شیوه ای برای نوت نویسی سیستمهای میکروتونال ۱۲ قسمتی (II)

سیستم کوک پرده میانه۱۱/۱ کما معادل سیستم ۱۲ قسمتی مساوی
در سیستم کوک پرده میانه ۱۱/۱ کما فاصله پنجم معتدل بوده و به اندازه ۱۱/۱ کمای سنتونیک از فاصله پنجم ۲/۳ کمتر می باشد. بر اساس چرخه بالا رونده و پایین رونده فاصله پنجم فواصل زیر حاصل می شود:



منبع: tonalsoft.com/12edo.aspx
(c)

در این سیستم نیم پرده های کروماتیک و دیاتونیک یکی می باشند. لازم به ذکر است سیستم ۱۲ قسمتی مساوی از اعتدال ۱۲/۱ کمای فیثاغورثی نیز بدست می آید.

مدل نت نویسی برای نت نویسی سیستمهای ۱۲ قسمتی
آنچه در بالا ذکر شد نشان دهنده امکان استفاده از علائم عرضی رایج در نت نویسی فواصل میکروتونال است. با توجه به پیچیدگی نت نویسی میکروتونال و همچنین امکان استفاده از علائم عرضی بمل – دیز در سیستمهای میکروتونال ۱۹ و ۳۱ قسمتی سعی گردید تا مدلی دیگر و برای سادگی هر چه بیشتر نت نویسی سیستمهای ۱۲ قسمتی میکروتونال ارائه گردد. در واقع در این مدل از علائم عرضی رایج به مفهومی دیگر استفاده می شود. مدل پیشنهادی اینجانب بر اساس مفروضات زیر بنا شده است:
  • درجه و قسمت در تعریف درجه (Degree) باید گفت که هر نت موجود در یک گام یک درجه از آن می باشد به این ترتیب گام نیم پرده ای دارای ۱۳ درجه می باشد. درجات می توانند متصل مانند درجه ۱ و ۲ یا منفصل باشند مانند درجات ۱ و ۷٫ اما تفاوت درجه و قسمت (Step) در این است که بین هر دو درجه (چه متصل چه منفصل) یک قسمت مشاهده می شود.

    بنابراین گام ۱۳ درجه ای ۱۲ قسمت متصل دارد. اولین درجه هر سیستم ۱۲ قسمتی با عدد صفر و آخرین درجه با عدد ۱۲ مشخص می شود. باید توجه داشت که آخرین درجه هر گام (همانند درجه ۱۲ گام ۱۲ قسمتی مساوی) در واقع اولین درجه گام در تکرار خود است.
  • سیستم ۱۲ قسمتی: هر سیستم فاصله ای که از ۱۲ قسمت (Step) تشکیل شده باشد سیستم ۱۲ قسمتی نام دارد. این قسمتها می توانند دارای اندازه های مختلف میکروتونال بوده یا مساوی باشند که در این صورت سیستم ۱۲ قسمتی مساوی نامیده می شود.
  • سیستم ۱۲ قسمتی بر اساس اهمیت ساختاری قسمت و نه اندازه فواصل بنا گردیده چرا که فرض بر این است یک قسمت می تواند اندازه های مختلف فاصله را در برگیرد.
  • کاربرد علائم عرضی بمل (Flat) و دیز (Sharp) صرفا جابجایی ارتفاع اصوات به اندازه نیم پرده معتدل نمی باشد. باید پذیرفت در سیستمهای مختلف نیم پرده ای – بنا به ضرورت آن سیستم کوک – نیم پرده اندازه مختلف به خود را دارد. از طرفی اعتقاد بر این است که بمل و دیز در معنای عمومی خود به مفهوم پایین آوردن یا بالابردن ارتفاع صدا به مقداری معین یا نامعین می باشند. به عنوان مثال آهنگساز میکروتونال “Ben Johnston” برای جابجایی ارتفاع صدا به اندازه ۷۰٫۶ سنت از علائم بمل و دیز استفاده کرد. “Easley Blackwood” در مقاله خود “ “Modes and Chord Progressions in Equal Tunings” ” به همین نکته نیز اشاره دارد و علائم بمل و دیز را برای جابجایی به یک درجه پایین تر یا بالاتر به کار می برد. در سیستم ۱۲ قسمتی مساوی این درجه معادل نیم پرده است.


