بررسی برخی آراء و گفتارهای نورعلی برومند از منظر دیدگاه‌های اتنوموزیکولوژی (III)

نورعلی برومند، استیو بلام و برونو نتل
نورعلی برومند، استیو بلام و برونو نتل
۵) مجلس (اجرای خصوصی موسیقی) در برابر کنسرت (اجرای عمومی موسیقی): نتل (۱۳۸۴: ۲۴) ویژگی‏های مجلس را این طور شرح می‏ دهد: «برومند به من گفته بود که مجلس جایی است که موسیقی در اصیل‏ ترین شکل آن شنیده می‏ شود، اما خصوصی بودنْ ویژگی اصلی این محیط بود و حضور شخصی غریبه در این محیط به سختی تحمل می‏ شد».

به طور خلاصه می‏ توان گفت که در طرز تلقی اعضای این جریانِ سنت‏ گرا از موسیقی‏ شان، افراد خارجی، شاعران پیشرو، سنت‏های کلاسیک خاورمیانه، افراد ناآگاه از ردیف، زن و کنسرت نسبت به موسیقی کلاسیک ایرانی غریبه ‏اند.

بر اساس مطالبی که ذکر شد این امکان فراهم است تا در مورد سؤال انتهای قسمت قبل بحث شود. پاسخ این سوال در ماجرایی است که نتل (همان: ۱۳) از حضورش در جلسه امتحان دانشجویان موسیقی بازگو کرده ‏است. پس از اینکه گن ایچی تسوگه، دانشجوی ژاپنی، وارد کلاس امتحان می‏ شود و برای حاضران می‏ نوازد، برومند خطاب به نتل می‏ گوید: «او تکنیک خوبی دارد، اما هنوز ردیف را به خوبی نمی‏ داند». این نقل قول حاکی از آن است که در نظر برومند معیارِ شناخت و فهم موسیقی ایرانی مهارت در نوازندگی ساز ایرانی یا موارد دیگر نبود، بلکه معیارْ آگاهی کامل از ردیف و به تأیید خود برومند بود. نتل در ادامه‏ی نقلِ ماجرای فوق می‏ نویسد: «در ضمنِ مکالماتی که بعدها داشتیم احساس کردم که برومند از این‏ که یک دانشجوی خارجی […] علاقه‏مندترین و کوشاترین دانشجوی کلاس باشد قدری ناخرسند بود».

الگوی ذهنیِ «خودی ـ غریبه» منجر به بروز نوعی رفتار و مواجهه با افراد، پدیده‏ها و رویدادهای هنری می‏شد که می‌توان آن را، با وام گیری از نتل (نک. ۱۳۸۲: ۲۳) ولی بدون ارجاع به تحلیل او، «رویکرد محافظه کارانه» نامید. تأثیرات و ثمرۀ رویکرد مزبور در کاربرد و کارکردِ موسیقی کلاسیک ایران نمود پیدا کرده ‏‏است و در قسمت بعدی به آن پرداخته می ‏شود.

۴- بحث از دیدگاه کارکردگرایی
مفاهیم نظری و توضیحاتِ مطرح شده توسط آلن مریام (۱۳۸۳: ۱۳۰) و برونو نتل (۱۳۸۲: ۲۳) بیان کنندۀ رابطۀ نحوۀ نگرش به موسیقی و کاربردها و کارکردهای آن هستند که در طرح زیر مشاهده می شود:

همانطور که در قسمت قبل بحث شد، جملۀ برومند بازتابِ نگرش گروهِ اجتماعی‏ای است که یکی از قطب‏های جریان سنت‏‏گرای موسیقی ایران را تشکیل می‏ دادند. گزارۀ مذکورْ تبلور الگوی ذهنی ‏است که منجر به بروز کاربردهای خاص موسیقی در جهت نیل به اهداف و مقاصد ویژه‏ای در تناسب با آن الگو می‏ شود.

در این رویکرد، مکان اصلی اجرای موسیقی مجلس است. محیطی خصوصی که گروهی از مردان که نسبت به هم «خودی» به شمار می‏ آیند، دور هم جمع می‏ شدند. در این مکان اجازۀ ضبط موسیقی به دلیل خراب شدنِ حال به کسی داده نمی‏ شد. در نظر حاضران در مجلس این که چه کسی در مجلس حضور پیدا کند بسیار اهمیت داشت و بر «مناسبات معاشرتی» و «سبک موسیقی» تأثیرگذار بود (نتل ۱۳۸۴: ۲۴؛ ۱۳۹۳: ۲۰۸).

