چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه ششم

در این شماره، جلسه ششم کلاسهای مبانی اتنوموزیکولوژی را می خوانید؛ پیاده سازی و ویرایش این نوشته را نسیم احمدیان نوازنده و اتنوموزیکولوگ انجام داده است.
موسیقی و زندگی اجتماعی (Music and/as Social Life/Meaning)
مبحث «موسیقی و زندگی اجتماعی» از سه منظر قابل مطالعه است. هریک از این سه منظر نیز جنبه‌های بسیاری از نسبت موسیقی و جامعه را مورد توجه قرار می‌دهد. این سه منظر اصلی عبارت‌اند از:
• موسیقی در زندگی اجتماعی (Music in social life)
• موسیقی و ارتباطات اجتماعی (Music and social communication)
• موسیقی به‌ عنوان نمودِ زندگی اجتماعی (Music as social life)

موضوع موسیقی و زندگی اجتماعی یکی از مباحثی است که هم در حوزۀ مطالعات جامعه‌شناسیِ موسیقی و هم در حوزۀ اتنوموزیکولوژی به آن پرداخته می‌شود. در واقع ترسیم کردن دقیق خطی که مباحث مربوط به این موضوع را در حوزه‌های مطالعات اجتماعی موسیقی و اتنوموزیکولوژی از هم جدا کند کاری بسیار مشکل و در برخی موارد ناممکن است. چراکه هر دو حوزه، انسان را در پس‌زمینۀ اقلیمی، تاریخی، اجتماعی و قومی مورد مطالعه قرار می‌دهند.

۱- موسیقی در زندگی اجتماعی
مطالعاتی که تمرکز خود را بر موضوع موسیقی در زندگی اجتماعی قرار می‌دهند، به دنبال آن هستند که تصویری قابل‌ ادراک از موسیقی در حالی‌ که پس‌زمینۀ اجتماعیِ آن برای مخاطب کاملاً شفاف دیده می‌شود ارائه دهند. مطالعاتِ با این رویکرد، بیش از آن‌که به دنبال توصیفِ صرفِ ساختمان موسیقاییِ آثار با ویژگی‌های فرمال آن‌ها باشد، به تحلیل جایگاه و کارکرد موسیقی در زندگی اجتماعی مردم می‌پردازد.

آیین گذار (Passage rite/Rite of passage)
یکی از مهم‌ترین مباحث مربوط به کارکرد موسیقی در زندگی اجتماعی، استفاده از موسیقی در آیین‌های گذار (مناسک گذار) است. اصطلاح «گذر» یا «گذار» در واقع گذشتن و در آمدن از یک مرحله به مرحله‌ای دیگر از حیات زیستی و فرهنگی است که با آیین‌ها و مراسم ویژه‌ای همراه می‌شود.

پایه‌گذار نظریۀ آیین گذار، وَن‌گِنِپ (Arnold van Gennep) دانشمند اتنوگراف فرانسوی بوده است. این مناسکِ همراه با آداب و رسوم ویژه، به تغییر و تحول موقعیت اجتماعی و یا جنسی یک فرد ارتباط پیدا می‌کنند و در لحظه‌های حساس و حائز اهمیت زندگی انسان، به منظور ثبت و رسمی کردن گذر از یک موقعیت به موقعیت دیگر اجرا می‌شوند و از فرهنگی به فرهنگ دیگر نیز متفاوت‌اند (van Gennep: 1909).