در این شیوه نت نویسی نیز از علامت بمل برای جابجایی به سمت یک قسمت متصل با ارتفاع صوتی کمتر و از علامت دیز برای جابجایی به سمت یک قسمت متصل با ارتفاع صوتی بیشتر استفاده می شود. اندازه این قسمت می تواند نیم پرده یا هر چیز دیگری باشد. همچنین می توان در این سیستم از دوبل بمل یا دوبل دیز نیز استفاده کرد.

  • در این سیستم حروفی مانند C-D یا سیلابهایی مانند Do – Re همانند شیوه سلفژ “دوی متغیر” (Movable Do) به فاصله ای با ارتفاع خاص بستگی نداشته و برخلاف این شیوه سلفژ که فقط در سیستم ۱۲ قسمتی مساوی تعریف می شود، این سیلابها معرف درجه خاص خود (با هر اندازه ای) در سیستم ۱۲ قسمتی می باشند. به شکل زیر توجه نمایید:

شکل بالا یک سیستم ۱۲ قسمتی میکروتونال می باشد که فواصلش بخشی از سیستم ۹۶ قسمتی مساوی است. در این سیستم ۱۲ قسمتی اندازه قسمتها با هم یکسان نبوده و می توان اختصاص علائم عرضی و اسامی نتها به درجات گام در شکل قابل مشاهده است. در این سیستم فرض بر این است که درجاتی مانند #C یا Db ساختارا با هم معادلند. بار دیگر تکرار می شود که علائم # یا b فقط موید جابجایی بین درجات می باشند و نه تغییر اندازه فاصله، به عبارت دیگر در این مدل نت نویسی درجه یا قسمت مستقل از اندازه فاصله می باشد. این مطلب در مثال زیر مشخص است؛ این مثال یک ساختار مدال با کدینگ ۲۴۵-۷۹e در دوسیستم ۱۲ قسمتی میکروتونال (سیستم a) و ۱۲ قسمتی مساوی (سیستم b) می باشد.

بخش پایین شکل نشان دهنده تفاوت اندازه فاصله یک درجه در دو سیستم مختلف است. در سیستم b به دلیل یکسان بودن اندازه فواصل، درجات گراف خطی است ولی در سیستم a به دلیل عدم یکسان بودن اندازه فواصل، گراف غیر خطی و نامنظم است.
  • در مفهوم رایج نت نویسی کلید و خط حامل نشانه های موسیقایی هستند برای تعیین ارتفاع نت‌های نوشته شده ولی در این مدل نشانه ای برای صرفا تعیین جایگاه درجه نت می باشند:


  • همانند سیستم ۱۲ قسمتی مساوی که دارای مد های متعدد در فرهنگ های مختلف موسیقایی است، گامهای میکروتونال ۱۲ قسمتی نیز می توانند مد های گوناگونی را بر اساس انتخاب درجات گوناگون در محدوده اکتاو به وجود آورند. به دلیل مشابهت نحوه آرایش درجات مد در این دو نامگذاری مدهای موسیقایی بر اساس شیوه خاص کدینگ (۲۲) ارائه شده صورت می گیرد. به شکل زیر که مربوط به کدینگ دو مد از سیستم ۱۲ قسمتی مساوی است توجه فرمایید:
کدینگ هر مثال نشان دهنده توالی درجات تشکیل دهنده مد موسیقایی در ساختار ۱۲ قسمتی است. در واقع بدون در نظر گرفتن نام مد و با ذکر کد مربوطه می توان این ساختار را به تمام سیستمهای ۱۲ قسمتی میکروتونال نیز تعمیم داد. مد ۲۴۵-۷۹e فارغ از مشخصات مدال خود نشاندهنده ساختار مد ماژور در سیستم ۱۲ قسمتی مساوی است. همین مد را می توانیم در سیستم ۱۲ قسمت طولی مساوی در اکتاو ۲۴-EDL نیز به کارگیریم که در شکل زیر مشخص است:

