چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه هفتم

در این شماره، جلسه هفتم کلاسهای مبانی اتنوموزیکولوژی را می خوانید؛ پیاده سازی و ویرایش این نوشته را نسیم احمدیان نوازنده و اتنوموزیکولوگ انجام داده است.

موسیقی و هویت
(۱)
هویت که در مقابل اصطلاح انگلیسی “Identity” قرار می گیرد، یکی از مباحث اصلی در حوزه‌‌های روان‌شناسی (۲)، جامعه‌شناسی (۲) و مردم‌شناسی (۳) است. در مطالعات روان‌شناسی، نفس یا خودِ انسان مورد بررسی قرار می‌گیرد. در جامعه‌شناسی به بررسی انسان در جامعه پرداخته می‌شود و مردم‌شناسی، فرد را در حوزۀ فرهنگی مورد مطالعه قرار می‌دهد.

مظاهر فرهنگی، عاملی بنیادین در برانگیختن احساس تعلق به سرزمین، قوم، قبیله و طایفه است. برخی از آوازها حتی ایجاد حس تعلق به یک خانواده در جایگاه کوچک‌ترین نهاد اجتماعی را به همراه دارد.

تجربۀ احساس هویت با فاصله گرفتن از فرهنگ خودی
فاصله گرفتن از فرهنگ خودی، نقش مهمی در تشخیص و احساس هویت دارد. مادامی که شخص، پای خود را از شهر و دیار خود بیرون نگذاشته چندان هویت اجتماعی‌اش را احساس نمی‌کند،؛ اما به محض فاصله‌گرفتن از متعلقات اجتماعی، نیازهای هویتی ناشی از این حس در نزد افراد آشکار می‌شود. برای مثال، ما در زندگی روزمره در ایران ممکن است بارها از اطراف خود صدای سازهای ایرانی را بشنویم که در حال نواختن موسیقیِ دستگاهی است و به راحتی از کنار آن عبور کنیم، اما اگر در خیابان‌های توکیو قدم بزنیم و چنین صدایی را بشنویم، ناخودآگاه می‌ایستیم و به دنبال این می‌گردیم که این صدای آشنا که متعلق به هویت من است، از کجا می‌آید؟

پهنۀ نهادهای اجتماعی در شکل‌گیری هویت
ویژگی‌های هویتی مربوط به موسیقی از کوچک‌ترین نهاد اجتماعی شروع می‌شود و تا حدّ جهانی پیش می‌رود. برای مثال، از بین شهرهای بی‌شمار مناطق کُردنشین، هریک هویت روستایی و شهری خود را در نواختن و شنیدن موسیقی طلب می‌کند؛ اما زمانی که قوم کُرد در مقابل قوم دیگری مثلاً بلوچ قرار گیرد، هویت فرد از هریک از روستاهای کردنشین ایران، ترکیه، عراق یا سوریه که باشد، هویتی یک‌پارچه تلقی می‌شود. هم‌چنان است وقتی که موسیقی ایرانی در مقابل موسیقی امریکای لاتین قرار گیرد، آن‌گاه فرد چه بلوچ باشد چه کُرد، خود را متعلق به هویتی یکپارچه به عنوان ایران می‌داند.

هویت فردی (۵)، هویت اجتماعی (۶)، هویت ملی (۷)
همان‌طور که گفته شد، هویت‌های فردی بیشتر در گسترۀ مطالعات روان‌شناسی قرار می‌گیرد و هویت‌های اجتماعی بیشتر در حوزۀ مطالعات اجتماعی و مردم‌شناختی. پدیدۀ هویت فردی در مقابل هویت اجتماعی قرار دارد و مرتبط با تعلقات فردیِ شخص به انواع خاصی از موسیقی است. این هویت می‌تواند در سنین مختلف و با ورود فرد به مراحل مختلف بلوغ دستخوش تغییرات گردد. هویت‌ در نزد افراد با سوال سادۀ «من کیستم؟» (۸) شروع می‌شود که از نیاز طبیعیِ شناخته شدن آن‌چه که از آن به «خود (۹)» تعبیر می‌کنیم، نتیجه می‌شود. در وهلۀ اول مهم است که «خود» برای خودمان و سپس برای دیگران شناخته شود. ابتدایی‌ترین شاخصه‌هایی که هویت فردی ما را تعیین می‌کند، ویژگی‌های فیزیکی و زیستی ماست. برخی از این ویژگی‌ها عبارتند از: جنسیت و سن.

حس تعلق‌، بنیادی‌ ذاتی‌ در وجود انسان‌ دارد. برآورده شدن‌ این‌ نیاز، «خودآگاهی‌ فردی‌» (۱۰) را در انسان‌ سبب‌ می‌شود و ارضای‌ حس‌ تعلق‌ میان‌ یک‌ گروه‌ انسانی‌، «خودآگاهی‌ جمعی‌» (۱۱) و مشترک‌ یا هویت‌ بومی‌ یا ملی‌ آن‌ گروه‌ انسانی‌ را تعیین‌ می‌کند. به این ترتیب، هویت در قالب‌های فردی، گروهی و ملی قابل تعریف است.

هویت فردی شامل ویژگیهای شخصیتی یک فرد است که این ویژگی ها موجب تمایز او از دیگری می شود. در حقیقت ابعاد مختلف شخصیت یک فرد، هویت آن فرد را مشخص می کند. هویت ملی عبارتست از بازتولید و تغییر دائمی الگوی ارزش‌ها، نمادها، خاطرات، اسطوره‌ها و سنت‌هایی که میراث متمایز ملت‌ها را تشکیل می دهند. در عین حال، هویت ملی مفهومی است که سعی می‌کند تعارضات موجود در هویت‌های گروهی (۱۲) (جمعی) را به نوعی کاهش داده و آن‌ها را در ذیل یک هویتِ بالاتر یعنی هویت ملی، همگرا سازد. از این‌رو هویت ملی در نهایت، جنبۀ غالب و مسلط دارد و سایر خرده هویت‌ها در ذیل آن قرار می‌گیرند.

هویت در نهادهای اجتماعی کوچک
هویت در نهادهای اجتماعی کوچک می‌تواند حتی در یک اجتماع دو نفری مورد مطالعه قرار گیرد. نمونۀ آواز به‌کار رفته به عنوان تِم در فیلم داستانی «شیر اندوه» (۱۳) شکل گیری هویت را در یک اجتماع دو نفری مادر و دختر به نمایش می‌گذارد.

هویت در نهادهای اجتماعی به بزرگی بشریت
هویت می‌تواند حتی در نهادهای اجتماعیِ به بزرگی بشریت نیز مورد مطالعه قرار گیرد. سمفونی نهم بتهون (۱۴) یکی از آثاری است که توانسته در تمام نقاط جهان به عنوان یک اثر هویت‌بخش انسانی مورد پذیرش قرار گیرد. این اثر در سال ۲۰۰۱ توسط سازمان ملل به عنوان میراث بشری پذیرفته شد.

نمونه‌های مطالعاتی موسیقی و هویت
«سنت ما سنت بسیار مدرنی است: موسیقی مردم‌پسند و ساختار هویت پن‌ـ‌یوروبا» (۱۵) مطالعه‌ای است از کریستفر واترمن (۱۶) در موضوع موسیقی و هویت. در این مقاله که به بررسی نقش موسیقی مردم‌پسند روز در شکل‌گیری هویت در نزد مردم یوروبا در جنوب غربی نیجریه پرداخته، واترمن پایۀ بحث خود را بر این باور عمومی می‌گذارد که هویت به طور کلی در نزد انسان – صرف‌نطر از این‌که تا چه حد در نزد آن‌ها عمیق باشد – پدیده‌ای است از نظر تاریخی، «امتزاج یافته»، «نسبی» و «یکپارچه».

پی نوشت
۱- Music and Identity
۲- psychology
۳- sociology
۴- anthropology
۵- Personal Identity
۶- Social Identity
۷- National identity
۸- Who am I?
۹- selfhood
۱۰- personal cosciousness
۱۱- collective consciousness
۱۲- collective Identity
۱۳- The Milk of Sorrow (2009)
۱۴- Ludwig van Beethoven’s 9th symphony
۱۵- “Our Tradition is a Very Modern Tradition”: Popular Music and the Construction of Pan-Yoruba Identity
۱۶- Christopher A. Waterman

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مروری بر کتاب «موسیقی ایرانی در شعر سایه»

«سایه» در دوره‌ای از موسیقی ایران تأثیرگذار بوده است. این تأثیرگذاری می‌تواند موضوع مقاله‌ای تحلیلی-انتقادی باشد. چنین پژوهش‌هایی نه تنها در مورد سایه بلکه در مورد دیگر هم‌دوره‌هایش نیز باید صورت گیرد (که به هر دلیل هنوز انجام نشده). سایه با موسیقی دستگاهی نیز در حد یک موسیقی‌دوستِ بسیار پیگیر که معاشرت‌هایی با اهالی این موسیقی داشته، آشنایی‌هایی دارد. از مجموع صحبت‌های او در منابع مختلف چنین برمی‌آید که این آشنایی، علمی و چندان عمیق نیست و بالطبع شامل داده‌هایی درست و غلط از دیده‌ها و شنیده‌هاست (مانند بیگجه‌خانی را شاگرد درویش‌خان دانستن! و موارد دیگر). واژگانِ موسیقایی نیز در شعرِ او فراوان‌اند.

نظر من، نظر شما، نظر او

خیلی پیش می‌آید که در واکنش به یک نقد بشنویم؛ «این نظر نویسنده است». آیا تا به‌حال دقیقاً فکر کرده‌ایم که چنین جمله‌ای یعنی چه؟ کسی که این جمله را می‌گوید درواقع دارد اعتبار حکم‌های درون نقد را زیر سؤال می‌برد. می‌گوید آنها از جنس «نظر شخصی» هستند. اولین مفهومی که از نظر شخصی به ذهنمان می‌آید چیزی است مثل این جمله «قورمه‌سبزی خیلی خوب است». این «نظر» گوینده است درباره‌ی یک غذا. آنجا «شخصی» بودنش معلوم می‌شود که یک نفر دیگر پیدا می‌شود و درست برعکسش را می‌گوید و ما هم راهی پیدا نمی‌کنیم که بگوییم کدام درست گفته. فقط می‌توانیم بگوییم با اولی موافقیم یا با دومی. یعنی وابسته به «شخص» گوینده یا شنونده است.

از روزهای گذشته…

هرکول پوآرو

هرکول پوآرو

کارآگاهی بلژیکی برای اولین بار با نام هرکول پـوآرو (Heccule Poirot) در سال ۱۹۲۰ در اولین رمان آگاتا کریستی (Agatha Christie) به نام “The Mysterious Affair At Styles” ظاهر شد. با موفقیت بی مانندی که این رمان بدست آورد، کریستی تا سال ۱۹۷۵ که رمان “The Last Case” را نوشت بارها و بارها از این شخصیت در رمانهای خود استفاده کرد.
انتشار یک نشریه پژوهشی جدید در حوزه‌ی موسیقی

انتشار یک نشریه پژوهشی جدید در حوزه‌ی موسیقی

به تازگی نشریه مهرگانی که دوفصلنامه‌ای پژوهشی است، به صورت رایگان و الکترونیکی منتشر شده است. برای آشنایی با این نشریه از زبان پدیدآورندگانش نوشته‌ی کوتاهی که برای شرح روندها و دلایل انتشار چنین نشریه‌ای، در ابتدای آن آورده‌اند در اینجا مجددا منتشر شد. علاقه‌مندان می‌توانند مهرگانی را از آدرس www.mehregani.ir دریافت کنید.
شاکن باخ

شاکن باخ

سرآغازی با شکوه ، پدیدآورنده اثری است جاودانه. در لحظات نخستین شروع موسیقی با به تحریر درآمدن آکوردهای اوج گیرنده، وارستگی روح آهنگسازی را شاهدیم که در قالب مفهوم موسیقی و با بهره گیری از سازی تنها و مسحورکننده به نام ویولن بدیع ترین زیبایی ها را می آفریند.
طلوع مشکاتیان

طلوع مشکاتیان

مرکز حفظ و اشاعه موسیقی، از اواخر دهه پنجاه با هدف آموزش، احیا و رواج سنتهای موسیقی ایرانی بوسیله نورعلی خان برومند و داریوش صفوت، تاسیس و سپس با دعوت از اساتید بزرگ آن زمان تکمیل شد. نقش این مرکز، در پیشرفت موسیقی ملی، غیر قابل انکار است بطوریکه بسیاری از اساتید شاخص حال حاضر، پرورش یافته همین مرکز بودند.
دو مضراب چپ (قسمت دوم)

دو مضراب چپ (قسمت دوم)

تکنیک دومضراب تقریبا در آثار تمامی سنتور نوازان قدیم و معاصر مشاهده می شود و تقریبا جزء اولین و اصلی ترین تکنیک های رایج مضرابی در آثار سنتور نوازان است. دومضراب به صورت چهار نت متوالی و با مضراب (راست – راست – چپ – چپ ) است و بهaudio file این صورت اجرا می شود.
وقتی همه خوابیم (II)

وقتی همه خوابیم (II)