آرنولد وَن‌گِنِپ (۱۸۷۳ – ۱۹۵۷)

در فرایند آیین گذار که خاستگاه آن، نیازِ روانی انسان برای گم نشدن در سیرِ زمان خطی است، زمانِ لایتناهیِ خطی (از منهای بی‌نهایت تا به‌اضافۀ بی‌نهایت) علامت‌گذاری شده و تبدیل به یک پدیدۀ نشانه‌گذاری‌شده و قابل تمایز برای انسان می‌گردد. تغییر موقعیت‌ها در قلمرو مسائلی نظیر تولد، بلوغ، ازدواج ، پدر شدن، پیشرفت‌های تحصیلی، تخصصی شدنِ شغل، مرگ و… چنان در زندگی انسان‌ها مهم بوده‌اند که معمولاً با تجمع، دعوت کردن، غذا دادن و جشن و یا آزمون‌های گوناگون و دشوار همراه شده‌اند و موسیقی جزءِ جدانشدنی این مراسم بوده است. بسیاری از موسیقی‌های اقوام نیز به طور مستقیم یا غیرمستقیم زاییدۀ آیین گذار هستند.

۲- موسیقی و ارتباطات اجتماعی
افراد قادرند با دیگر اعضای جامعۀ خود و یا جوامع دیگر ارتباطات کلامی یا غیرکلامی ایجاد کنند. موسیقی یکی از واسطه‌های ایجاد ارتباط غیرکلامی محسوب می‌شود. به عنوان مثال دو خانواده که بین آنان به واسطۀ ازدواج جوانان‌شان باهم ارتباطی برقرار می‌گردد، در بسیاری اوقات پیش از آن‌که به صورت کلامی با یکدیگر آشنا شوند از مظاهر فرهنگی یکدیگر اطلاع می‌یابند. مظاهر فرهنگی از پوشاک گرفته تا نوع گویش و آداب نشست‌وبرخاست، قادر است فرایند این ارتباط را تسریع نماید. اما به لحاظ آن‌که این‌گونه مظاهر در بسیاری موارد می‌تواند غیرواقعی یا تصنعی بروز نماید، ارتباطات غیرکلامیِ تجریدی و انتزاعی مانند موسیقی قادر است واقعیات را بی‌پیرایه و بدون امکان دست‌کاری شدن بیان کند و منجر به برقراری ارتباط اجتماعی واقع‌گرایانه شود.

۳- موسیقی به عنوان نمود زندگی اجتماعی
تمدن‌ها دارای شاخصه‌های معینی مانند سطح عمومی سواد در جامعه، بهداشت، ضریب تولد نوزاد زنده به کل متولدین، متوسط طول عمر زنان و مردان و… هستند. علاوه بر این شاخص‌های قراردادی، برخی مظاهر فرهنگی مانند آثار هنری نیز تصویرساز تمدن‌ها هستند. تکثر انواع متنوع موسیقی در دنیا نیز تحت تأثیر مستقیمِ گونه‌گونیِ جوامع است. ارتقای موسیقی ارکستری در غرب و جایگاه رفیع تک‌نوازی در ایران که برخی آن را با دیگر مظاهر کارِ گروهی در مقابل کار انفرادی (مانند فوتبال در مقابل کُشتی) مقایسه می‌کنند، نمودی از زندگی اجتماعی غرب در مقابل ایران محسوب می‌شود.

منتل هود سه جنبۀ مهم را در مطالعات اتنوموزیکولوژی به عنوان مسائل اصلی این رشته بر می‌شمارد:
۱- نقش و کارکرد موسیقی به عنوان یکی از رفتارهای انسان در جامعه (علاوه‌ بر آثار فردی، موسیقی به عنوان یکی از واسطه‌های غیرکلامی قادر است در حوزه‌های مختلفِ رفتار انسانی از جمله روابط افراد تعریف شود).
۲- شاخصه‌های سبک‌های موسیقی و نسبت آن با جامعۀ مورد مطالعه (دیدگاه افراد جامعه به گونه‌های (۱) مختلف موسیقی فرهنگ خود، از مهم‌ترین ارکان مطالعات موسیقی جوامع است. از سوی دیگر ما می‌توانیم صحبت از «موسیقی هنری» و «موسیقی فولکلور» در یک جامعۀ آفریقایی بکنیم. شاید موسیقی هنری در چنین جامعه‌ای قابل‌مقایسه با موسیقی فولکلور در یک جامعه پیشرفتۀ صنعتی باشد).
۳- ارزش ذاتی هر قطعۀ موسیقی در گسترۀ عالَمِ موسیقی (این‌که برای انسان از هر قوم و نژاد، موسیقی غربی یا غیرغربی می‌تواند لذت‌بخش باشد اشاره به ارزش ذاتی آثار دارد).
پی نوشت ۱- Music genres

