دشواریهای تجزیه و تحلیل موسیقی ما (I)

در نقد کتاب «۱۰ قطعه ۱۰ آنالیز»
برای آموختن از یک آهنگساز راهی نیست جز شکافتن آثارش و موشکافانه به آنها نگریستن، هر نوع برخورد ادراکی دیگر را هم که در ذهن آوریم به‌ناچار متضمن سطحی از همین شکافتن یا به بیان فنی تجزیه و تحلیل موسیقی خواهد بود، حتا غرق در تجربه‌ی زیباشناختی. «حمید مرادیان» با چنین هدفی به سراغ بررسی آثار موسیقایی رفته و کتابی با عنوان «۱۰ قطعه ۱۰ آنالیز؛ تجزیه و تحلیل قطعاتی از آهنگسازان ملی ایران» تالیف کرده است. به دلایلی که احتمالا به پیشینه‌ی آموزشی (در دانشگاه تهران) و علاقه‌مندی‌های شخصی برمی‌گردد نویسنده از میان آنها که «سعی کرده‌اند از علوم پایه‌ی آهنگسازی، که تکنیک‌های چندصدایی را شامل می‌شوند، به شکل جدی استفاده کنند و در غالب ارکسترها با استاندارد بین‌المللی آثار خود را ارایه دهند» (ص ۷)، آن آهنگسازانی را برگزیده که «نگرشی ایرانی‌تر دارند و سعی کرده‌اند تکنیک‌های موسیقی غرب را به صورت گزینشی برای موسیقی ایرانی به کار برند و بیان و زبان شخصی، متناسب با زیباشناسی موسیقی ایران دست یابند» (ص ۸).

در حقیقت مولف طیفی از آهنگسازان را معرفی می‌کند که شنوندگان، راحت‌تر عناصر موسیقی ایرانی آثارشان را تشخیص می‌دهند و به دلیل استفاده‌ی پررنگ‌تر از آن عناصر شکی برای شنونده در مورد ایرانی بودن قطعاتشان باقی نمی‌ماند؛ طیفی که از «علینقی وزیری» تا «محمدرضا درویشی» را در برمی‌گیرد. مشخص کردن تمایز میان کار این دسته و دیگر آهنگسازانی که جز آنها هستند البته هنوز در نقد موسیقی و موسیقی‌شناسی ما چندان از حد همان تشخیص شنیداری فراتر نرفته است، وگرنه اگر کار به تجزیه و تحلیل‌های دقیق‌تر بکشد ممکن است نتوان با این وجه ممیز و به سادگی، آثار این دسته را از آثار دیگرانی همچون «پرویز محمود»، «هرمز فرهت» و حتا «علیرضا مشایخی» و «ایرج صهبایی» جدا کرد (۱). به هر روی انتخاب چنین پیش‌شرطی محدودیت‌هایی را بر تجزیه و تحلیل آثاری که برگزیده شده‌اند، اعمال می‌کند و باعث بروز مساله‌ی ذهنیت در آنالیز (۲) می‌شود که به آن بازخواهیم گشت.

برخی از قطعات انتخاب شده مانند «سربداران»، «نی‌نوا» و «شهیدان خدایی» جزو قطعات مشهور در حافظه‌ی شنیداری امروز ما هستند و بقیه نیز روی‌هم‌رفته چه به لحاظ تاریخی (با یکی دو استثنا و غایب) چه به لحاظ دسترسی‌پذیری و چه از بابت اهمیت سبکی بعضی‌هایشان در همان دایره‌ای که مولف از آن سخن گفته انتخاب‌هایی به جا هستند؛ به خصوص انتخاب یک قطعه از «ژان باتیست آلفرد لمر» فرانسوی که به درستی از این گونه (۳) و نقطه‌ی آغازی بر این نوع آهنگسازی شمرده شده است.

