فرجامی ققنوس‌وار؟ (I)

پرویز مشکاتیان
پرویز مشکاتیان
نگاهی به کنسرت گروه عارف (۱)
کنسرت گروه «عارف»، واقعه‌ای است که در فضای موسیقی ایرانی به سختی می‌توان از آن گذشت. بازگشت «مشکاتیان» بزرگ آن‌هم پس از این همه مدت توجه شنوندگان موسیقی را به خود جلب کرد. امسال را باید سال کنسرت‌های بزرگ نام گذاشت؛ سالی که بسی از موسیقی‌دانان مشهور سال‌های انقلاب و استادان امروز را نه کنار هم اما دست‌کم در یک سال جمع کرد.

چنین کنسرتی انتظاراتی زیاد را در شنوندگان برمی‌انگیزد. همه انتظار دارند عارف دهه‌ی ۵۰ و ۶۰ را ببینند و موسیقی همان باشد که در آن سال‌ها بود. همان‌قدر کوبنده و پرخون؛ اما شرایط دیگر آن شرایط نیست و نمی‌شود در نظر نگرفت که حتا اگر آدم‌ها نزدیک ۳۰ سال مسن‌تر نشده و هنوز ۲۰، ۳۰ ساله بودند، دیگر آن بادِ تغییرات در جامعه نمی‌وزید که موسیقایی‌یان را هم رقصان کند.

پرویز مشکاتیان از چند سال پیش دوره‌ای جدید را در زندگی هنری‌اش آغاز کرده است. دوره‌ای که با «لحظه‌ی دیدار» شروع می‌شود. کاست‌های بعدی و کنسرت سال ۸۳ گروه عارف همه مربوط به این مرحله از زندگی هنری او است. باید پذیرفت که او «تغییر» کرده است و به گمان بیشتر آنان که صدای‌شان در فضای موسیقی کشور شنیده می‌شود این تغییر رو به تعالی ندارد. با این نگاه کنسرت اخیر نباید چندان شنوندگان را شگفت‌زده کند. حتا به نظر می‌رسد کمی هم از روند سال‌های گذشته بهتر شده بود.

نگاهی به نام نوازندگان در بروشور کنسرت نشان می‌دهد که گروه عارف دیگر آن گروه قدیمی نیست. نوازندگانی جوان به گروه افزوده شده‌اند.

بعضی از نوازندگان قدیمی هم که حاضراند، سلیقه‌ی هنری‌شان عوض شده است. شنیدیم که گفته شد این گروه، گروهِ سرپرستان است (۲) و همه‌ی نوازندگان آن سرپرست یکی از گروه‌های فعال امروزی‌اند. همین امر نشان می‌دهد کار هماهنگ کردن آن‌ها که هر یک، محور فعالیتی بوده‌اند، در جایی که تفکر کار گروهی چندان هم جا نیافتاده، چقدر دشوار است. خواهیم دید که این موضوع چگونه در جاهایی از همین اجرا دست و پای کل گروه را می‌بندد.

مشکاتیان با این پیش‌زمینه‌ها کار را شروع می‌کند. از همین رو بیشتر قطعات انتخاب شده آشنا است و سال‌ها پیش اجرا شده؛ چرا که همه عارف آن دوره را در ذهن دارند و آمده‌اند که آن‌چه را ذهن دارند، بشنوند. از سوی دیگر نوازندگان هم دیگر آن‌گونه با هم نیستند، پس باید قطعاتی انتخاب شود که قبلاً هم اجرا شده باشد تا اعضای با سابقه‌ی گروه بتوانند به‌رغم سال‌ها دوری از عارف، زود با آن اخت شوند و اعضای تازه وارد هم با آن‌ها آشنایی داشته باشند.

پیش درآمد ابوعطا اولین قطعه‌ی کنسرت است. پیش درآمدی به شیوه‌ی مشکاتیان که آرایشی جدید یافته است (۳). در چند جای این پیش درآمد جاهای خالی برای سوال و جواب و هنرنمایی نوازندگان فنی (به اصطلاح ویرتوئوز) وجود دارد. از همین جا بزرگ‌ترین اشکال کار گروه ظاهر می‌شود؛ نبودن همگنی و یک‌دستی در کار. چنان که خواهیم دید این ایراد تا پایان باقی می‌ماند. تنها شکست ریتم در بخش پایانی این پیش درآمد است که اثری از مشکاتیان و گروه منسجم‌ عارف دارد.

«چهارمضراب خسرو شیرین» هم همین‌گونه است، هر چند به دلیل فرم و تمپوی اجرای این قطعه، جایی برای نمایش سازهای تک نیست. همین امر باعث می‌شود این قطعه متجانس‌تر از پیش درآمد باشد. تنها در بخش‌های پایانی، لغزش‌های ناخواسته‌ای در ریتم این قطعه پیش آمد. در همین لحظات هماهنگی گروه به هم خورد به طوری که سازها ناهم‌زمان شدند.

فرم کلی این کنسرت، همان فرم آشنا و تجربه شده‌ی موسیقی ایرانی بود. سال‌ها است که در اجراهای رسمی موسیقی دستگاهی فرم کلی به صورت اجرای زنجیروار قطعات با متر معین و گوشه‌های ردیف (بخش‌های آوازی با متر نامعین) است. معمولا قطعات با متر معین (ضربی) به صورت گروه‌نوازی اجرا می‌شود. بخش‌های آوازی را در شکل کلاسیک‌اش یک خواننده و یک نوازنده اجرا می‌کنند (۴).

گاهی که نگاه گروه به موسیقی کمی غیرآوازی و تمرکز ارائه‌ی موسیقی بر نوازندگی سازها است، تک‌نوازی با متر آزاد جای این بخش را می‌گیرد. این گونه تک‌نوازی‌ها از یک سو فرصتی برای نمایان شدن توانایی‌های فنی نوازندگان فراهم می‌کند و از سوی دیگر استراحتی در بافت کلی کنسرت پدید می‌آورد.

در اجراهای قدیمی‌تر چون منطق قطعات ضربی با تک‌نوازی‌های میان‌شان تقریبا نزدیک بود، احساس عدم تجانس به شنوندگان دست نمی‌داد. امروزه به‌خصوص برای گروه‌هایی که نگاهی متفاوت به گروه‌نوازی دارند؛ این گونه تک‌نوازی‌ها ایجاد اشکال می‌کند. برای رفع چنین اشکالاتی سه رویکرد وجود دارد: ۱- قطعات آوازی حذف یا تا جایی که ممکن است کم رنگ شوند تا موسیقی انسجام درونی بیابد. ۲- سعی شود قطعات آوازی در طول تمرین‌ها متناسب با روح کلی موجود در موسیقی تمرین شود.

این کار نیاز به تمرین و دقت فراوان دارد. همچنین برای گروه‌هایی که مدت کمی با هم تمرین می‌کنند انجام‌اش بسیار دشوار است. چرا که نیاز به شناخت دقیق از اعضای گروه و شکل‌گیری نوعی خرد جمعی دارد که در کوتاه مدت امکان‌پذیر نیست. ۳- قطعات آوازی به بخش‌هایی از گروه‌نوازی تبدیل شود. این کار نیز نیا‌زمند دقت نظر آهنگ‌ساز است. برای اجرای راه‌حل سوم آهنگ‌ساز باید از پیش به همه‌ی زیر و بم اجرای یک قطعه‌ی آوازی با گروه اندیشیده باشد و همه چیز را تحت فرمان خود در آورد. این موضوع هم با توجه به تجربه‌هایی که تا امروز شده کار دشواری است (۵).

در کنسرت گروه عارف بیشترین ناهماهنگی در همین قسمت اتفاق افتاد؛ چرا که هر یک از تک‌نوازان دارای بیان شخصی متفاوت از گروه بودند. نتیجه‌ی کار هم نشان می‌داد که سیر تمرین‌های گروه نتوانسته این ناهماهنگی را هموار سازد. بنابراین کل این کنسرت به شکل گروه‌نوازی‌ به سبک گروه عارف که به وسیله‌ی تک نوازی‌ها پاره‌پاره شده بود شنیده می‌شد.