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

پاسخ پیمان سلطانی به نامه سرگشاده سیاوش بیضایی

آقای پورقناد با من تماس گرفتند و از من خواستند تا در مورد ادعاهای (به زعم من کاذب و هیاهوی دوباره) آقای بیضایی درباره ی قطعه ی «ایران جوان» متنی را بنویسم. اینجانب اعلام‌ می کنم قطعه ی «ایران جوان» که قبلا خود من از آن به عنوان «نخستین سرود ملی ایران» نام برده ام ساخته ی اینجانب است. از آنجا که ملودی استفاده شده در بخش آوازی این اثر قدیمی است هر موزیسین علاقه مندی حق دارد و می تواند آن را برای هر آنسامبلی هارمونیزه، ارکستره و تنظیم کند کما اینکه چندین آهنگساز قبل و بعد از لومر نیز بر اساس این تم‌ قدیمی آثاری را ساخته اند لذا همین جا اعلام‌ می کنم که این ملودی متعلق به آقای لومر نیست و اسناد آن در اختیار اینجانب است.

نامه ای از سیاوش بیضایی درباره سرود «وطنم» یا «ایران جوان»

نوشته ای که پیش رو دارید، نامه ای از سیاوش بیضایی است که برای رعایت قانون مطبوعات در این ژورنال منتشر می شود. لازم به ذکر است که جلسه ای مطبوعاتی درباره موضوع این نامه در روز سه شنبه ۲۸ خرداد با حضور سیاوش بیضایی برگزار می گردد. بدینوسیله از پیمان سلطانی و کارشناسان قوه قضاییه دعوت می گردد که در این نشست که به منظور رونمایی از اسناد بیشتر درباره این پرونده برگزار می گردد حضور یابند. این نشست در ساعت ۱۰ بامداد در خبرگزاری ایلنا به آدرس پستی: تهران، خیابان انقلاب، خیابان دانشگاه نرسیده به روانمهر، پلاک ۱۳۲ برگزار می گردد.

از روزهای گذشته…

درباره کتاب «گلهای جاویدان» (II)

درباره کتاب «گلهای جاویدان» (II)

هدف نهایی انتقال فکر متعالی اندیشمندان ایرانی از یک سو و تلطیف روان شنونده از سوی دیگر بود. برنامۀ گلها پدیده‌ای در تاریخ فرهنگ، هنر و ادبیات ایران به‌شمار می‌رود که به موسیقی‌دانان، شاعران و هنرمندان اعتبار و ارزشی والا بخشید. تا قبل از تأسیس برنامۀ وزین گلها، استادان برجستۀ موسیقی را هم‌شأن مطربان می‌دانستند و کسی‌ به ارزش و جایگاه هنری آنان واقف نبود.
گفتم بگو، سکوت کرد و رفت و من هنوز گوش می کنم

گفتم بگو، سکوت کرد و رفت و من هنوز گوش می کنم

اولین سالگرد زنده یاد احمدآقالو که از هنرمندان تئاتر و سینما بود، در “خانه هنرمندان ایران” در تاریخ ۳/۹/۱۳۸۸ برگزارشد. به یقین ا نسان هایی همچون احمد آقالو، برگ زرینی در تاریـــخ هنر ایران محسوب می گردند. جان شیــفته او در کفایت جاودانگی اش بر تـــارک تاریخ فرهـنگ وهنر ما، در خاطره مشترک جمعی مان جاودان می درخشد ، هرچند سوخت اما ساخت تا خاکستر بغض اش در عبور از خاطره ها، رو به افق های معنایی پرکشــد اما سبکبار همچون ذات فردی اش برخلاف روال مالوف و معـمول به سوی اعتلای ارزش های پاک انسانی گام نهاد و درسایه سار حافـظه تاریخ، در وسعت دستاوردهای بشری دل به دریا زد و رفت.
دیگر هیچ اثرى از ویوالدى اجرا نمى کنم