پی نوشت
۱- صورت کلی‌تر مساله‌ای که اینجا طرح شد مربوط می‌شود به چگونگی بروز هویت در آثار آهنگسازان ایرانی. برای آگاهی از نگرش نویسنده نک. «چالش هویت در آهنگسازی ایرانی»، حمید مرادیان، مجله ی انگار، به نشانی: engarmag.com/چالش-هویت-در-آهنگسازی-ایرانی/ که مقالهای است تقریبا مشابه با متن مقدمه ی کتاب و برای بحث مفصل‌تر در این مورد نک. به بخشهای نخستین «موسیقی بر چهارسوی «خود» جنبه های مختلف ظهور هویت موسیقایی در آثار دو آهنگساز ایرانی»، آروین صداقت کیش، فصلنامه ی ماهور، شمارهی ۵۰٫
۲- برای آگاهی از بحث مشروح این مساله نک. «نمودی از جهان متن اثر؛ بخش سوم»، آروین صداقت کیش، فرهنگ و آهنگ، شمارهی ۳۰٫ ۳- البته در بین آثار هر یک از آهنگسازان و از دیدگاه سیر دگرگونی سبکی هر یک، اگر دسترسی‌ناپذیری به نغمه‌نگاری برخی را نادیده بگیریم، این انتخاب ممکن بود بهتر از این باشد که هست. با اینحال نمی‌توان از این نکته نیز گذشت که خود آن درک سبک‌شناسانه-تاریخی باید به‌وسیله‌ی تجزیه و تحلیل گروه بزرگی از آثار فراهم شود.
۴- برای آشنایی دقیق‌تر با این دشواری‌ها نک. «تجزیه و تحلیل موسیقی ایرانی؛ بررسی برخی چالشها، گردآوری امکانات یک مدل»، آروین صداقت کیش، دوفصلنامه ی پژوهشی مهرگانی، شماره ی ۵ که اگرچه بیشتر درباره‌ی موسیقی کلاسیک ایرانی است اما موضوع‌های طرح شده در آن تا حدودی قابل تعمیم به موضوع کتاب مرادیان هم هست.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

آیین رونمایی و کنسرت آلبوم آوای ایران

آیین رونمایی آلبوم آوای ایران (محلی‌ها)، به آهنگسازی «شریف لطفی» در روز جمعه، ۶ اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۸، ساعت ۱۶ الی ۱۸، در فرهنگسرای ارسباران برگزار خواهد شد. اثر حاضر به همراه پارتیتورِ قطعات ضبط شده، به همّت «انجمن فیلارمونیک ایران» طبع شده‌است.

مروری بر آلبوم «ایران زمین»

سوال این است که آیا می‌توان خلاقیت را آموزش داد؟ و جواب این که حتا اگر هم نتوان، حداقل می‌شود با برانگیختن و آزاد گذاشتن، آدم‌های صاحب خلاقیت را تشویق به استفاده از آن کرد و پروراند. آنچه هشت آهنگساز نوجوان آلبوم ایران‌زمین و مدیر هوشیار «پروژه‌ی آهنگسازان جوان»، امیرمهیار تفرشی پور، به اعتبار موسیقی‌شان به صحنه‌ی امروزین موسیقی ما می‌آورند دقیقا پاسخی است که دیدیم.

از روزهای گذشته…

ویژگی‌های رابطه‌ی موسیقی و برآمدن دولت-ملت مدرن در ایران (II)

ویژگی‌های رابطه‌ی موسیقی و برآمدن دولت-ملت مدرن در ایران (II)

به بیان دیگر اگر دولت-ملتِ برآمده پیشاپیش نتواند از طریق مشترکات فرهنگی موجود در پهنه‌ی جغرافیایی-فرهنگی‌اش این بُعد پراهمیت هویت را به دست آورد نقصانی شدید در هویت ادعایی‌اش پدید می‌آید، پس ناچار است حتا به قیمت اختراع هم که شده چیزی را بیابد و در بسته‌ی هویتی خود بگنجاند.
کرونوس کوارتت و اجرای آثار تازه

کرونوس کوارتت و اجرای آثار تازه

بر عهده گرفتن اولین اجرای یک قطعه موسیقی برای گروه نوازندگان سازهای زهی کرونوس کوارتت Kronos Quartet امری عادی است. از سال ۱۹۷۳، زمانی که دیوید هرینگتون David Harrington این گروه چهارنفری را در سانفرانسیسکو به وجود آورد تاکنون، کرونوس به اجرای بیش از ۵۰۰ قطعه موسیقی جدید از آهنگسازان مختلف پرداخته است که ۲۰۰ قطعه از آنها به قدری قابل توجه و با ارزش بوده اند که توسط گروههای دیگری از نوازندگان اجرا و ضبط شده اند.
سیستم فیثاغورثی و اعتدال مساوی (III)

سیستم فیثاغورثی و اعتدال مساوی (III)

با توجه به اهمیت عدد ۳ در این سیستم می توان کلیه فواصل فیثاغورثی را به کمک توان این عدد نیزنشان داد. مثلا فاصله ۲/۳ به صورت عدد ۳ ٬ فاصله ۸/۹ به صورت ۳ به توان ۲ و فاصله ۳/۴ به صورت عدد ۳ به توان ۱- مشخص می شود.
پاواروتی، بزرگترین مروج اپرا در جهان درگذشت

