باغلاما در قرن بیستم، حالتی بین تکامل و استانداردسازی (I)

موسی اَر اوغلو و عارف ساق دردهه ی هشتاد م.
موسی اَر اوغلو و عارف ساق دردهه ی هشتاد م.
باغلاما سازی زه صدا و از خانواده ی لوت های دسته بلند است، نزدیکترین هم خانواده های این ساز “قپوز” و “چگور” سازهای مورد استفاده ی عاشیق – اوزان های اقوام ترک است. در مقاله زیر با خانواده ی ساز “باغلاما” و تغییر و تحولات آن در قرن بیستم به طور مختصر آشنا خواهیم شد.

باغلاما در قرن بیستم، حالتی بین تکامل و استانداردسازی*
نوشته: هانس دِزو (محقق موسیقی اهل هلند) – ترجمه: هادی سپهری‬‬‬
توضیح مهم: نوشته های درون […] از مترجم است. همچنین کلمه «ساز» هرگاه درون گیومه آمده است به معنیِ «سازِ» عاشیقی است، عنوانی که برای آلت موسیقیای که توسط عاشیق ها نواخته می شود عمومیت دارد و هر گاه خارج از گیومه آمده به معنی عمومی آلتی از آلاتِ موسیقی است.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

اشاره
اعلام و ایجاد جمهوری در ترکیه، سال ۱۹۲۳ م.، بر موسیقی مردمی در آناتولی تأثیرات فراوانی داشت. در کنار و موازی با موسیقی کلاسیک ترکی (صانات موسیقی) نظریه پردازی برای موسیقی مردمی ترکیه آغاز شد و با الهام از آلت موسیقیِ مهم موسیقی کلاسیک ترکی یعنی «تنبور بزرگ» به «ساز» [عنوانی که بین عاشیقها در کل ترکیه برای نامیدنِ انواع باغلاما به کار میرفت و میرود] پرده هایی افزوده شد. همگام با صنعت موسیقی مردم پسندِ دورانِ مدرن و خواست جامعه ترکیه به همراه موافقت و تمایل خود موسیقیدانانْ ایجاد تغییرات، در ساز باغلاما، در دهه ۱۹۶۰ م. سرعت گرفت.

در این دوره موسیقیدانانِ تحصیلکرده و با قدرت نوازندگی بیشتر از قبل انتظارشان از ساز باغلاما، رنگ صوتی، گستره صوتی، تعداد و جایِ پرده ها، جنس و تعداد سیمها متفاوت و متنوع تر شد. به طور خلاصه هر آنچه باعث اجرایی قدرتمندتر بر صحنه می شد را طلب می کردند. این خواسته ها در دهه ی هشتاد م. در مورد خانواده باغلاما به نتیجه رسید و باغلامای امروزی پدیدار شد. اهمیت و اعتبارِ باغلامای امروزی مدیون موسیقیدانانی همچون «عارف ساق» و «موسی اَر اوغلو» است که با اجراهای سُلو در کنسرتهای فراوان داخل ترکیه و کنسرتهای بین المللی به شناساندن آن پرداختند.

تاریخچه
باغلامایی که به صورت سنتی ساخته می شده است از نظر ریخت شناسی به طور واضحی متعلق بودن آن را به خانواده ی «ساز»ِ عاشیقی نشان می دهد. این خانواده سازی به احتمال قوی ریشه در آسیای میانه و تنبور خراسانی دارد که در طی قرون تغییرات اندکی را شاهد بوده است.

از آنچه در نوشته های پارسی درباره ی دوتار قبل از اسلام درک می شود، دوتار توسط جاده ابریشم به مناطق مختلف آورده شده است و با تأثیر گرفتن از فرهنگهای مختلف به سه تار و یا چند تار مبدل شد؛ مانند ساز عاشیقی در آناتولی که به انواع باغلاما تبدیل شد. به طور واضح و قطعی مشخص نیست اصطلاحِ «باغلاما» به چه دلیل به این ساز اطلاق شد. شاید به خاطر بستن پرده ها بر روی دسته ی ساز، از فعل «باغلانماک» به معنی بستن، گرفته شده باشد. در نیمه دوم قرن هجدهم م. سازِ باغلاما در برخی کتابهای اروپایی ها معرفی شده است. از جمله در کتاب «تاریخ عمومی، انتقادی و زبانشناختیِ موسیقی» (۱۷۶۷ م.) از شارل آنری دو بِلَنویل، سفرنامه ای با عنوان «گزارش سفر به کشورهای عربی و همجوار» (۱۸۷۸- ۱۸۷۴) از کارستن نیبور، «مقاله درباره ی موسیقی قدیم و مدرن» (۱۷۸۰) از ژان بنژمن دو لَبرُد و همچنین گیوم آندره ویّوتو در کتابِ «توصیف تاریخی، تکنیکی و ادبی آلات موسیقی شرقی» تصاویر و توصیفاتی از این ساز دیده می شود. در تصویر بالاـ چپ سازِ «باغلاما» و «بوزوک» از کتابِ «مقاله درباره ی موسیقی قدیم و مدرن» (۱۷۸۰) نوشته ی ژان بنژمن دو لَبرُد دیده می شود.