دیگر هیچ اثرى از ویوالدى اجرا نمى کنم

آن سوفى موتر CD جدیدى منتشر کرده است. او در این CD به رهبرى و نواختن ویولن سولو پرداخته و در آن قطعه «چهار فصل» ویوالدى و «ابلیس» تارتینى را اجرا کرده است. ویوالدى در سال ۱۷۲۵ هنگام اولین اجراى این چهار سونات درباره هرکدام از آنها توضیحاتى داده است که عبارتند از:
استاد شجریان آیا ثابت می‌کنید؟ (I)

استاد شجریان آیا ثابت می‌کنید؟ (I)

مطلبی که پیش رو دارید نامه سرگشاده غلامرضا میر هاشمی، سازگر و رئیس کانون سازندگان ساز خانه موسیقی است درباره دو ساز جدیدی که توسط محمدرضا شجریان ساخته و معرفی شده است: ساز از جمله پیچیده‌ترین ابزارهای ساخت بشر می‌باشد و هنوز بسیاری از رموز صدا دهی و نحوه‌ تولید صدا در رسیدن به کیفیت صدای عالی برای سازندگان ساز دست نیافته باقی مانده است. به همین علت نیز عده ‌زیادی از نوازندگان و حتی سازندگان ساز در مواجهه با تغییرات صوتی ساز دست به اقداماتی می‌زنند که تنها به صورت تجربی و آزمون و خطا بوده و بی شک راه حل قطعی محسوب نمی‌گردد. از طرفی نبود دانش کافی باعث می‌شود تا مسائلی شبه خرافی و باورهایی بی پایه و غیر علمی نیز عنوان شود.
صمد پور: براى بعضى اتفاقات، پشت دست خایانم!

صمد پور: براى بعضى اتفاقات، پشت دست خایانم!

مى توانم بگویم که یادم نیست چطور! موسیقى درونى ترین لایه ى حس و وجود من بود و شخصى ترین انتخاب. هرچند نمى دانم که با این حس عمیق چه کرده ام و چقدر موفق بوده ام. در خانه اى بزرگ شدم که انواع و اقسام سازها در آن بود به لطف برادرهاى بزرگ تر! ولى بازى کردن با سازها از بچگى عادت شد و بعدتر جنگ مقدارى رشته ى پیوندم با موسیقى را براى چند سالى گسست تا دوباره از ١۴ سالگى با تار آموختن را شروع کردم و بالاخره راضى شدم در ١٧ سالگى به کلاس آقاى ظریف بروم.
رسول صادقی: وجود گره لازمه ساخت ساز نی نیست

رسول صادقی: وجود گره لازمه ساخت ساز نی نیست

پس از آزمایش های متعدد با همکاری دوستان بر روی ساز نی به این نتیجه رسیدیم که جنس قمیش (بدنه نی) عملا برای کلید گذاری مناسب نیست. طول متفاوت بندها و قطرهای متفاوت نی ها اجازه تولید صنعتی کلید را نمی دهد، مانند آنچه در سازهای غربی شاهد آن هستیم. پس ترجیح دادیم که جنس استاندارد تر و علمی تری را جایگزین کنیم. در نی برنجی با توجه به قطر و طول استاندارد و همسان می توان به راحتی کلیدگذاری یکسانی برای تمامی نی ها انجام داد و آن را به مرحله تولید انبوه رساند. ضمن این که در این نوع نی، ساخت نی با کوک بسیار بسیار دقیق میسر است و بسیاری از مشکلات ساخت نی هفت بند را ندارد.
نمودی از جهان متن اثر (VIII)