پاواروتی، بزرگترین مروج اپرا در جهان درگذشت

ساعت پنج صبح امروز مشهور ترین خواننده تاریخ اپرای جهان لوچینیا پاواروتی در شهر مودنای ایتالیا درگذشت. با اینکه دیروز خبر وخامت حال او روی خبرگزاری ها نقش بسته بود، خبر مرگ او برای دوستدارانش کاملا غیر منظره بود، چراکه او چند هفته پیش با به دست آوردن سلامتی خود و خبر موفقیت در، درمان سرطان لوزالمعده، هوادارانش را امیدوار کرده بود.
موسیقی نزد ایرانیان در ۱۸۸۵ میلادی (VII)

موسیقی نزد ایرانیان در ۱۸۸۵ میلادی (VII)

در سال ۱۸۷۳ ساختن یک قطعه سرود ملی به هموطن ما مسیو لومر تکلیف می شود. این سرود جالب و همچنین مارش تاجگذاری توسط لومر ساخته می شود و بوسیله مؤسسه انتشاراتی شودن (۱۶) {یا شودنس} واقع در کوچه سنت انوره (۱۷) پاریس به طبع میرسد و هزینه سنگین چاپ آن از طرف دولت ایران پرداخت می گردد.
شارل کوشلین: «ساعت های ایرانی» برای پیانو

شارل کوشلین: «ساعت های ایرانی» برای پیانو

شارل کوشلین (۱۸۶۷-۱۹۵۰) در یک خانواده مرفه در پاریس تولد یافت و فعالیت های خود را در نظام آغاز کرد. پس از یک دوره بیماری، از سال ۱۸۸۹ به موسیقی پرداخت و چندی بعد در کنسرواتوار پاریس نزد گابریت فوره (Gabriel Fauré) ژول ماسن (Jules Massenet) و آندره گدالگ (André Gédalge) به تحصیل پرداخت. کوشلین در ۱۹۰۹ انجمن موسیقی مستقل Societe Musicale Independante را تشکیل داد. از آثار او می توان به پنج سمفونی، چهار پوئم سمفونیک، سه آواز برای ارکستر و سه کوارتت زهی اشاره کرد. وی کتابی نیز در زمینه ارکستراسیون نگاشته است.
مروری بر آلبوم «ایران زمین»

مروری بر آلبوم «ایران زمین»

سوال این است که آیا می‌توان خلاقیت را آموزش داد؟ و جواب این که حتا اگر هم نتوان، حداقل می‌شود با برانگیختن و آزاد گذاشتن، آدم‌های صاحب خلاقیت را تشویق به استفاده از آن کرد و پروراند. آنچه هشت آهنگساز نوجوان آلبوم ایران‌زمین و مدیر هوشیار «پروژه‌ی آهنگسازان جوان»، امیرمهیار تفرشی پور، به اعتبار موسیقی‌شان به صحنه‌ی امروزین موسیقی ما می‌آورند دقیقا پاسخی است که دیدیم.
مسابقات بین المللی نوازندگی پیانو شوپن (I)

مسابقات بین المللی نوازندگی پیانو شوپن (I)

هنگامی که پروفسور جزری زورالو (Jerzy Zurawlew 1887-1980)، معلم، پیانیست و آهنگساز برجسته لهستانی در سال ۱۹۲۷ اولین دوره مسابقات نوازندگی پیانو را در تالار فیلارمونیک ورشو برگزار کرد، هرگز نمی دانست روزی این مسابقات بعنوان یکی از معتبرترین رقابت های نوازندگی پیانو در دنیا مطرح شود.
نمودی از جهان متن اثر (XIX)

نمودی از جهان متن اثر (XIX)

به نظر می‌رسد در این مورد خاص به طور همزمان سه مورد از ایرادهایی که در بالا به آن‌ها اشاره شده وارد است؛ هم زیباشناخت حاکم بر جریان موسیقی تغییر کرده بود (تغییری که بسیار بنیادین و عمیق بود) و هم تئوری موسیقی (۸۶) و علاوه بر این دو مطرح‌ترین روش آنالیز در دوره‌ی مورد بحث آنالیز شنکری بود که قبلا اشاره کردیم توانایی اصلی‌اش در پرداختن به آثار کلاسیک وینی است (۸۷).
به زبان ایرانی (IV)

به زبان ایرانی (IV)

در سراسر قطعه، تکیه‌ها به عنوان عناصر تزیینی با نقش تقویت شده‌ی یادآوری کننده‌ی رابطه با موسیقی ایرانی حضور دارند (به‌عنوان نمونه در لحظات آغازین ملودی ویلن، همراهی‌های فلوت چیزی نیست جز همین تزیینات). مشاهده می‌کنید که موضوعات ژرف‌تر نغمه‌ی مرکزی، فرم بی‌بازگشت و تزییناتی به عنوان چاشنی، چگونه اثری قطعی در ساختن هویت این قطعه‌ی موسیقی داشته است.