* این مقاله ترجمه ای است از:‬

۲۰۱۱ Evrim ve Standardizasyon Arasında Bağlama Ailesi«, İn Türkiye’de Müzik Kültürü, ed. I.oğuz Elbaş, Ankara: Atatürk kültür merkezi.


با سپاس از سپیده شایان راد برای کمک در ترجمه چند جمله که به زبان فرانسه بود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

نگاهی به کتاب «موسیقی ایرانی»شناسی (II)

پیش از انتشار این کتاب، استادانی بودند که موسیقی ایرانی را اول با گوشه‌های مدال ردیف درس می‌دادند؛ کسی که مجدانه در این زمینه تا امروز فعال بوده، حسین عمومی نوازنده و مدرس موسیقی دستگاهی است. عمومی در کلاس‌هایش قبل از آموزش کل ردیف، درسی به نام «پیش‌ردیف» را تدریس می‌کند که در زمانی حدود ۲۰ دقیقه، کل گوشه‌های مدال ردیف را پشت هم می‌خواند. (۵)

فراخوان سیزدهمین جشنوارۀ ملی موسیقی جوان منتشر شد

در بخش «موسیقی دستگاهی ایرانی تار، تنبک، دف، سنتور، سه‌تار، عود، قانون، کمانچه، نی؛ در بخش «موسیقی کلاسیک» نوازندگان سازهای ابوا، پیانو، ترومبون، ترومپت، فلوت، کلارینت، کنترباس، گیتار، ویلن، ویلنسل، ویولا، هورن؛ و در بخش «موسیقی نواحی ایران» خوانندگان و نوازندگان سازهای زهی، بادی و کوبه‌ای از مناطق مختلف کشور به رقابت خواهند پرداخت.

از روزهای گذشته…

درویش خان در گذار تمدن (II)

درویش خان در گذار تمدن (II)

تضادهای ایران در عهد قاجار دو گروه موسیقیدان می سازد. عده ای سر سپرده گردش قدرت در ساختار سیاسی می شوند و خود را در دل حواشی موسیقی و بزم ها و محفل ها رها می کنند و گروه اندکی هم مبنای فهم اجتماعی را در تعارضات و تناقضات تاریخی و حقوق مردم می جویند.
نگاهی به اپرای مولوی (VIII)

نگاهی به اپرای مولوی (VIII)

موسیقی با مدلاسیونی از اصفهان به دشتی میرود و مولانا میخواند: “دستش بهل دل را ببین رنجش برون از قاعده ست صفراش نی سوداش نی قولنج و استسقاش نی زین واقعه در شهر ما هر گوشهای صد عربده است…” نت های پایانی بادی برنجی ها و آکوردی که اجرا میکنند اندوهناک و متاثر کننده است.
فیلیسیتی لُت، شوالیه انگلیسی آواز

فیلیسیتی لُت، شوالیه انگلیسی آواز

فیلیسیتی لُت (Felicity Lott) خواننده سوپرانو انگلیسی متولد ۸ مه ۱۹۴۷ در چلتنهام انگلستان است. لُت از سن بسیار پائینی به دنیای موسیقی وارد شد، در سن پنج سالگی به یادگیری پیانو پرداخت، دوازده سالگی نوازندگی ویلن و خواندگی را آغاز کرد. در دانشگاه لندن به تحصیل زبانهای فرانسه و لاتین پرداخت. در زمان اقامتش در پاریس در کلاسهای خوانندگی کنسرواتوری شهر گرنبل شرکت کرد. او در آکادمی رویال لندن به تحصیل موسیقی پرداخت و جایزه آکادمی آن را دریافت نمود.
نگاهی به انوانسیونهای باخ

نگاهی به انوانسیونهای باخ

انوانسیونهای دو و سه صدایی باخ علاوه برای آنکه حاوی نکات زیاد آموزشی برای هنرآموزان سازهای کلاویه ای است، در عین حال جزو دسته کارهای زیبای باخ قرار دارد که رافت های کنترپوآنیک و ملودیک بسیار دارند، بگونه ای که برخی از آنها جزو شناخته شده ترین کارهای باخ به حساب می آیند.
مینی مالیسم، فیلیپ گلاس و کامه راتا (I)