نمودی از جهان متن اثر (VIII)

اما هر چقدر هم که تحلیل‌گری موفق شده باشد نمودهای ارزش‌گذاری را حذف کند، به ‌ناچار در دو نقطه داوری‌های ارزشی در کارش دخالت خواهد یافت؛ یکی از این نقاط پیش از این بررسی شد و در جریان آن به این نتیجه رسیدیم که انتخاب ویژگی‌های موسیقایی برای بررسی، حاوی نوعی ارزش‌گذاری است. این ارزش‌گذاری ممکن است مرتبط با متن خود قطعه باشد یعنی بتوان گفت «ویژگی مورد بحث در قطعه شاخص است» (۳۱)، یا مرتبط با علاقه‌مندی‌های تحلیل‌گر یا ارزش‌های تاریخی.
اشتوکهاوزن، عقل گرا و عارف (IV)

اشتوکهاوزن، عقل گرا و عارف (IV)

این نیاز به با گذشت، چند سال بیش از پیش احساس شد، مخصوصا در نتیجه ارتباط اشتوکهاوزن با موسیقی و مذهب شرقی. اشتوکهاوزن پس از معروف شدن، تور کنسرت هایی را در سراسر دنیا برگزار کرد. برخوردهایی که اشتوکهاوزن در طی این تورها با فرهنگ هندی و ژاپنی داشت، تمایلات مذهبی که از دوران کودکی تا کنون درون او خفته بودند را بیدار ساخت.
ارکستر فیلارمونیک سلطنتنی لیورپول

ارکستر فیلارمونیک سلطنتنی لیورپول

فیلارمونیک ارکستر رویال لیورپول (Royal Liverpool Philharmonic Orchestra) لیورپول، انگلستان یا RLPO یکی از قدیمی ترین ارکسترهای بریتانیای کبیر و همچنین دنیا می باشد و در سال ۱۸۴۰ افتتاح شده است. این ارکستر به انجمن فیلارمونیک رویال لیورپول تعلق دارد. تنها انجمن ارکستر در بریتانیا است که تالار مخصوص خود را دارد “تالار لیورپول فیلارمونیک”! این تالار آکوستیک خوبی دارد و برای بسیاری از ضبطهای ارکستر از آنجا استفاده شده است. این انجمن و ارکستر، کلیدهای اصلی سازماندهی موفق هنری، به عنوان “مرکز فرهنگ اروپا” در سال ۲۰۰۸ بودند. اولین اجرای ارکستر ۱۲ مارچ ۱۸۴۰ بود.
طراحی با اتوکد (I)

طراحی با اتوکد (I)

یکی از دلایلی که موجب کند شدن پیشرفت سازسازی در ایران می شود، نبود الگو های دقیق سازها در دست سازندگان سازهای ایرانی است. بسیاری از سازندگان سازهای ایرانی، بدون استفاده از یک الگوی دقیق مجبور به پیاده کردن طرح الگوهای مختلف هستند که این روش باعث بالا رفتن درصد خطا و در نهایت افت کیفی سازها می شود. یکی از بهترین روش های نقشه برداری از سازها، استفاده از نرم افزارهای نقشه کشی مانند اتوکد (AutoCAD) است. اتوکد یکی از برنامه های مشهور نقشه کشی است که به طراح امکان بهره برداری ساده و دقیق از این نرم افزار را می دهد. در این مقاله به روش طراحی صفحه روی یک ساز ایرانی (سه تار) بوسیله این نرم افزار با روش پیشنهادی رضا ضیایی می پردازیم؛ ابتدا یک الگو را انتخاب کرده و نسبت به خصوصیات آن طراحی را آغاز می کنیم: