترکیبی اند مانند “ز” که اندام گفتاری مجزا جهت تولید صدای آن نقش داشته و در واقع ترکیب صامت و مصوت است.
رامین صدیقی: روی مسئله صدابرداری حساسیت زیادی داشتم

رامین صدیقی: روی مسئله صدابرداری حساسیت زیادی داشتم

فارغ از اینکه بعد از سه سال و بخاطر مشغله های خودم، واقعاً تمایل داشتم تا از ادامه همکاری عذرخواهی کنم، اما دو سه مساله دیگر هم مرا آزرد که باعث شد تصمیمم برای کنار رفتن از جشنواره را تسریع کند. مثلاً یکی دو روز قبل از کنفرانس مطبوعاتی جشنواره سال ۹۲ خبردار شدم یک گروه خارجی دیگری هم دارد به جشنواره می آید (گروه آقای رامیز قلی اف)! بدون اینکه به عنوان مسئول بخش بین الملل در جریان باشم.
سخنرانی صداقت کیش در نقد نغمه (II)

سخنرانی صداقت کیش در نقد نغمه (II)

حالا در سیمرغ با شعری مواجه هستیم که وضعیتش متفاوت است. به این معنی که وزنی بسیار یکنواخت دارد. از لحاظ کلامی تمامی آن هفتاد و چند بیت (و البته دیگر ابیات شاهنامه) را که مطالعه کنید وزنی مشابه دارند. به همین دلیل همنشینی معمول شعر و موسیقی از طریق وزن کلام در متن چنین قطعه‌ای اگر به کار گرفته شود به سادگی منجر به تکرار و یکنواختی ملال‌آوری می‌شود. اگر آهنگساز بخواهد تنها بر اساس وزن شعر قطعه‌ای بسازد بعد از چند بیت اولیه به بن بست ملودیک بر می‌خورد؛ ملودی‌هایش ته می‌کشد.
سعید تقدسی: دو سال و نیم با ارکستر سمفونیک تهران کار کردم

سعید تقدسی: دو سال و نیم با ارکستر سمفونیک تهران کار کردم

من از سن ۱۲ سالگی وارد هنرستان شدم و تا دوره دیپلم متوسطه بود آنجا ادامه تحصیل دادم؛ در این مدت معلمایی که داشتم به ترتیب اسم می‌برم آقای خیرخواه بود بعد آقای منشی زاده شدند، بعد یک آقای آلمانی به اسم آقای کاییزار (Kaiser) اسم کوچیکش خاطرم نیست و دو معلم آمریکایی داشتیم که تمام این معلم ها در سمفونیک کار می‌کردند، خانم سوزان ایلور (Susan Ayler) می بود که شوهرش هم کلاینت می‌زد، یک خانمی بود به اسم سوئینتلا (Merlin Swindler)بعد از این خانم یک آقایی به نام یوهان ریستا (Johann Rista) بود. بعد از ایشان آخرین معلمی که داشتم آقای مهدی جامعی بودند که یک سال آخر را باهاش کار کردم.
نگاهی به موسیقی Jazz در آذربایجان ، قسمت دوم

نگاهی به موسیقی Jazz در آذربایجان ، قسمت دوم

واقف مصطفی زاده در اواخر دهه ۶۰ اولین مفسر مقام جز (jazz mugam) به شمار میرود. البته واضح است که قبل از او بسیاری از موسیقی دانان به شباهت بین این دو نوع موسیقی پی برده بودند و بر پایه آن آثاری به وجود آورده بودند