رهبرانی که بصورت رهبر میهمان در سالهای اخیر سکان ارکستر را به دست گرفتند، نیمی بصورت تجربی رهبری ارکستر را فراگفته بودند (اگر قبول کنیم اصلا فراگیری ای در کار بوده!) این رهبران که حتی نمیتوان عنوان رهبر آماتور را هم برای آنها جایز دانست با اجرایی از آثار خود (که متاسفانه آثارشان هم از کیفیت مطلوبی بهرمند نبود) به هیچ وجه نمیتوانستند حتی برای ارتقا شناخت سبکهای موسیقی هم برای ارکستر مفید باشند. در این میان چند رهبر هم به ارکستر دعوت شدند که دارای توانایی رهبری ارکستر بودند ولی کمبود وقت فقط میتوانستند برای همان کنسرت مفید باشند.
دسته بندی و زمان بندی: ادراک متر (III)

دسته بندی و زمان بندی: ادراک متر (III)

من همچنین به توضیح او در مورد ریتم پایبندم که می گفت: “ریتم یعنی یک الگوی زمانی آراسته و مرتبط” و اضافه می کنم که چنین الگوهایی معمولا در ارتباط با متر درک می شوند همچنان که لاندن در مشاهده ی خود می گوید که ” متر از نظر بیشتر تئورسین های موسیقی و روان شناسان در حوزه ی الگوی طول مدت (به طور دقیق تر، فواصل بین وقایع موسیقیایی یا IOI) و تاکید دینامیک با ریتم تفاوت دارد.
مارک مینکووسکی رهبر فرانسوی اپرا (I)

مارک مینکووسکی رهبر فرانسوی اپرا (I)

مارک مینکووسکی (Marc Minkowski) رهبر برجسته فرانسوی، بیشتر در سبک باروک و موسیقی نئوکلاسیک فرانسوی فعالیت دارد. او تولد یافته در ۱۹۶۲ پاریس است و پیش زمینه خانوادگی او چهره هایی است از دانشمند، موسیقیدان و ادیب… مارک حرفه موسیقی خود را به عنوان نوازنده “باسون” (فاگوت) آغاز کرد، هم در ارکسترهای مدرن و هم در گروههایی مانند “هنرهای فلورانس”، “رنه کلنسی” در وین، “لا چپل رویال”. تحصیل موسیقی او زیر نظر چارلز براک (Charles Bruc) در دانشگاه موسیقی رهبری پیره مونتئوکس در هانکوک، ماینه و آمریکا بوده است. او سابقه رهبری بسیاری از کنسرتهای مشهور در کشور فرانسه را در کارنامه خود دارد.
هنر و موسیقی انسان نئاندرتال (II)

هنر و موسیقی انسان نئاندرتال (II)

هنر انسان نئاندرتال بخشی از هنر دوران پارینه سنگی است که سرآغاز آفرینش های هنری می باشد. آثار هنری این دوران به جز موارد معدود در آسیا (مثلا در نزدیک دریاچه بایکال) اکثرا در اروپا مشاهده می شود. اسپانیا و فرانسه بیشترین شواهد را در خود نهفته دارند. تقریبا به طور قاطع می توان گفت که کانونهای بزرگ دیگری نیز وجود داشته اند ولی به دلیل مصرف مواد بی دوام هیچ مدرکی از آنها وجود ندارد.
نقشه‌برداری موسیقایی (I)

نقشه‌برداری موسیقایی (I)

دکتر خسرو جعفرزاده، موزیکولوگ و معماریْ ایرانی است که در عرصۀ موسیقی با نوشته‌های پژوهشی‌شان در زمینۀ موسیقی دستگاهی شناخته شده‌اند. با این حال، ایشان در وین درس معماری خوانده‌اند و دفتر معماری خودشان را دارند. در گفت‌و‌گوی پیشِ رو، که به صورت مکتوب و با ارسال چند پرسش کلّی، که بتواند دست مصاحبه‌شونده را برای پاسخ‌گویی باز بگذارد، انجام شد، ایشان به چند جنبه‌ای که به نظرشان می‌توان رابطه یا اشتراکی میان این دو هنر دید پرداخته‌اند، از جمله مسئلۀ آکوستیک و سالن‌های اجرای موسیقی در ایران، تأثیر معماری سالن‌ها بر ادراک موسیقایی مخاطبان، فضای مناسب اجرای موسیقی ایرانی و قیاس این دو هنر و بیان نوع تأثیرپذیری‌های ممکن از نظر ایشان.