پانوشت
۱- این مقاله بر اساس اجرای شب سوم نوشته شده است.
۲- برای مثال می‌توان به سازبندی و تنظیم قطعه‌ی ابتدای کاست صبح مشتاقان اشاره کرد.
۳- مصاحبه‌ی پرویز مشکاتیان در شهروند امروز، شماره‌ی ‌‌پیاپی ۵۸، (ص ۵۸).
۴- در اجراهای موسیقی دستگاهی نمونه‌هایی وجود دارد که حتا این بخشها را هم کل گروه می‌نوازند؛ این‌ها آثاری است که پدیدآورندگانش سعی در ایجاد تغییراتی در همان فرم رسمی داشته‌اند. این گونه برخورد در دهه‌ی ۵۰ جزء نگاه‌های نوآورانه‌ی موسیقی ایرانی محسوب می‌شد.
۵- برای نمونه می‌توان به «پرسه درآینه» اثر «محمدرضا فیاض» برای نوع اول، بیداد برای نوع دوم و کنسرت نوای گروه عارف با «فاطمه‌ی واعظی» (پریسا) یا اجراهای گروه هم‌آوایان اثر حسین علیزاده برای نوع سوم اشاره کرد.

4 دیدگاه

  • رضا
    ارسال شده در مرداد ۸, ۱۳۸۷ در ۱۰:۴۷ ب.ظ

    به نکات بسیار خوبی اشاره کرده اید
    بسیار عالی

  • رضا
    ارسال شده در مرداد ۸, ۱۳۸۷ در ۱۰:۵۶ ب.ظ

    به نظر من پرویز مشکاتیان با این اجرای ضعیف و بی برنامه به پایان خط هنری خود رسیده است و هنرمند خلاق عرصه شعر و موسیقی دیگر حرفی برای گفتن ندارد
    آشفتگی اجرا ، استفاده از نوازندگان بسیار ضعیف به خصوص نوازندگانی که ۱ تجربه کافی برای اجرای زنده ندارند ۲- نوازندگانی که به دلیل کهولت سن قادر به اجرا روی صحنه نیستند

    و مشکل بسیار بزرگ دیگر که نویسنده هم به آن اشاره کرده ناسازگار بودن شیوه ی بعضی نوازندگان این گروه مثل نوید افقه کیوان ساکت و بهداد بابایی هم در تکنوازی و هم در گروهنوازی از نقاط ضعف این اجرا بود
    در این میان می توان به وجود بعضی از نوازندگان غیر ضروری که عملا صدایی از ساز آنها شنیده نمی شد هم اشاره کرد ساز هایی مانند قیچک آلتو سنتور آلتو رباب و تارباس که به اعتقاد خیلی ها دکور بودند و در اجرای گروهی نقشی نداشتند
    به همه ی این مشکلات باید به کوک نامناسب گروه به خصوص سنتور پرویز مشکاتیان اشاره کرد که به طرز ناشیانه ای کوک شده بود و اصلا بالانس به نظر نمی رسید
    در هر صورت هنرمند بزرگی مثل مشکاتیان با این همه آثار ماندگار بهتر است رسما خود را بازنشسته کند و این سالهای باقی مانده را به اشائه موسیقی تربیت شاگرد بپردازد
    کاری که اغلب بزرگان موسیقی ایران انجام دادند

  • ارسال شده در مرداد ۹, ۱۳۸۷ در ۲:۵۹ ب.ظ

    با درود
    به امید روزی که گروه بزرگان تشکیل شوند و صدای سازها با فریادهادر هم آمیزد و روح و جسم آدمی را بنوازد.

    موفق باشید.

  • حسام
    ارسال شده در مرداد ۱۳, ۱۳۸۷ در ۱۱:۰۳ ق.ظ

    لطفا معنای دقیق ویرتئوز را بدانید وبعد به کار برید

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

شهرام صارمی از مدیریت اجرایی جشنواره موسیقی فجر استعفا کرد

در پی استعفای اعتراض آمیز علی ترابی، شهرام صارمی مدیر اجرایی سی و پنجمین جشنواره موسیقی فجر، یک روز پس انتصاب مدیر جدید دفتر موسیقی وزارت ارشاد با انتشار نامه‌ای سرگشاده از سمت خود استعفا کرد.

مروری بر آلبوم «سالنامه»

سالنامه در میان آثار فیاض، بیش از همه در مسیرِ «در گذر» است. علاوه بر مشابهت در فرایند آهنگسازی و نوعِ کنار هم نشاندنِ و برخورد با مواد و مصالح موسیقی، حضور صریحِ برخی نقش‌­مایه­‌های «در گذر»، مدگردی­‌های متنوع، استفاده از نوازندگانِ گروه در مقامِ خواننده و ساختار کلی مجموعه، این همانندی را پررنگ­‌تر می­‌کند.

از روزهای گذشته…

بررسی مقایسه‌ای آثار آریستوگزنوس تارنتی و ابونصر فارابی (III)

بررسی مقایسه‌ای آثار آریستوگزنوس تارنتی و ابونصر فارابی (III)

نکات زیادی کار آریستوگزنوس را از دیگر اندیشمندان یونانی که درباره‌ی موسیقی به کار نظری پرداخته‌اند متمایز می‌سازد، اما آنچه از بقیه مهم‌تر است نقدی است که او به نظرات طرفداران فیثاغورث درباره‌ی موسیقی وارد می‌کند (۴). در حقیقت او با این کار گامی بسیار مهم در شناخت‌شناسی علم برمی‌دارد (Barker 1978: 9). موسیقی از نظر او موضوع دانش ریاضی نیست؛ همچنین موضوع فیزیک یا اخترشناسی. بلکه موضوع دانشی است برآمده از الزامات خود موسیقی:
وضعیت موسیقی ایران قبل از ورود اعراب (VI)

وضعیت موسیقی ایران قبل از ورود اعراب (VI)

جوانی به او گفت: از این نام شرم نمی کنی؟ نام خود را عوض کن و به او پیشنهاد داد که به جای ابراهیم ابن ماهان از آن پس خود را ابراهیم بن میمون معرفی کند. ابراهیم صدای زیبایی داشت و مدتی هم آوازخوان گروهی از راهزنان بود و به خاطر صدایش بین آنها محبوبیت به دست آورده بود. بعدها برای فراگیری موسیقی به بندر ابله رفت که شنیده بود در آنجا موسیقیدان بزرگی به نام جُوانُویَه موسیقی تدریس می کند. بعد از آن در محضر یونس الکاتب که ایرانی الاصل بود و به اسارت عربها در آمده بود رفت و بسیار کسب فیض نمود.
نگاهی گذرا به زندگی راخمانینوف

نگاهی گذرا به زندگی راخمانینوف

می توان گفت در موسیقی افکار چایکفسکی (Tchaikovsky) را دنبال می کرد و با وجود اینکه زندگی مرفهی در قرن بیستم بدست آورد، جزو موسیقیدانان محافظه کار و سنت گرا بود. علاقه بسیاری به موسیقی شوئنبرگ (Schoenberg) و استراوینسکی (Stravinsky) داشت، گوش دادن به کارهای آنها وی را از دنیای رومانتیک بیرون می آورد. در اول آوریل ۱۸۷۳ در اسمیونوو (Semyonove) در روسیه متولد شد، دروس موسیقی را در کنسرواتوآرهای مسکو و سنت پترزبورگ طی کرد و در تمام مراحل جزو شاگران ممتاز بود. خیلی زود توانست عنوان آهنگساز، رهبر و یک نوازنده جوان را برای خود تهیه کند.
جاوید افسری راد و ارکستر سمفونیک رادیو و تلویزیون نروژ

