روش‌های آوانگاری فُنمیک و فُنتیک (I)

معرفی و تشریح آوانگاری فُنمیک و فُنتیک
یک قوم‌موسیقی‌شناس احتمال دارد به منظور مطالعه‌ی موسیقی تصمیم به ضبط نمونه‌های صوتی و سپس آوانگاری آن‌ها بگیرد. او با خصوصیات ِآن موسیقی آشنا نیست و در مشاهده و تجربه‌اندوزی از فرهنگِ موسیقاییِ مورد مطالعه‌اش ممکن است با پدیده‌های موسیقای‌ای مواجه شود که نسبت به عادات قبلی و پیشینه‌ی فکری و تجربه‌ی موسیقایی او غریب و مهجور باشند. به باورِ نتل (۱۳۹۲: ۱۵۳) اصلی‌ترین مسأله در تاریخ آوانگاری «تعادل میان دقت و سادگی» است.

یک آوانگار همیشه با مسأله‌ی برآورده کردنِ مناسبِ دو ویژگیِ سادگی و دقت درگیر است و شیوه‌ای که انتخاب می کند بستگی به پاسخِ او به این دو سوال دارد:
۱) میزان دقت در ثبت خصوصیات و جزییاتِ یک نمونه شنیداری تا چه حد لازم است؟ آیا ثبت تمام پیچیدگی‌ها و پدیده‌های موسیقی که مورد توجه آوانگار قرار گرفته‌اند لازم است؟

۲) به منظور رعایت سادگی، چه مواردی باید ثبت شود و چه مواردی می‌تواند نادیده گرفته شود؟

آیا اعتبار و صحت آوانگاری وابسته به ثبت برخی الزامات است؟ در ارتباط با این دو سؤال، نتایج حاصل از مشاهدات میدانی راهگشا بوده‌اند. شنوندگان متعلق به یک فرهنگ موسیقیِ مشخص چیزهایی از موسیقی‌شان دریافت می‌کنند که برای افرادِ متعلق به خارج از آن حوزه‌ی موسیقی و ناآشنا با آن نوع موسیقی نامفهوم خواهد بود. بر این اساس، جنبه‌های مشخصی از یک موسیقی نشان‌دهنده‌ی «هویت و شخصیت اصلی»ِ آن موسیقی هستند که باید در اقدام به آوانگاری مد نظر قرار داده‌شده و به ثبت برسند. در مقابل، جنبه ‌های دیگری هستند که تغییرات یا حذف آن‌ها در تشخیصِ اعضایِ فرهنگ از موسیقی‌شان لطمه‌ای وارد نمی‌کند (نتل ۱۳۶۵: ۸۶).

مسأله‌ای که در توضیحات فوق مطرح شد مشابه تمایز میان فُنِتیکس و فُنِمیکس در حوزه‌ی زبان‌شناسی است (نتل ۱۳۹۲: ۱۵۳). به عنوان مثال، با آنکه تلفظ حرف «ج» در کلمات «جارو» و «مجتبی» در میان مردمِ ایران متفاوت است، ولی آن‌ها هردو تلفظ را به عنوان واجِ «ج» دریافت می‌کنند.

اما فردی که به زبان دیگری تکلّم می‌کند این دو تلفظ را، خیلی واضح، متفاوت می‌شنود و دریافت می‌کند. توجیه و بررسی این مثال در زبان‌شناسی با موضوع فُنتیکس و فُنمیکس ارتباط می‌یابد. «فُنتیکس با اصواتِ واقعیِ تولیدشده سروکار دارد» (همان) و «عبارت است از شناخت صداهای گفتاری به همان‌گونه که ظاهر می‌شوند» (نتل ۱۳۶۵: ۸۶). از طرفی دیگر، فُنمیکس «[اصوات واقعیِ تولیدشده] را درون یک نظام یا تعداد محدودی واحد با تفاوت‌های معناداری سازمان‌دهی می‌کند» (همان).

با الهام از دو مورد مذکور، دو روش آوانگاریِ فُنمیک و فُنتیک در قوم‌موسیقی‌شناسی پدیدار شده‌اند. آوانگاری فنتیک «در شرایط آرمانی، تمام صداهای موسیقایی و همه‌ی تمایزات را ارائه می‌دهد» (نتل ۱۳۹۲: ۱۵۳). در این تعریف قیدِ «شرایط آرمانی» ذکر شده است، زیرا جزییات و پیچیدگی‌ها آن‌قدر زیاد هستند که در محدوده‌ی نوشتاریِ آوانگاری نمی‌گنجند. آوانگار در این روش هر جزییاتی را که می‌شنود ثبت می‌کند و به نیت و معنادار بودنشان در فرهنگ موسیقی توجهی ندارد. از سویی دیگر، آوانگاری فنمیک به ثیت پدیده‌ها و عواملی می‌پردازد که از دید نمایندگان یک سبک موسیقی اساسی و اصلی تشخیص داده می‌شوند (نتل ۱۳۶۵: ۸۶).