مثالهایی از این مد که در این دو سیستم اجرا شده اند را گوش کرده و متوجه تفاوت حالت موسیقایی آنها بشوید. این تفاوت به دلیل نا همگونی اندازه فواصل متعلق به درجات متناظر در این دو مد می باشد:
اجرا در سیستم ۱۲ قسمت مساوی اجرا در سیستم ۲۴-EDL
در این مثال درجه هفتم سیستم فاصله ای معادل ۵۹۷ سنت را نشان می دهد که معادل یک تریتون (چهارم افزوده یا پنجم کاسته) در سیستم ۱۲ قسمتی مساوی است. به عبارتی دیگر، درجه هفتم که در مد ۲۴۵-۷۹e همان درجه سل است فاصله ای دیگر را در خود جای داده است. در مورد درجات ۵ و ۹ نیز همین وضعیت مشاهده می شود.

مثال زیر نیز مد ۲۴۵-۷۹e از یک سیستم ۱۲ قسمتی میکروتونال می باشد که به صورت شیوه ابداعی نوشته شده است. با این حال، می توانستیم آنرا با علائم میکروتونال “Saggital” نیز بنویسیم که مطمئنا وجود ۴ شکل متفاوت علائم عرضی نت نویسی را پیچیده می کرد.


audio file قطعه فوق را بشنوید

در نهایت قابل ذکر است که هدف از ارائه این مدل توسط اینجانب، نشان دادن راه کاری ساده است برای نت نویسی موسیقی میکروتونال بر مبنای سیستم های ۱۲ قسمتی به گونه ای که به هیچ علامت عرضی اضافی نیازی نبوده و در نهایت تفسیری جدید از سیستم نت نویسی نیم پرده ای ارائه گردد.

2 دیدگاه

  • Babak
    ارسال شده در اسفند ۱۸, ۱۳۹۳ در ۱۱:۱۶ ب.ظ

    مطمئنم چیز خیلی پیچیده ای نیست ولی چرا یه جوری مینویسین که آدم هیچی نفهمه؟!

  • شاهین مهاجری
    ارسال شده در فروردین ۵, ۱۳۹۴ در ۱۱:۱۹ ق.ظ

    آقای بابک .. من بالاخره متوجه نشده … شما که هیچی نفهمیدی چه جوری میدونی پیچیده نیست …. :-)

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مروری بر آلبوم «ایران زمین»

سوال این است که آیا می‌توان خلاقیت را آموزش داد؟ و جواب این که حتا اگر هم نتوان، حداقل می‌شود با برانگیختن و آزاد گذاشتن، آدم‌های صاحب خلاقیت را تشویق به استفاده از آن کرد و پروراند. آنچه هشت آهنگساز نوجوان آلبوم ایران‌زمین و مدیر هوشیار «پروژه‌ی آهنگسازان جوان»، امیرمهیار تفرشی پور، به اعتبار موسیقی‌شان به صحنه‌ی امروزین موسیقی ما می‌آورند دقیقا پاسخی است که دیدیم.

آلبوم «در محاصره» با آهنگسازی منتشر شد

یکی از کنسرت‌های ارکستر «خنیاگران مهر» به سرپرستی و آهنگسازی بهزاد عبدی در قالب آلبوم صوتی تصویری «در محاصره» به خوانندگی محمد معتمدی، توسط نشر «پردیس موسیقی معاصر» منتشر شد. آلبوم «در محاصره» مشتمل بر یکی از کنسرت‌های ارکستر «خنیاگران مهر» به سرپرستی بهزاد عبدی که مرداد ماه سال ۱۳۹۵ به خوانندگی محمد معتمدی در تالار وحدت تهران روی صحنه رفت، در قالب یک اثر صوتی تصویری توسط نشر «پردیس موسیقی معاصر» وارد بازار موسیقی شد. این مجموعه همزمان با کنسرت‌های اروپایی ارکستر «خنیاگران مهر» در کشورهای فرانسه، سوئیس، کانادا و آمریکا نیز به صورت فیزیکی و دیجیتال در دسترس مخاطبان قرار گرفته است.

