موسیقی سمفونیک ایرانی

سرآغاز ورود موسیقی هنری غرب به ایران و فعالیت هنرمندان ایرانی در این رشته به دهه های پایانی سدهء گذشته خورشیدی بازمیگردد. زمانی که به پایمردی امیرکبیر مدرسه دارالفنون در تهران با همکاری استادان فرانسوی ، ایتالیایی و ایرانی بنیاد گرفت و رشته موسیقی نظامی نیز برای ایجاد دسته های موسیقی در ارتش در برنامه کار این مدرسه قرار گرفت. شعبه موسیقی دارالفنون، اندک اندک، پس از گذر از فراز و نشیبب های فراوان، به یک مرکز هنری مستقل به نام هنرستان عالی موسیقی (کنسرواتوار تهران) بدل گشت و گروه کثیری از نوازندگان و آهنگسازان معاصر ایران را پرورش داد.

ارکستر سمفونیک تهران به رهبری آلفرد ماردویان



همزمان با ارائه علمی و عملی موسیقی هنری غرب در کشور گروهی از هنرمندان ایرانی که از یکسو در این رشته در داخل و خارج از ایران تحصیل کرده بودند و از یکسو به موسیقی ایرانی نیز دلبستگی داشتند در صدد برآمدند نغمه های موسیقی ایرانی را با این موسیقی تلفیق نمایند.

کوشش ها در آغاز توسط آلفرد لومر (موسیقی دان فرانسوی که نقشی اساسی در ترویج، آموزش و شناساندن موسیقی هنری غرب به ایرانیان ایفا کرد) آغاز شد و بعدها توسط معدودی از شاگردانش چون غلامرضا مین باشیان ادامه یافت. چندین سال بعد گام های جدی تر بوسیله پرویز محمود و علینقی وزیری (البته هریک به شیوه خاص خود) برداشته شد و در دهه های بعد آثار ارزشمند دیگری از سوی آهنگسازانی چون امانوئل ملیک اصلانیان، مرتضی حنانه، هوشنگ استوار، ثمین باغچه بان، حسین ناصحی، محمد تقی مسعودیه، حسین دهلوی، احمد پژمان و غیره پدید آمد.

بخشی از این آثار در کنسرتهای ارکستر سمفونیک تهران و بخشی دیگر با ارکستر هنرستان عالی موسیقی، ارکستر ژونس موزیکال ایران و گروه های دیگر به اجرا درآمد. بسیاری نیز هیچگاه به اجرا در نیامدند. نه تنها پارتیتور (نت ارکستر) این قطعات که برای مطالعه هنرجویان رشته آهنگسازی و پژوهشگران موسیقی ایران اهمیت بسیار دارد به چاپ نرسید بلکه خود آثار هم هیچگاه به طور مطلوب به ضبط نرسید و در مجموعه های مدون در اختیار علاقه مندان قرار نگرفت.

تنها در دهه های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ بخشی از آثار امین الله حسین (آهنگساز ایرانی الاصل مقیم فرانسه) همچون ”سمفونی خرابه های پرسپولیس” با کمک مادی اداره هنرهای زیبا در پاریس ضیط و به صورت صفحه منتشر شد. در سال ۱۳۵۷ نیز شش اثر از شش آهنگساز ایرانی (هوشنگ استوار، امین الله حسین، محمد تقی مسعودیه، علی رهبری، حسین دهلوی و احمد پژمان) با حمایت وزارت فرهنگ و هنر ایران بو سیله ارکستر سمفونیک نورنبرگ در آلمان (تحت رهبری علی رهبری) به ضبط رسید و به نام “منظومه های سمفونیک از ایران” ( Symphonic Poems from Persia) در اروپا انتشار یافت. ولی با اینهمه همچنان بخش عظیمی از آثار سمفونیک آهنگسازان ایرانی ناشناخته باقی ماند و بعضا” هرگز به اجرا درنیامدند.