در این شیوه‌ی آوانگاری «[…] فقط ارائه‌ی آن چیزی نیاز است که هنرمندانِ آگاه یا نایبانِ متخصص‌شان احتیاج دارند تا یک اثر را از اثر دیگر بازشناسند، پس در این‌جا از خیلی از موارد می‌توان چشم پوشی کرد» (نتل ۱۳۹۲: ۱۵۳). نکته‌ای که در این باره شایان ذکر است این است ‌که حذف جزییاتی که در موسیقی «فنمیک» نیستند نشان‌دهنده‌ی بی‌اهمیت بودن آن‌ها نیست، بلکه گویای آنست که «حضور این جزییات از طریق محیطِ آن‌ها می‌تواند قابل پیش‌بینی باشد» (نتل ۱۳۶۵: ۸۷).

2 دیدگاه

  • محمدرضا آزاده فر
    ارسال شده در اردیبهشت ۲۲, ۱۳۹۴ در ۸:۱۳ ق.ظ

    نوشتار مسعود خمسه پور عزیز در زمینۀ بهره های زبانشناسی در تکمیل سازوکار اتنوموزیوکولوژی بسیار مفید است. امیدوارم در آینده محصول مطالعات ایشان باز هم برای همگان در دست رس قرار گیرد.

  • مسعود خمسه‌پور
    ارسال شده در اردیبهشت ۲۴, ۱۳۹۴ در ۸:۱۸ ق.ظ

    از مرحمت و حسن توجه آقای دکتر آزاده‌ فر بسیار سپاسگذارم و لطف ایشان سبب قوت قلب و انگیزه‌ای مستدام است.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

جمال الدین منبری پس از سالها سکوت به روی صحنه می رود

ارکستر ملی ایران به رهبری فریدون شهبازیان و خوانندگی جمال الدین منبری و پوریا اخواص، ۱۶ اسفند ماه ۹۷ ساعت ۲۱:۳۰ دقیقه در تالار وحدت به روی صحنه می رود. این برنامه آخرین کنسرت سال ۹۷ ارکستر ملی با رهبری شهبازیان خواهد بود.

موسیقی‌ فیلم در خدمت سینما یا نظام ستاره‌سازی؟ (II)

از موسیقی فیلم‌های ماندگار علیقلی در این دسته باید به نمونه عالی مدرسه موشها به کارگردانی محمدعلی طالبی و مرضیه برومند در سال ۱۳۶۴ اشاره کرد. با اینکه این فیلم بطور کامل موزیکال نبود. اما، ترانه‌ها جلوه و جذابیت خاصی به آن می‌داد. البته این خود به عنوان آغاز یک راه برای جذب مخاطب بود. مردم علاقه‌مند به شنیدن ترانه‌های شاد و موسیقی ریتمیک و ساده بودند و علیقلی به خوبی از پس این کار برآمده بود. شایان توجه است که ترانه‌های فیلم هیچ کدام نتوانستند شهرت و محبوبیت ترانه تیتراژ سریال تلویزیونی را تکرار کنند، اما در یک ساختار کلی مناسب کلیت فیلم بود.

از روزهای گذشته…

دلاور سهند (I)

دلاور سهند (I)

نوشته ای که پیش رو دارید، مقاله ای است از محمود خوشنام در باره «دلاور سهند» اولین اپرای ایرانی که توسط یک آهنگساز ایرانی نوشته شده است. این مطلب در مجله «نگین» شماره ۴۴ در تاریخ ۳۰ دی ۱۳۴۷ به انتشار رسیده است که امروز بخش اول آن را می خوانیم:
گوستاو مالر (II)

گوستاو مالر (II)

گوستاو مالر در ۱۰ سال فعالیت در اپرای وین شهرت و اعتبار هنری آنجا را بسیار بالا برد. در ابتدا زمانی که وارد اپرا شد، آثار لوهنگرین (Lohengrin)، مانون (Manon) و کاوالیرا (Cavalleria) اجرا می شد، با حضور وی آنان بیشتر روی اپرای کلاسیک متمرکز شدند؛ کریستوفر ویلیبالد گلوک و آمادئوس موتسارت و با همکاری نقاش آلفرد رولر (Alfred Roller) فضایی سایه روشن وار را برای اپراهای حلقه نیبلانگن، فیدلیو و تریستن و ایزولده (Tristan und Isolde) خلق کردند. در زمان مالر، وین مهمترین و بزرگترین شهر اتریش و منزلگاه هنرمندان و روشنفکران بود و نیز خانه نقاشان برجسته ای چون اگون شیله و گوستاو کلیمت…
به کجای این شب تیره بیاویزم قبای ژنده ی خود را (II)

به کجای این شب تیره بیاویزم قبای ژنده ی خود را (II)