از روزهای گذشته…

کریستف پندرسکی یا مسأله ی آوانگارد در قرن بیستم

کریستف پندرسکی یا مسأله ی آوانگارد در قرن بیستم

صحبت از آثار پندرسکی برای یک فیلسوف کار بسیار دشواری است. شاید این دشواری بیشتر به دلیل ماهیت آثار پندرسکی باشد، یعنی آثار موسیقایی. از زمان روسو و با انتشار اثرش با عنوان «رساله ای در باب ریشه زبان ها»، حدود سال های ۱۷۶۰، این تفکر که موسیقی به زبان دیگری غیر از زبان فیلسوف ها سخن می گوید، باب شد. موسیقی با زبان عقل سخن نمی گوید بلکه با زبان احساسات سخن می گوید. ورای انتقال ایده ها، موسیقی احساسات را به ما منتقل می کند. این تفاوت نه تنها در فُرم و نوع بیان بلکه در محتوا نیز وجود دارد و همین تفاوت است که باعث برتری موسیقی می شود: موسیقی آن چه را که وصف ناپذیر است، می سراید. برخلاف خردگرایی فلسفی، خردگریزی موسیقایی به مفهوم رمانتیکی، در قلب عارفانه زندگی حقیقی رخنه می کند: بدین مفهوم موسیقی مقوله ای متافیزیکی است.
گفتگو با حسین علیشاپور (V)

گفتگو با حسین علیشاپور (V)

آوازخوان بدون نوازنده و ارکستر فایده ای ندارد. بخش عمده ای روایت ارکستر ایرانی بدون خواننده هم می لنگد چون موسیقی ما موسیقی روایی است، موسیقی کلام است. ما وقتی می خواهیم در موسیقیمان درخصوص یک واقعه ای صحبت کنیم، آثار بسیار معدودی وجود دارد که به صورت بدون کلام روایتگر باشند.
هنر نیروی مهم جاذبه و وحدت اجتماعی (I)

هنر نیروی مهم جاذبه و وحدت اجتماعی (I)

یک نگاه به جریان بالندگی و تکامل هنر در جوامع مختلفِ انسانی ما را به سوی چند اصل مهم در این حوزه راهنمایی می کند؛ آنها عبارت اند از:
والی: موسیقی ایرانی یک موسیقی افقی است

والی: موسیقی ایرانی یک موسیقی افقی است

مسئله هارمونی اصولا در موسیقی ایران جواب نمیدهد و موسیقی ایرانی یک موسیقی افقی است. کسانی هم که سعی کرده اند موسیقی ایران را هارمونی عمودی بدهند، تحت تاثیر هارمونی اروپایی بوده اند و تفکر مرکز اروپایی تسلط عجیبی بر موسیقی ما داشته از اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم که ناصرالدین شاه لومر را به ایران آورد.
ششمین جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت برگزار شد

ششمین جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت برگزار شد

سوم اسفند ماه ساعت ۲۰ مراسم اختتامیه ششمین جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت با معرفی برگزیدگان در رشته های مختلف در فرهنگسرای ارسباران تهران برگزار شد. این جشنواره با حمایت موسسه فرهنگی و هنری رادنواندیش و فرهنگسرای ارسباران برگزار شد.
ویژگی‌های رابطه‌ی موسیقی و برآمدن دولت-ملت مدرن در ایران (V)

ویژگی‌های رابطه‌ی موسیقی و برآمدن دولت-ملت مدرن در ایران (V)