به عنوانِ نمونه از این محیط‏های موسیقایی می‏ توان از مجلس‏هایی که برومند در آن‏ها شرکت می ‏کرده، یا خانۀ محمد ایرانی مجرد که مرکز تجمع اهالی شعر و موسیقی روزگار خود بود و ورود به آن «کار بسیار سختی بود» (نیازمند ۱۳۷۸: ۱۶۸)، یا نمونۀ بسیار تأثیرگذار در موسیقی معاصر ایران، یعنی گردهمایی ‏های هفتگی به حمایت نظام السلطان خواجه‏ نوری که منبع الهام و الگوی اصلی برنامه گل‏ها شد (لوییزن ۱۳۸۸: ۱۱۴)، نام برد.

به جز اجرای خصوصی موسیقی، دلایل دیگری نیز در فراگیرنبودن کاربرد موسیقی کلاسیک ایران در اجتماع دخیل بود. از جمله این که موسیقی برای برومند و موسیقیدانانِ نظیر او به عنوان شغل و وسیلۀ امرار معاش نبود. در نتیجه، او به اجرای زنده‏ موسیقی در پیشگاه عموم یا ضبط و نشر آثار نپرداخت (نتل ۱۳۸۸: ۲۷۸). نتل (همان: ۲۷۹) در مورد ضبط ردیف برومند می ‏نویسد: «[برومند] اصلاً دوست نداشت ردیفش را ضبط کنند چرا که ردیف گنجینه و دانش شخصی‏ اش بود. او نمی‏ خواست در این گنجینه با کسی شریک شود». در این رابطه، داریوش صفوت نیز در مورد ضبط ردیف به روایت برومند شرح می ‏دهد که اجراهای برومند بنا به نظرِ او در منزل یکی از دوستانش ضبط شد و حتی بعد از اتمام کار، آن‏ها نمی‏ خواستند نوارهای ضبط ردیف را به مرکز بدهند (مسیب‏ زاده ۱۳۸۲: ۲۰۲-۲۰۳).

کاربرد موسیقی کلاسیک ایرانی در محیط‏هایی خصوصی و برای افرادی مشخص (نه عموم مردم) منتهی شد به مهجور و ناشناخته ماندنِ این نوع موسیقی در نزد عموم اجتماع؛ به طوری که این موسیقی اقلیت کوچکی از نوازندگان و شنوندگان را در بر می‏گرفت و نسبت به انواع موسیقی دیگر، قلمروی نفوذ آن در اجتماع کمتر بود (نتل ۱۳۸۱الف: ۱۳). بنابر آنچه گذشت مشخص شد که موسیقی، در بینش سنت ‏گرایانی که برومند نماینده‏ شان بود، تعلّق به عموم نداشته و دارای بُعد اجتماعی نبود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

پهلوگرفته بر ساحل اقیانوس موسیقی ایران (IV)

دلیل اینکه این کارها را کرده‌ام این است که من اساساً از سال ۲۰۰۰ از سیستم موسیقی اروپا بریده‌ام. از سال ۲۰۰۰ به‌غیراز چند تک قطعه پراکنده که در سیستم موسیقی اروپایی است دیگر از سیستم موسیقی اروپا استفاده نمی‌کنم. و تماماً از سیستم موسیقی ایران در نوشتن قطعات استفاده می‌کنم. اولین کارهایی که در نوشتن آنها از موسیقی ایرانی استفاده کردم همین مجموعه کارهای خوشنویسی بود که اولین سری این مجموعه را برای سازهای زهی نوشتم. چراکه ربع پرده‌ها را به‌خوبی می‌توانند بزنند. بعدها برای سازهای بادی هم شروع به نوشتن کردم. به‌طور مثال «خوشنویسی شماره ۷» برای سه فلوت هست. بعدتر یک نسخه آن را برای فلوت و الکترونیک نوشتم که فلوت ۲ و ۳ را در استودیو ضبط کردیم و فلوت شماره یک زنده اجرا می‌شود و از طریق بلندگوها صدای فلوت ۲ و ۳ پخش می‌گردد. این قطعه در تهران از طریق خانم «فیروزه نوایی» سال گذشته در فستیوال «موسیقی معاصر ایران» اجرا شد. اسم این قطعه هست «کیسمت» یا همان «قسمت».

