باغلاما در قرن بیستم، حالتی بین تکامل و استانداردسازی (I)

موسی اَر اوغلو و عارف ساق دردهه ی هشتاد م.
موسی اَر اوغلو و عارف ساق دردهه ی هشتاد م.
باغلاما سازی زه صدا و از خانواده ی لوت های دسته بلند است، نزدیکترین هم خانواده های این ساز “قپوز” و “چگور” سازهای مورد استفاده ی عاشیق – اوزان های اقوام ترک است. در مقاله زیر با خانواده ی ساز “باغلاما” و تغییر و تحولات آن در قرن بیستم به طور مختصر آشنا خواهیم شد.

باغلاما در قرن بیستم، حالتی بین تکامل و استانداردسازی*
نوشته: هانس دِزو (محقق موسیقی اهل هلند) – ترجمه: هادی سپهری‬‬‬
توضیح مهم: نوشته های درون […] از مترجم است. همچنین کلمه «ساز» هرگاه درون گیومه آمده است به معنیِ «سازِ» عاشیقی است، عنوانی که برای آلت موسیقیای که توسط عاشیق ها نواخته می شود عمومیت دارد و هر گاه خارج از گیومه آمده به معنی عمومی آلتی از آلاتِ موسیقی است.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

اشاره
اعلام و ایجاد جمهوری در ترکیه، سال ۱۹۲۳ م.، بر موسیقی مردمی در آناتولی تأثیرات فراوانی داشت. در کنار و موازی با موسیقی کلاسیک ترکی (صانات موسیقی) نظریه پردازی برای موسیقی مردمی ترکیه آغاز شد و با الهام از آلت موسیقیِ مهم موسیقی کلاسیک ترکی یعنی «تنبور بزرگ» به «ساز» [عنوانی که بین عاشیقها در کل ترکیه برای نامیدنِ انواع باغلاما به کار میرفت و میرود] پرده هایی افزوده شد. همگام با صنعت موسیقی مردم پسندِ دورانِ مدرن و خواست جامعه ترکیه به همراه موافقت و تمایل خود موسیقیدانانْ ایجاد تغییرات، در ساز باغلاما، در دهه ۱۹۶۰ م. سرعت گرفت.

در این دوره موسیقیدانانِ تحصیلکرده و با قدرت نوازندگی بیشتر از قبل انتظارشان از ساز باغلاما، رنگ صوتی، گستره صوتی، تعداد و جایِ پرده ها، جنس و تعداد سیمها متفاوت و متنوع تر شد. به طور خلاصه هر آنچه باعث اجرایی قدرتمندتر بر صحنه می شد را طلب می کردند. این خواسته ها در دهه ی هشتاد م. در مورد خانواده باغلاما به نتیجه رسید و باغلامای امروزی پدیدار شد. اهمیت و اعتبارِ باغلامای امروزی مدیون موسیقیدانانی همچون «عارف ساق» و «موسی اَر اوغلو» است که با اجراهای سُلو در کنسرتهای فراوان داخل ترکیه و کنسرتهای بین المللی به شناساندن آن پرداختند.

تاریخچه
باغلامایی که به صورت سنتی ساخته می شده است از نظر ریخت شناسی به طور واضحی متعلق بودن آن را به خانواده ی «ساز»ِ عاشیقی نشان می دهد. این خانواده سازی به احتمال قوی ریشه در آسیای میانه و تنبور خراسانی دارد که در طی قرون تغییرات اندکی را شاهد بوده است.