جاوید افسری راد و ارکستر سمفونیک رادیو و تلویزیون نروژ

«ماه در چاه»، مجموعه ای از ساخته های جاوید افسری راد آهنگساز ایرانی و نوازنده سنتور، به زودی توسط ارکستر سمفونیک رادیو و تلویزیون نروژ به اجرا در می آید. این مجموعه هفت قطعه در مایه های شور، اصفهان، بیات شیراز، سه گاه، نوا و چهارگاه است که ۶۰ نوازنده نروژی در روزهای ۱۴ و ۱۵ سپتامبر (۲۳ و ۲۴ شهریور) در اسلو به اجرا آن می پردازند. رهبری این ارکستر را پتر زیلوی (Peter Szilvay) برعهده دارد.
فضای ارتباطی، نیروی بنیادین توسعه گردشگری

فضای ارتباطی، نیروی بنیادین توسعه گردشگری

هر چه درباره گردشگری بنویسید و هر راه­ حلی که ارائه دهید فایده ای در توسعه گردشگری نخواهد داشت مگر آن­که به موضوع مهم فضای ارتباطی توجه کنید. غرض از فضای ارتباطی آن حوزه از زمان و مکانی است که آدمیان قادر اند اوقات فراغت خود را در ارتباط با یکدیگر طی کنند. فضایی است مالامال از تبادل خواسته­ ها و داشته­ ها. میدانی است که بسته به نوع فضای خود شرایط لازم را برای هر فرد علاقه­ مند به فعالیت در آن میدان فراهم می­ آورد. در چنین فضایی هر فرد می­ تواند با حضور خود، داشته­ ها و ساخته­ ذهنی و دستی خود را عرضه کرده و در عین حال از شرایط مناسب برای خلق راه جدید و عرضه استعداد خود بهره جوید.
گزارش جلسه دهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (V)

گزارش جلسه دهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (V)

شاید به دلیل همین دشواری‌هاست که نقدهای موسیقی‌ای که در منابع تحت عنوان «تفسیری» نامیده شده‌اند، اندک است. از میان آنها که «نیوکامب» در مقاله‌اش (Newcomb 1984) با شرح ویژگی‌های زیر برشمرده است:
مطالعه تطبیقی عود و گیتار (V)

مطالعه تطبیقی عود و گیتار (V)

تاریخ نخستین ساز زهی شناخته شده در اروپا که می تواند ریشه در این منطقه داشته باشد به قرن سوم پس از میلاد بر می گردد. بررسی ها نشان می دهد که این ساز دارای جعبه صوتی مدوری بوده که به تدریج باریک شده و به یک دسته پهن منتهی می شده است. این نوع ساز سال ها همچنان مورد استفاده بوده است. شرحی از سازهایی که تاریخ شان به زمان سلسله شارل کبیر می رسد و احتمالا در فرانسه یا آلمان ساخته شده بودند نیز وجود دارد. این سازی مستطیل شکل بوده و طول جعبه آن با طول دسته اش تقریبا برابر بود و درانتهای دسته آن سطح مدور و پهن تری قرار داشته که برای وصل کردن سیم ها میخ های کوچک چوبی روی آن نصب شده است.
پژمان اکبر زاده

پژمان اکبر زاده

متولد ۱۳۵۹ شیراز نوازنده پیانو و پژوهشگر persia_1980@yahoo.com
رابین گیب

رابین گیب

رابین گیب برادر دوقولوی ماریوس یکی از سه عضو گروه Bee Gees در دسامبر سال ۱۹۴۹ ، چهل و پنج دقیقه پس از برادرش در انگلستان بدنیا آمد.
گزارشی از تمرین ارکستر خنیاگران مهر

گزارشی از تمرین ارکستر خنیاگران مهر

سه‌شنبه پنج مرداد ماه سال جاری، در ساعت ۲۱/۳۰ ارکستر خنیاگران مهر به سرپرستی نیوشا بریمانی با آهنگسازی بهزاد عبدی و خوانندگی محمد معتمدی در تالار وحدت به روی صحنه می رود. گزارشی که می خوانید حاصل دیداری از تمرین این گروه است که در سالن رودکی تالار وحدت انجام شده است.