رهبران ایرانی مقیم خارج نیز که امکاناتی برای ضبط این آثار داشتند علاقه ای به اینکار نشان نداند اخیرا” دکتر منوچهر صهبایی (تکنواز ابوا، موسیقی شناس و رهبر ارکستر – مقیم سوییس) که نزد تعدادی از برجسته ترین موسیقی دانان ایرانی و اروپایی در تهران و استراسبورگ تحصیل نموده از امکانات اندک خود برای ضبط، اجرا و انتشار آثار سمفونیک آهنگسازان ایرانی در ایران و اروپا استفاده کرده است. وی با صرف وقت و هزینه بسیار، تعدادی زیادی از این آثار را جمع آوری، بازنویسی و برای ضبط بروی سی.دی و یا برای اجرا در کشورهای مختلف در اروپا آماده کرده است. وی پایان نامه دکترای خود را نیز که در سال ۱۹۹۹ به زبان فرانسوی تحت عنوان (La Musique Poluphonique Persane 1868-1998) (موسیقی چند صدایی ایران) به دانشگاه استراسبورگ ارائه شده به بررسی آثار آهنگسازان ایرانی و تاریخچه موسیقی هنری غرب در ایران اختصاص داده است.

پایان نامهء مذکور مورد توجه فراوان قرار گرفت و حتا دانشگاه در صدد چاپ آن بصورت کتاب برآمد که متاسفانه به دلایلی تا کنون عملی نشده است. منوچهر صهبایی تا کنون سه سی.دی از آثاری را که در بلغارستان، چک و اتریش به ضبط رسانده منتشر نموده است. نخستین سی. دی که در سال ۱۹۹۹ در اتریش انتشار یافت ویژهء آثاری است مدرن از علیرضا مشایخی (از فعال ترین آهنگسازان مدرنیست ایران) و دو سی.دی دیگر که در سال ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲ انتشار یافته ویژه آثاری است از حشمت سنجری، مرتضی حنانه، ثمین باغچه بان، حسین دهلوی، محمد تقی مسعودیه، مصطفی کمال پورتراب که در فرم های غربی ولی با الهام از موسیقی ایرانی آفریده شده اند.

مجموعه های دیگری نیز به ضبط رسیده که در آینده منتشر خواهد شد. متاسفانه برخلاف آنچه در بسیاری از کشور ها رایج است هیچ سازمانی در داخل و خارج از کشور حمایتی از این پروژه بزرگ ننموده و این اقدام فرهنگی همچون بسیاری از اقدامات مشابه به کوشش و با بودجه شخصی صورت پذیرفته است.

سیاه و سپید

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

«پرورده یِ عشق» (IV)

سخن دیگر اینکه توجّه شهیدی به تنوّع شعر و خواندن شعر شاعران مختلف مثال زدنی است و صرفا به دو یا سه شاعر برجسته اکتفا نکرده است. بنابر سنّت های سینه به سینه در آواز ایرانی بیشتر آواز را با غزل و آن هم غزل سعدی و بعدها غزل حافظ می خوانند و در مرتبه ی پایین تر غزل و مثنوی عطّار و مولانا یا رباعیّات خیّام، در این میان با وجودِ نبوغ شعری بی نظیر و تصاویر بدیع و محتوایِ عاشقانه یِ برجسته یِ سروده های نظامی، شعر حکیم نظامی گنجوی در آواز ایرانی مورد غفلت واقع شده است، عبدالوهّاب شهیدی نظامی خوانی ست بی نظیر که به خوبی از عهده ی بیان احساساتِ عمیق شعر نظامی برآمده و در این زمینه در مجموعه ی برنامه ی گلها آثار ماندگاری از خود به یادگار گذاشته است: هنگامی که در audio file برنامه ی گلهای رنگارنگ ۳۸۸ در مثنویِ ابوعطا، زاری های مجنون را بر درگاهِ کعبه زمزمه می کند:

مروری بر آلبوم «اپرای رستم و سهراب»

رستم و سهراب، این تراژیک‌ترین قله‌ی حماسه‌های فارسی را لوریس چکناوریان به هیات اپرایی درآورده و برای دومین بار منتشر کرده است. اجرای پیشین (ضبط سال ۲۰۰۰) را انتشارات هرمس سالی پس از ضبط منتشر کرده بود. این اجرای تازه با تکخوان‌هایی متفاوت (و به همین دلیل با لهجه‌ی برآمده از آواخوانی و تاکید متفاوت) و البته همان ارکستر و کر و احتمالا رهبری خود آهنگساز، گویا نسبت به اجرای پیشین نسخه‌ای دگرگون شده است (۱).