از آنچه در نوشته های پارسی درباره ی دوتار قبل از اسلام درک می شود، دوتار توسط جاده ابریشم به مناطق مختلف آورده شده است و با تأثیر گرفتن از فرهنگهای مختلف به سه تار و یا چند تار مبدل شد؛ مانند ساز عاشیقی در آناتولی که به انواع باغلاما تبدیل شد. به طور واضح و قطعی مشخص نیست اصطلاحِ «باغلاما» به چه دلیل به این ساز اطلاق شد. شاید به خاطر بستن پرده ها بر روی دسته ی ساز، از فعل «باغلانماک» به معنی بستن، گرفته شده باشد. در نیمه دوم قرن هجدهم م. سازِ باغلاما در برخی کتابهای اروپایی ها معرفی شده است. از جمله در کتاب «تاریخ عمومی، انتقادی و زبانشناختیِ موسیقی» (۱۷۶۷ م.) از شارل آنری دو بِلَنویل، سفرنامه ای با عنوان «گزارش سفر به کشورهای عربی و همجوار» (۱۸۷۸- ۱۸۷۴) از کارستن نیبور، «مقاله درباره ی موسیقی قدیم و مدرن» (۱۷۸۰) از ژان بنژمن دو لَبرُد و همچنین گیوم آندره ویّوتو در کتابِ «توصیف تاریخی، تکنیکی و ادبی آلات موسیقی شرقی» تصاویر و توصیفاتی از این ساز دیده می شود. در تصویر بالاـ چپ سازِ «باغلاما» و «بوزوک» از کتابِ «مقاله درباره ی موسیقی قدیم و مدرن» (۱۷۸۰) نوشته ی ژان بنژمن دو لَبرُد دیده می شود.

* این مقاله ترجمه ای است از:‬

۲۰۱۱ Evrim ve Standardizasyon Arasında Bağlama Ailesi«, İn Türkiye’de Müzik Kültürü, ed. I.oğuz Elbaş, Ankara: Atatürk kültür merkezi.


با سپاس از سپیده شایان راد برای کمک در ترجمه چند جمله که به زبان فرانسه بود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

یادداشتی بر آلبوم «موسیقی نظامی دوره‌ی قاجار»

در حالی‌که از بسیاری از موسیقیدانان نیم قرن قبل نیز، امروزه ضبط‌ها و اطلاعات محدودی در دسترس است، تردیدی نمی‌ماند که شنیدن نواخته‌هایی از موسیقی ایران متعلق به بیش از ۱۱۰ سال پیش، چه اندازه هیجان‌انگیز خواهد بود و به لحاظ بررسی‌های موسیقی‌شناختی تا چه حد می‌تواند اطلاعات مفیدی به دست دهد. لذا انتشار چنین آثاری رخدادی ارزشمند و مسرت‌بخش است. اما وقتی اثری منتشر می‌شود که حاوی موسیقی‌ها و اطلاعات تاریخی با ارزش است، ذکر منبع و مأخذ، اعتبار و ارزش آن را مضاعف می‌کند و سبب می‌شود تا مخاطب نیز با اعتماد و دانش بیشتری سراغ آن برود. از این‌رو شایسته بود که مشخص می‌شد ضبط‌های این آلبوم از چه منبع یا منابعی به دست آمده‌اند، تاکنون کجاها بوده‌اند و چگونه کشف شده‌اند. (۱)

پهلوگرفته بر ساحل اقیانوس موسیقی ایران (IV)

دلیل اینکه این کارها را کرده‌ام این است که من اساساً از سال ۲۰۰۰ از سیستم موسیقی اروپا بریده‌ام. از سال ۲۰۰۰ به‌غیراز چند تک قطعه پراکنده که در سیستم موسیقی اروپایی است دیگر از سیستم موسیقی اروپا استفاده نمی‌کنم. و تماماً از سیستم موسیقی ایران در نوشتن قطعات استفاده می‌کنم. اولین کارهایی که در نوشتن آنها از موسیقی ایرانی استفاده کردم همین مجموعه کارهای خوشنویسی بود که اولین سری این مجموعه را برای سازهای زهی نوشتم. چراکه ربع پرده‌ها را به‌خوبی می‌توانند بزنند. بعدها برای سازهای بادی هم شروع به نوشتن کردم. به‌طور مثال «خوشنویسی شماره ۷» برای سه فلوت هست. بعدتر یک نسخه آن را برای فلوت و الکترونیک نوشتم که فلوت ۲ و ۳ را در استودیو ضبط کردیم و فلوت شماره یک زنده اجرا می‌شود و از طریق بلندگوها صدای فلوت ۲ و ۳ پخش می‌گردد. این قطعه در تهران از طریق خانم «فیروزه نوایی» سال گذشته در فستیوال «موسیقی معاصر ایران» اجرا شد. اسم این قطعه هست «کیسمت» یا همان «قسمت».