بدین‌سان اگر شکی پژوهشگرانه در وجود نوعی همگرایی سیاسی-اقتصادی ملی تا پیش از سپیده‌دم اوج گرفتن ملی‌گرایی در سده‌ی نوزدهم هست، که هست (و در مورد ایران در اوایل سده‌ی بیستم)، درباره‌ی شکلی از همگرایی فرهنگی-زبانی شک کم‌تری می‌توان داشت. به بیان دیگر دست‌کم نزد کسانی که در آن دوران می‌زیستند و ردپایی از اظهار نظرهایشان باقی مانده، هویت موسیقایی موضوعی قابل تشخیص بوده است.
اصول نوازندگی ویولن (XI)

اصول نوازندگی ویولن (XI)

نگارنده در ادامه سلسله مقالات اصول نوازندگی ویولن؛ از میان الگوهای مختلف آرشه کشی یک راهکار مطلوب و مورد استفاده را پیشنهاد داده و اصول آن را مورد تشریح قرار می دهد. در صورت نیاز، علاقه مندان می توانند با تحقیق از چگونگی سایر روش های مختلف آرشه کشی آشنا گردند.
گفتگوی من و خودم در آینه (I)

گفتگوی من و خودم در آینه (I)

همیشه رسیدن یک بسته‌ی صوتی جدید دلهره‌ای برایم به همراه داشته است خاصه که قرار بوده باشد به جستجوی ویژگی‌هایش واژه‌ها را زیر و رو کنم و بوریایی ازشان ببافم. دلهره‌ی باز کردن یک بسته و کشف درونش؛ آیا چیزی خواهی یافت که تو را شاد کند؟ در این آینه‌ی اوهام که نگاه می‌کنی تصویری هزار بار از پیش تکرار شده بازمی‌تابد یا تصویر تازه‌ی خودت؟ نو است؟ کهنه است؟ آشنایی است که لباسی دیگر پوشیده؟ همه‌ی اینها دست و دلت را می‌لرزاند چنان که باز کردن بسته‌ی دیگری، تنها تفاوت این است که درست بعد از باز کردن زرورق به جواب پرسش‌ها نمی‌رسی. لایه‌ای صوتی هست که باید به گوش بگشایی تا دریابی که اجرای مجدد خواهی شنید یا …
موسیقی وزیری (I)

موسیقی وزیری (I)

مطلبی که پیش رو دارید سندی است مربوط به ۸۶ سال پیش که نظر یکی از بینندگان کنسرت وزیری را در اولین سالهای اجرای موسیقی ارکسترال در ایران نشان می دهد. این نوشته در مجله «آینده» در سال ۱۳۰۴ به قلم شخصی به نام دشتی (نام کوچک قید نشده است) نوشته شده است که خواندن آن برای شناخت اوضاع موسیقی در آن دوره خالی از لطف نیست؛ لازم به یاد آوری است که عده زیادی هم خطابه های تندی در رد موسیقی ونگاه وزیری در همان دوره نوشته اند و حتی با صفت هایی مانند «گوش خراش» از اجرای ارکستری او یاد کرده اند؛ هرچند جدا از کیفیت اثر نوشته شده توسط وزیری، نباید فراموش کرد که بیشتر نوازندگان ارکستر اولین تجربیات اجرای صحنه خود را پشت سر میگذاشته اند. (سردبیر)
کدام تغییر؟ کدام نظام؟ (I)

کدام تغییر؟ کدام نظام؟ (I)

در روز بیستم مرداد ماه، برنامه ای در تالار غدیر شهر کرمانشاه برگزار شد که بهانه ی اصلی آن حضور بهمن رجبی، نوازنده ی شناخته شده ی تنبک در این شهر بود. رجبی به دعوت انجمن موسیقی به کرمانشاه آمده بود و علاوه بر ارائه ی برخی مطالب توسط وی، دو نوازی تنبک، دو نوازی سنتور و تنبک و همچنین گروه نوازی توسط گروهی از نوازندگان کرمانشاهی اجرا شد. آنجه در نوشته ی پیش رو مورد توجه قرار خواهد گرفت، سخنان بهمن رجبی است که در نیم ساعت اول برنامه ارائه شد.