منبعی قابل اتکا و بنیادین در شناخت موسیقی (II)

همین ویژگی‌هاست که موجب شده است این کتاب بارها تجدید چاپ و روزآمد شود و هنوز نیز پس از گذشت چهار دهه کماکان به‌عنوان یکی از پُرطرفدارترین منابع اصلی برای درس‌های آشنایی با موسیقی ــ البته با تمرکز بر موسیقی کلاسیک یا هنری غربی ــ کاربرد و رواج داشته باشد.

از روزهای گذشته…

نگاهی به موسیقی در سال ۱۳۹۴ (III)

نگاهی به موسیقی در سال ۱۳۹۴ (III)

کنسرتهای امسال هنرمندان نیز مانند آلبومهای تولید شده چنگی به دل نمیزد. هرچند هواداران هنرمندان را راضی به خانه های خود فرستاد که البته نشان از «تعصّب» بی اندازه طرفداران به هنرمندان داشته (که متاسفانه باعث می شد تا هنرمند نیز با خیالی آسوده از فروش بسیار بالای کنسرتهای خود به فکر بهبود کیفیت کنسرتها و حتی آلبومهای خود نباشد) اما بسیاری دیگر نیز که اهمیت هنر را بیش از هنرمند می دانند بر این نکته واقفند که اکثر کنسرتهای برگزار شده در سال ۹۴ جنبه سود آوری مالی برای هنرمند داشته و اتفاق چندانی را در عرصه هنر رقم نزد.
نشست خبری «ششمین جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت»

نشست خبری «ششمین جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت»

سجاد پورقناد دبیر «ششمین جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت» درباره تغییر نام جشنواره گفت: در جشنواره امسال با مشورت هیات داوران و مسئولان برگزاری جشنواره، به دلیل کاهش چشمگیر تعداد وبلاگ های مربوط به موسیقیدانان، رقابت در این شاخته به کلی حذف شد و به همین دلیل نام جشنواره از «جشنواره سایتها و وبلاگهای موسیقی» به «جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت» تغییر کرد.
گفتگو با سارا چانگ (III)

گفتگو با سارا چانگ (III)

اگر شما موسیقیدان هستید و به مقدار اطلاعاتتان تا حدی اطمینان دارید، وقتی به کنسرتی گوش می دهید متوجه می شوید که نوازنده با تمام وجودش نمی نوازد، شما سریعا این را حس می کنید، برای همین است که تعیین زمان و شرایط مناسب برای اجرای کنسرتتان اهمیت فراوان دارد و باید مطمئن باشید که شدیدا خسته نیستید و خودتان را آماده کنید. اگر می دانید زمانی به آنجا خواهید رسید که تمام روز پرواز داشته اید و هیچ زمانی برای تمرین نداشته اید… من احتمالا در این شرایط روی تختم دراز می کشم و به خواب می روم، حتی در ۱۰ دقیقه مانده به کنسرتم، مادرم معمولا به سراغم می آید و در حالی که در می زند می گوید: “آیا هنوز خوابی؟ نمی توانی خواب باشی در حالی که تا ۱۰ دقیقه دیگر باید روی سن بروی!”
گاه های گمشده (XII)

گاه های گمشده (XII)

همانطور که قبلا عنوان شد فواصل مقام راست با فواصل عراق افشاری انطباق دارد. هم چنین در بیان خصوصیات دوگاه، با اشاره به نواخته های فرامرز پایور، اتصال دوگاه به عراق افشاری تبیین شد. حال با توجه به ارتباط بین یگاه (گام پایه) و دوگاه (در شکل فوق)، این مدولاسیون می تواند مهر تاییدی بر انتخاب گام راست با دو تتراکرود منفصل به عنوان گام پایه باشد. (همانطور که مرتضی حنانه توقف ماهور بر روی نتی در پایین نت پایان خود را، به عنوان اشاره ای به شاهد گام مهم دیگری دانست) چراکه شاهد گوشه دوگاه با شاهد شور یکی است، اما در ادامه به بیات ترک متصل می شود.
گفتگو با حسین علیشاپور (IV)

گفتگو با حسین علیشاپور (IV)

چنین اتفاقی تا حد زیادی در مورد ساز، مثلا سبک های سه تار و تار نوازی رخ داده. به طور مثال تاری که استاد علیزاده می نوازد با تاری که میرزاعبدلله می نوازد بسیار تفاوت دارد. اما این اتفاق در مورد آواز چندان رخ نداده.‌ در مورد آواز خیلی ها هستند که ردیف را شناخته اند و از آن عبور کرده اند. منتهی ما در هیچ حوزه ای از موسیقی ایرانی شخصیت کاریزماتیکی مثل آقای شجریان نداریم.
آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (VIII)

آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (VIII)

«به خاطر داشته باشیم که مشق موسیقی کاملاً بر مبنای تقلید بنا شده است و بر مبنای ادراکی تعقلی یا بر مبنای تجزیه و تحلیل نیست. یک نوازنده خوب لزوماً قادر نیست اولین ضرب یک ضربی یا نت اولِ گامِ یک دستگاه را تعیین کند. اما در عمل کاملاً از آنچه می کند، آگاه است‌‌» (دورینگ/۱۳۸۳، ۴۷). «در دوران قدیم شاگردان در درسهای موسیقیدانان معروف شرکت می کردند و با رفت و آمد متوالی نه تنها ردیف را می آموختند، بلکه از روحیه و سبک استادشان تأثیر می گرفتند‌‌» (دورینگ/۱۳۸۳، ۳۹). ‌‌«نوازندگان دربار بدون شک حداقل چند ساعت در روز می نواختند زیرا که تنها مشغله آنان بود، اما استادن فعلی و اغلبِ شاگردان به سختی دو ساعت در روز کار می کنند و برخی خیلی کمتر. بعضی عقیده دارند که در فن اجرای موسیقی ایرانی احتیاجی به تمرین پیاپی نیست و وقتی نوازنده ای بر موسیقی ایرانی احاطه پیدا کرد، ماحصل آن ابدی خواهد ماند‌‌» (دورینگ/۱۳۸۳، ۴۷ و ۴۸).
ترور فاکوندو کابرال

ترور فاکوندو کابرال

فاکوندو کابرال (Facundo Cabral) خواننده و سرود نویس آرژانتینی در حالیکه با مدیر کنسرتهایش در اتومبیل بودند با ضرب گلوله کشته شد. به گفته وزیر کشور گواتمالا، احتمالا مدیر کنسرتهای کابرال هدف اصلی این حمله بوده است. فاکوندو کابرال که سمبل موسیقی فولکلور و اعتراضی آمریکای لاتین به شمار می رود، صبح شنبه توسط مردانی مسلح که در گواتمالا سیتی، خودروی او را متوقف و آن را گلوله باران کردند، کشته شد.
لالو شیفرین (I)

لالو شیفرین (I)

لالو شیفرین یکی از آهنگسازان و رهبران موفق موسیقی فیلم هالیوود بیش از پنجاه سال است درین حرفه فعالیت می کند. ساخت موسیقی برای بیش از ۱۰۰ فیلم سینمایی، مجموعه تلویزیونی و بازیهای کامپیوتری از جمله سری ساعت شلوغی، گناه اصلی، ماموریت غیر ممکن، بروبیکر، سیاره میمون ها، اژدها وارد می شود و … حاصل تلاش های خستگی ناپذیر این هنرمند در عرصه موسیقی فیلم است.
نگاهی به موسیقی در سال ۱۳۹۴ (V)

نگاهی به موسیقی در سال ۱۳۹۴ (V)

اما جشنواره فجر امسال نیز از وجود حاشیه های متعدد در امان نماند، سخنان تند و گزنده نوربخش، افشاگری های دبیر بخش بین الملل سنوات گذشته این جشنواره در مورد دخالتهای نوربخش و اطرافیانشان درجشنواره های گذشته و عدم همکاری بسیاری از دست اندرکاران برگزاری جشنواره سالهای قبل – که کارنامه خوب و قابل قبولی را نیز از خود بر جای گذاشته بودند – در این دوره و جشنواره امسال که در میان آنها نام امیر عباس ستایشگر و رامین صدیقی به چشم می خورد و سپس استعفاهای متعدد هنرمندانی چون پویا سرایی، نگار خارکن، شروین مهاجر از مقام داورای جشنواره، حساسیّتهای جشنواره سی و یکم را بیش از پیش نمایان کرد.
گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (V)

گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (V)

«محمود توسلیان» نظر مدرس را درباره‌ی «سرگذشت موسیقی ایران» نوشته‌ی «روح‌الله خالقی» جویا شد. وی گفت موضوع این کتاب بیشتر موسیقی‌دانان هستند تا خود موسیقی و چنان که خود خالقی نیز به آن اشاره می‌کند به گونه‌ای داستان مانند نوشته شده تا مردم را جلب خود کند. بنابراین ضمن ارزش بسیار زیاد آن از جهت مکتوب کردن بخشی از تاریخ ما که می‌توانست به سادگی از دست برود، با تاریخ موسیقی به مفهومی که اینجا گفته شد، تفاوت‌هایی دارد.