از روزهای گذشته…

فرج نژاد: جشنواره موسیقی فجر به سمت تجاری شدن رفته است

فرج نژاد: جشنواره موسیقی فجر به سمت تجاری شدن رفته است

هر زمان دیگری در طول سال هم شما به در حقیقت سالن‌های کنسرت مراجعه کنید یا سایت‌های فروش بلیط خوب این عزیزان هستند مشکل خاصی نیست یعنی به سمت تجاری شدن پیش رفت و از آن اهداف اولیه‌ی جشنواره فجر خوب خیلی فاصله گرفت و این بی‌تفاوتی مدیران جشنواره ما را ناراحت کرد به موسیقی ایرانی و به انواع مختلف موسیقی که در ایران در حال حاضر فعالیت می‌کنند و جریان‌های هنری هستند و رفتن جشنواره از سمت جریان‌های هنری به سمت جریان‌های تجاری برای مؤلفین و کسانی که به صورت حرفه‌ای کار موسیقی را دنبال می‌کنند خوب دلچسب و دلپسند نبود این را هم اضافه بکنم که من اگر به جشنواره فجر ایراد و اشکالی را وارد می‌دانستم به خاطر خودم نبود چون من شاید هیچ وقت در جشنواره فجر شرکت نکنم یا من در تمام این سال‌ها فقط یکبار آن هم در اندازه ۴۵ دقیقه یک تکنوازی را روی صحنه‌ی جشنواره بردم و هیچ وقت نرفتم ولی این را نمی‌توانستم ببینم که یکسری از جوان‌های کشور در شهرستان‌ها در مناطق محروم از آمدن روی صحنه و دیده شدن محروم می‌شوند این دلسردی در جامعه به وجود می‌آورد.
ریتم در موسیقی جز – قسمت چهارم

ریتم در موسیقی جز – قسمت چهارم

در بحث جمله بندی موسیقی Jazz پس از Articulation به دینامیک اجرا می رسیم. هر چند دینامیک اجرا می تواند خود به نوعی از نکات فرعی Articulation به حساب آید اما به دلیل اهمیت بطور جداگانه به آن می پردازیم. بطور ساده دینامیک اجرا به این معنی است که نوازنده کدام یک از نتها یا قسمتهای ملودی را با صدار بلند و یا ضربه اجرا کند و کدام قسمت ها را با آرامش و با صدای کم اجرا کند.
فرانک سیناترا (I)

فرانک سیناترا (I)

اگر تا بحال صدای گرم فرانک سیناترا خواننده و هنرپیشه معروف هالیوود در اواسط قرن بیستم را نشنیده اید قسمتهایی از این قطعه معروف او را گوش کنید، این آهنگ در سال ۱۹۶۶ اجرا شد.
نقدی بر «قطعه‌ای در ماهور» (III)

نقدی بر «قطعه‌ای در ماهور» (III)

احمد عبادی فرزند میرزا عبدالله فراهانی و هنر آموخته به روش سنت آموزشی شفاهی موسیقی دستگاهی است و با اینکه بعضی از موسیقی دانان هم دوره وی از طریق مدرسه موسیقی نظام و یا هنرستان موسیقی با خط نت آشنا شده بودند، وی آشنایی با این روش آموزش نداشت و خود نیز سه‌تار را به صورت شفاهی آموزش می داده است.
«مسأله‌ی انصاف»

«مسأله‌ی انصاف»