مینی مالیسم، فیلیپ گلاس و کامه راتا (I)

اگر چه تقاضا برای موسیقی معاصر در مقایسه با دوره های قبل بسیار کم شده است، اما بسیاری از آهنگ سازان با استعداد در پنجاه سال گذشته به محبوبیت گسترده ای دست یافته اند، یکی از آن گروه ها مینی مالیست ها هستند.
دگ جنسن، نوازنده جهانی فاگوت

دگ جنسن، نوازنده جهانی فاگوت

باسون (یا فاگوت) بخاطر گران قیمت بودن، در مقایسه با دیگر سازهای بادی چوبی ارکستر، پرطرفدار نیست، به همین با وجود صدای زیبا، تکنیک و وسعت قابل توجهش کمتر مورد استفاده قرار می گیرد. همین اتفاق روی بازار این ساز هم تاثیر گذاشته و باعث شده کمتر نوازنده ای در این ساز به شهرت جهانی برسد و این شانس را پیدا کند که در اجرا های کم تعداد این ساز (چه همراه با ارکستر ها چه در گروه های موسیقی و چه در نقش سولیست) شهرتی پیدا کند.
Elton John ، مروری بر فعالیت هنری – قسمت دوم

Elton John ، مروری بر فعالیت هنری – قسمت دوم

بین سالهای ۱۹۷۲ و ۱۹۷۶ ، Elton John و Bernie Taupin تبدیل به ماشین های غیر قابل کنترلی شده بودند که آلبوم های بسیار زیبا و موفق به بازار عرضه میکردند. بعنوان مثال آهنگ Roket Man برای مدت ۴ سال ۱۶ بار بعنوان Top 20 انتخاب شد و این در حالی بود که کارهای دیگری چون Crocodile Rock ، Daniel ، Philadelphia Freedom و … نیز بارها جزو Top 20 های جدول بودند.
میرهادی: فیوژن ایرانی با عوام گرایی مخلوط شده!

میرهادی: فیوژن ایرانی با عوام گرایی مخلوط شده!

همانطور که قبلا” اشاره شد این امکان برای سایت گفتگوی هارمونیک مهیا شد تا از نظرات آقای کیوان میرهادی موسیقیدان بنام عصر حاضر کشورمان در باره موسیقی روز کشور آگاه شویم. قسمت اول این مصاحبه تحت عنوان دیدگاه های کیوان میرهادی راجع به موسیقی امروز قبلا” منتشر شد دراینجا از شما دعوت میکنیم تا به قسمت دوم نظرات ایشان توجه نمایید.
دومین دوره‌ی کارگاه‌های موسیقی دعوت به شنیدن

دومین دوره‌ی کارگاه‌های موسیقی دعوت به شنیدن

این کارگاه‌ها که در آخرین جمعه‌ی هر ماه برگزار می‌شود با دو هدف کلیِ ایجاد مخاطب فعال برای آثار موسیقی تولید شده و کنسرت‌‌های کشور و و بالا بردن سطح علمی دست‌اندرکاران موسیقی بنیان گذاشته شده است. تمام کسانی که به موسیقی به عنوان امری جدی و نه فقط سرگرمی نگاه می‌کنند و به دنبال درک بهتر و عمیق‌تر و به دنبال آن لذت بیشتر از موسیقی هستند، با هر سطح شناخت از موسیقی، می‌توانند از این کارگاه‌ها استفاده کنند.
ارکسترهای جاویدان (I)

ارکسترهای جاویدان (I)

با پیشرفتهایی که جهان غرب در تمامی عرصه های زندگی کرد، کشورهای دیگر سعی در همگون کردن خود با معیارهای غرب نمودند و این همگونی بی تاثیر از سلطه استعماری غرب بر کشورهای عقب مانده نبود. در این بین موسیقی نوین اروپایی که از مظاهر پیشرفت اروپا به شمار می رفت، در کشورهای دیگر از جمله ایران ریشه دواند؛ به مرور زمان با درخواست شاهان قاجار که طعم زرق و برق فرنگ را چشیده و سرمست شده بودند، عده ای برای تعلیم موسیقی و تشکیل ارکستر نظام راهی ایران شدند و این سرآغازی بود برای تعامل موسیقی غربی و ایرانی. از این زمان بود که موسیقیدانان ایرانی به پیروی از سنت غرب سعی در تشکیل ارکسترهای مختلف کردند و تا امروز این ارکسترها همواره در فراز و نشیب به سر می برند.