از روزهای گذشته…

ویژگیهای ارتعاشی چوب و کوک کردن صفحات ویولن (VI)

ویژگیهای ارتعاشی چوب و کوک کردن صفحات ویولن (VI)

جالب است که بدانیم چطور این سه ویژگی مکانیکی یعنی وزن، مقاومت و اصطکاک درونی می توانند ویژگیهای ارتعاشی (آکوستیکی) صفحه را تعین کنند. یک راه برای دانستن این مطلب آزمایش کردن بر روی قطعات چوبی باریک است. (تصویر۱۰- ۱).
موسیقی و طنز (قسمت سوم)

موسیقی و طنز (قسمت سوم)

افزودن کلام، تصویر و هر عامل غیر موسیقایی دیگر، جنبه درونگرایی آن را کم میکند و آن را برونگرا میکند. در این برونگرا شدن، نقش عاطفی و تاثیر روانی موسیقی، به نفع آن عوامل غیر موسیقایی، تضعیف یا محو می شود و به شکل عنصری تزئینی در می آید. پس نتیجه میگیریم که موسیقی در اینجا نوع بی کلام و بی تصویر آن است. پدیده ایست درونگرا، بسیار شخصی، انتزاعی و غیر قابل توصیف با توضیح.
وضعیت موسیقی ایران قبل از ورود اعراب (I)

وضعیت موسیقی ایران قبل از ورود اعراب (I)

ایرانیان به طور علمی موسیقی را بررسی کردند و الحان موسیقی را بر اساس روزهای هفته به هفت لحن تقسیم کردند که آنها را هفت خسروانی نامیدند. بعدها خسروانی به دستان و دستان به دستگاه تغییر نام داد و در نهایت هفت خسروانی به هفت دستگاه تبدیل شد.
یک نظریه ی تاریخی

یک نظریه ی تاریخی

الگو ها در آن سو (اروپا و آمریکا) طی نیم قرن اخیر، ما را به سوی زوال غربی سوق داده اند و این در حالی است که ما در عین تقلید مداوم از غرب همیشه هم از آن عقب مانده ایم. ما دو سه قرن پس از دورانی که نهضت کرامولی قرن هفده پشت سر گذاشته می شد، تقلید پیش پا افتاده و ناچیزی از آن کردیم؛ و حالا که غربی ها از خود به بیزاری رسیده اند و فرهنگ غرب عملاً راه زوال و نیستی را در پی گرفته است و تمدنش، با انواع مختلف سلاح ها تجهیز شده، تا از این طریق بتواند خود و دنیا را در یک آن نابود کند، عده ای از ما پشت سر غربی ها راه افتاده اند و مدام پیشرفت ها، بزک ها و تفاوت آنجا را به رخ ایرانیان می کشند درحالی که می توانند مانند هند فرهنگ ایران را به جهان عرضه کنند و در راه شناساندن این فرهنگ کوشا باشند.
تحلیلی بر «چنگ رودکی» (III)

تحلیلی بر «چنگ رودکی» (III)

با ورود «بنان» و تغییر نیم درجه ای کروماتیک درجه ی هفتم (فا دیز به فا بکار)، مدولاسیون بسیار نرم و محتاطانه ای به شور انجام می شود. مدولاسیون رایج در سنت دستگاهی از همایون یا اصفهان به شور، معمولاَ با تغییر درجه ی سوم بالای شاهد (در اینجا سی بمل) به ربع پرده بالاتر انجام می شود که اگر در نواحی پایین دسته ی ساز انجام شود، اوج نام می گیرد، که –با فرض انجام آن در تنالیته ی مورد بحث- شاید بتوان آن را اشاره به ابوعطای «ر» یا شور «لا» دانست. اما در مدولاسیون استفاده شده در «چنگ رودکی»، با تغییر «فا»، قطعه به شورِ «ر» مدولاسیون می کند.
زنِ آرمانیِ من