این مصرع حافظ را همه می‌شناسیم. ضرب‌المثل شده است. کاربرد امروزی‌اش درباره‌ی عدل و انصاف در قضاوت‌هاست. مردم آن (یا تعبیرهای مشابه) را در مقابل نقد هنگامی به کار می‌برند که احساس کنند به چیزی بیش از آن که مستحقش بوده خرده گرفته شده. تصور «انصاف» در حافظه‌ی فرهنگی ما این طور است؛ اگر عیب چیزی را می‌گوییم همزمان از حسن‌هایش هم غافل نشویم. معمولا همراه این نوع درخواست یا پند اخلاقی نوعی طلب همدلی نیز وجود دارد. گوینده از نقد می‌خواهد نسبت به او یا آنچه دوست دارد رحم و شفقت داشته باشد، می‌خواهد از آشکار شدن عیب مصون بماند.
مصائب اجرای دوباره (III)

مصائب اجرای دوباره (III)

از سوی دیگر تعداد مضاعف شدن سل و نقش دو نت دیگر در این آگورد نقش اساسی دارد چنان که در قسمت‌های بعدی نی نوا دیده می‌شود از طریق حذف تدریجی نت ر ابتدا تنش از حالت حداکثر به حالت میانه و سپس با حذف دو به فرود کامل می‌رسد، این حرکت گاهی هم با فرود‌های ملودیک در بافت که یادآور فرود نوا هستند تقویت می‌شود (نمونه‌ی ۱). این فرود‌ها در اجراهای مختلف بنا به سطح شدت و وضوحی که دارند باعث شنیده شدن آکورد‌هایی می‌شوند که ممکن است در احرای دیگری شنیده نشود.
تور کنسرت‌های اروپائی علی رهبری با ارکستر فیلارمونیک اسلواکی

تور کنسرت‌های اروپائی علی رهبری با ارکستر فیلارمونیک اسلواکی

علی (الکساندر) رهبری، رهبر ارکستر مشهور ایرانی بار دیگر با دعوت کشورهای آلمان، بلژیک چک، اسلوواکی، اتریش و سوئیس برای اجرای کنسرت‌هایی در این کشورها از ۱۹ اسفندماه تا ۹ فروردین ۹۳ با ارکستر فیلارمونیک اسلواکی همراه می‌شود.
مخالف خوانی (I)

مخالف خوانی (I)

درست بعد از انتشار آگهی افتتاح “مدرسهٔ عالی موسیقی”، در سال ۱۳۰۲ دشمنان و مخالفان کلنل علینقی خان وزیری سر از تخم بیرون می آورند.
تأثیر موسیقی ایران در موسیقی عهد اسلامی (VII)

تأثیر موسیقی ایران در موسیقی عهد اسلامی (VII)

همین مورخ می‌نویسد: «از خلفای عباسی هارون بود که درجات موسیکاران را همچنان برقرار کرد که اردشیر پاپکان ساز کرده بود و همو بود که طریقت پادشاهان ساسانی را برگزید. در این نظم و ترتیب، ابراهیم موصلی و ابن جامع و زلزل (منصور الضارب) درجه یکم را می‌داشتند. زلزل نوازندگی می‌کرد و ابن جامع خوانندگی و سلیم بن سلام (ابو عبیدالله کوفی) و عمروالغزل و امثال ایشان درجه دوم را حائز بودند و درجه سوم به کسانی داده شده بود که تنبور می‌زدند و سنتور می‌نواختند و ضرب گیر بودند.
مستند مارتین اسکورسیزی (I)

مستند مارتین اسکورسیزی (I)

مارتین اسکورسیزی (Martin Scorsese) که دلبستگی و عشق عمیقی به این نوع موسیقی دارد و جا به جا آن را در برخی از فیلم هایش از جمله “آخرین والس”، “دار و دسته نیویورکی” و “گاو خشمگین” نشان داده، اخیرا مجموعه مستندی به نام “بلوز”را به سفارش شبکه چهار بی بی سی در هفت قسمت در باره ریشه های موسیقی بلوز و حوزه تاثیر و نفوذ آن از کناره های می سی سی پی تا غرب آفریقا تهیه کرده است.