مگر می شود برای ارتقاء ذائقه ی جسم، دیزی را در مایکرویو بپزیم، پیتزا را در زود پز؟! و به جهت رسیدن به طعمی جهانی، قرمه سبزی را با بیف استروگانف ترکیب کنیم و بگوییم به به! چه طعم جهانی و بکری؟! حال چگونه است که برای ارتقاء بخشیدن به ذائقه ی روح که بسیار حساس تر و مهم تر از جسم است، رو آورده ایم به نواختن آثار پاگانی نی با تار، گوشه ی لیلی و مجنون با پیانو و ترکیب اشعار شمس با موسیقی باخ و…؟
جلسه معارفه پروژه «پل هنر» برگزار می شود

جلسه معارفه پروژه «پل هنر» برگزار می شود

جلسه فوق الذکر در بیستم مهر ماه برگزار خواهد گردید و شرکت برای عموم با رزرو نام ایشان برای ارائه بهتر خدمات امکان پذیر است. این نشست در ساعت ۱۴ در محل آموزشگاه کوشا با همت «موسسه نوای فرزانه» برگزار می شود.
فرج نژاد: خانه موسیقی دچار تخلفات آیین نامه ای است

فرج نژاد: خانه موسیقی دچار تخلفات آیین نامه ای است

خیر، من عضو خانه موسیقی نیستم و خوب دلایل مشخصی هم دارم که برای چه عضو خانه موسیقی نیستم من از اینکه جایی باشد واقعاً به نام خانه موسیقی که مطالب صنفی هنرمندان را پیگیری بکند از صمیم قلب خوشحال خواهم شد ولی به شرط اینکه واقعاً این نهاد وظیفه خودش را در این مورد درست انجام بدهد و در مقاطع بحرانی در قبال احقاق حقوق هنرمندان سقوط نکند ما در طی چند سال اخیر می‌بینیم که بی‌مهری‌های بسیاری به اهالی موسیقی می‌شود و در قبال این بی‌مهری‌ها متأسفانه خانه موسیقی موضع‌گیری محکمی را به ایشان نمی‌دهد.
موسیقی نزد ایرانیان در ۱۸۸۵ میلادی (VIII)

موسیقی نزد ایرانیان در ۱۸۸۵ میلادی (VIII)

اکنون موردی که باقی می ماند، سخن در باب موسیقی باستانی و سازهای قدیمی ایران است. روایات فرانسویان در این زمینه کاملا آشکار است، در این روایات، ذکر انواع رقص ها و تفریحات عمومی شده است، ولی بیهوده در پی یافتن نکات روشنگری در باب ساختمان سازها و چگونگی نواختن آنها هستند.
موسیقی و معنا (V)

موسیقی و معنا (V)

در اواخر قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم، معنای موسیقی عموماً در هیجانات و تمایلات بشری جست‌وجو می‌شد. در آن دوره تصور بر آن بود که یک قطعه‌ی مستقل باید احساس یا میل ویژه‌‌ای را در حالت و قالبی متناسب با آن بیان و منتقل کند. گرچه ساختارهای موسیقایی به خودی خود اهمیت بیشتری پیدا کردند، نزدیکی موسیقی با فن بلاغت، به سبب انعکاس الگوهای عروضی زبان در قالب‌های موسیقایی، مورد توجه قرار گرفت (Sparshott 1998) و ارزش‌ها و معنا در موسیقی تا حد زیادی در پیوند با لذت عقلانی مبتنی بر کارکرد عقل در نظر گرفته شد. به نظر می‌رسد قواعد عقلانی در موسیقی، که کمابیش بر پایه‌ی پیشرفت علم صوت‌شناسی شکل گرفت، تماماً مختصاتی را شرح و بسط داد که در آن یک قطعه‌ی موسیقی می‌تواند واجد معنا باشد.
پدیده های دنیای جز (III)

پدیده های دنیای جز (III)

کمی به عقب برگردیم، به روزگاری می گویند موسیقی Jazz ابداع شد؛ در این زمان بدون شک با نام جلی رول مورتون برخورد خواهیم کرد. او که به مخترع موسیقی Jazz معروف است (هرچند ممکن است کمی اغراق باشد) نوازنده پیانو و موسیقیدان آمریکایی بود که اولین قطعات موسیقی Jazz را تصنیف و منتشر کرد.
برندگان پنجاهمین دوره مراسم جایزه گرمی

برندگان پنجاهمین دوره مراسم جایزه گرمی

برندگان پنجاهمین دوره مراسم جایزه گرمی معرفی شدند، در طی دوره های قبل آلبومهایی از اساتید ایران چون محمدرضا شجریان و حسین علیزاده نامزد دریافت این جایزه بودند که متاسفانه در این دوره هیچ اثری از هنرمندان ایرانی به دور نهایی راه نیافت.
تاریخ برگزاری تور گروه The Who اعلام شد

تاریخ برگزاری تور گروه The Who اعلام شد

گروه افسانه ای موسیقی راک The Who، برای اولین بار پس از گذشت بیش از ۲۰ سال، تور خود را آغاز میکنند. این تور با کنسرتهایی در ایالات متحده، کانادا، آمریکای جنوبی، آسیای شرقی، اروپا و استرالیا برنامه ریزی شده و اولین کنسرت آن روز ۱۲ سپتامبر در فیلادلفیا اجرا خواهد شد.