زنِ آرمانیِ من

اگر نگاه مان را از زاویه ی تنگ مُد به زن فراتر بریم که دیگر موضوعی دستمالی شده از سوی خاص و عام است و مشخصا دیدمان را متمرکز کنیم بر مطالبات انسانی زن و حضور تمام نمای اش در صحنه ی اجتماع و عدالت مدنی و مساله ی زن را به عنوان پدیده ای آکنده از ارگانیسم پر جنب و جوش جامعه، نه فقط به عنوان نرم تنی که زنیت محافل است ببینیم، آن وقت موضوع آزادی انسان و عدالت اجتماعی مطرح می شود و اینجا باید به شخصیت زن در این مقام انسانی صحه گذاشت. چرا که بدون نمایان ساختن اندام اش نمود یافته است. در چنین شرایطی دیگر زن حتی در مقوله ی هنر نیز به عنوان مادینه ای با خواص جسمانی اش دیده نخواهد شد.
کتابی در اقتصاد موسیقی (IV)

کتابی در اقتصاد موسیقی (IV)

نشانه‌ها حاکی از آن‌اند که در بیشتر موارد موسیقی مردم‌پسند یا هر نوع موسیقی‌ای که ویژگی‌های موسیقی مردم‌پسند را به خود گرفته باشد، موسیقی مورد نظرِ متن بوده است. (۴) دقیق‌تر آنکه نکات مندرج در متن عموماً اهالی موسیقی مردم‌پسند را راهنمایی کرده است و آنان را به سمت درآمد و سود هدایت می‌کند:
فرشاد سنجری و مرگ در آتش؛ درگذشت موسیقی‌دان ایرانی در وین

فرشاد سنجری و مرگ در آتش؛ درگذشت موسیقی‌دان ایرانی در وین

در سال ۱۹۹۵ زمانی که حسین سرشار، یکی از ستارگان اُپرای ایران، مفقود شد یکی از روزنامه‌های پرتیراژ در تهران عکس او را در صفحه “گم‌شدگان” چاپ کرد. تلخ‌تر اما متنی بود که زیر آن نوشته شده بود: “نامبرده حسین سرشار مدتی است که از خانه خارج شده و دیگر بازنگشته…” در روز ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹ هم روزنامه‌های اتریشی از درگذشت”مردی ۷۲ ساله” خبر دادند که در پی آتش‌سوزی در آپارتمانش جان خود را از دست داده است. این “مرد ۷۲ ساله” یکی از سرشناس‌ترین رهبران ارکستر در دهه ۱۹۷۰ در ایران بود: فرشاد سنجری.
بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (XI)

بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (XI)

گذشته از موارد پیشین، مدت زمان تأکید بر این دانگ در گوشه چندان زیاد نیست و می‌توان از نقش دانگِ مورد بحث تاحد زیادی چشم‌پوشی کرد و آن را جزو پیکربندی اصلی گوشه ندانست. بااین‌حال، برای احتیاط بیشتر بهتر است که به نقش آن، هرچند کوتاه، توجه شود.
ویژگیهای ارتعاشی چوب و کوک کردن صفحات ویولن (VII)

ویژگیهای ارتعاشی چوب و کوک کردن صفحات ویولن (VII)

حال اگر جنس صفحه ما از چوب افرا باشد، جهت های خطوط نودال در دومین و سومین فرکانس تغییر پیدا می کند، بدین صورت که در این چوب خطوط نودال در دومین رزونانس در جهت طول رگه ها و سومین رزونانس در جهت عرض رگه ها می باشد و این بدین معنی است که اولین وضعیت ارتعاشی صفحه حالتی پیچشی و غیر ثابت دارد، در صورتیکه دو حالت دیگر یعنی رزونانس دوم و سوم، به طور کلی به صورت خطوط خمیده در جهت عرض و طول رگه ها برای چوب اسپروس و بر عکس در جهت طول و عرض رگه برای چوب افرا می باشد.