پارادوکس موسیقی ایرانی

مقدمه: بحثی را که در این جا آغاز خواهیم کرد، معطوف به دو محور اساسی خواهد بود. نخست، موسیقی در ایران و دوم موسیقی ایرانی. به عقیده نگارنده، پارادوکس اساسی موسیقی ما از رویارویی و تمایز میان دو محور نامبرده و فقدان بازخورد مناسب از متن جامعه ایرانی نشأت می گیرد. مقاله حاضر، نگاهی تحلیلی به ساختارها و بنیان های موسیقی ایران دارد و لذا از پرداختن به جنبه های شکلی و تفسیرهای ساختارگرایانه (structuralism) اجتناب شده است.

راقم این سطور، خود سال ها به عنوان نوازنده ارکستر اپرای تهران در جایگاه کارگذار و تکنوکرات فضای موسیقی ایران (پیش از انقلاب) فعالیت داشته و شاهد بی واسطه بسیاری از رخدادهای کلیدی و پیش آمدهایی که ناقوس نزول موسیقی ما را به صدا در می آورد، بوده است.

همچنین بنا به اقتضا نگرش به کار رفته در نوشتن این مقاله، ناگزیر از نام بردن اشخاص و رویدادهایی خواهیم بود که محتملاً گروهی از دست اندرکاران حال و پیشین عرصه موسیقی در کشور ما را ناخشنود خواهد ساخت.

لیکن تأکید بر این نکته ضروری به نظر می رسد که نقد و فرهنگ نقادی به شیوه ای که در فلسفه علوم اجتماعی مغرب زمین مطرح شده است، چنین پرده پوشی ها و ملاحظات میان فردی را هرگز برنخواهد تابید و هدف از تحلیل و نقادی نیز به هیچ روی تخریب و بی ارزش نمودن شخص یا گروهی خاص نمی باشد. امیدواریم با گسترده شدن هر چه بیشتر فضای نقد و نگرش های پیشروانه تحلیلی، سایه روشن ها و نقاط بحرانی جریان موسیقی ما به نور خرد و عقلانیت روشن گردد.

۱٫ بر آستانه لغزان انحطاط: «اقتدارگرایی» از جمله ویژگی هایی است که بسیاری از شخصیت های کلیدی جامعه هنری ما بالاخص موسیقی، جملگی بویی از آن برده اند. اصولاً هر چه که به لایه های درونی روان انسان نزدیک تر می شویم (و هنر نیز بی تردید یکی از کارآمد ترین این ابزارهای رسیدن به درون است)، گرایش عجیبی به اقتدارگرایی در روابط انسان ها بیشتر مشاهده میگردد.

میل به پهلوان پروری و الگوهای شبه لمپنیسم مرشد گرایی به طور روزافزونی در میان اهالی موسیقی ملاحظه می گردد. شاید به قولی، اهالی موسیقی ایران زمین یک موزیسین حرفه ای، یک آهنگساز خبره و خوش ذوق و یا یک موسیقی شناس و رهبر ارکستر چیره دست نمی خواهند. آن ها همه جا به دنبال «پهلوان» می گردند و در این گردونه موسیقی هم جای خود را دارد. توصیف دقیق دورانی کمابیش متأخر که هنوز مدتی به نسبت طولانی از آن سپری نشده، هنوز کاری دشوار به نظر می رسد؛ اما شاید بتوان خطوط اصلی در برگیرنده گرایش غالب موسیقی غربی در ایران اوائل سده اخیر را چنین بیان نمود:
۱٫ بکارگیری فزاینده نظام موسیقی هارمونیک
۲٫ آثاری شامل روایت های عمدی از آثار محلی (مثل سوییت ایرانی اثر پرویز محمود)
۳٫ موسیقی تلفیقی
۴٫ مفاهیم تازه ریتم و فرم
۵٫ بهره گیری بیشتر از گروه نوازی و سازهای متفاوت

اما تأکید اصلی چنانچه از تاریخچه موسیقی معاصر بر می آید بر گسترش و والایش موسیقی نبود و بیشتر بر نام و موقعیت اشخاص متمرکز بود. در همان آوان دوران معاصر موسیقی در جامعه ایرانی، به وضوح می توان دوری از سازمان یافتگی و حرکت به سوی وزن یافتن هر چه بیشتر اشخاص را مشاهده نمود. در حقیقت، بر خلاف سایر مکاتب موسیقایی جهانی، موسیقی ایرانی فاقد مولفه ها و نشانه هایی است که بتوان بر آن عنوان «مکتب موسیقی ایرانی» را اطلاق نمود.

هر مکتب هنری، فی الواقع یک دستگاه نظام مند و انسجام یافته فکری است که بر پایه رشد تفکری خاص در نگاه به هنر و جامعه نضج می گیرد. یک چنین نظامی به هیچ روی وابسته به شخص یا تفکر فردی نمی باشد و این مکتب است که در نتیجه ی رشد و بالیدن خود، نمایندگان مورد نیاز خود را یافته و به خدمت می گیرد.

اما در جامعه ما که هر رویدادی و هر جنبشی بسان همیشه به نیروی پهلوانان و تأثیر فضایی که اینان در جامعه ایجاد می کنند شکل می گیرد، سخن از ظهور نظام نوین اندیشه در هنر و علوم انسانی بس بی معناست و پارادوکس های کشنده دقیقاً از همین جا سر بر می کشند.

یک دیدگاه

  • حسن پیوندی
    ارسال شده در اسفند ۲۷, ۱۳۸۷ در ۱۱:۰۲ ق.ظ

    با سلام و تشکر بی صبرانه منتظر ادامه مقاله هستم

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

تحقیقی درباره باربد؛ موسیقیدان دوره ساسانی (III)

محمدالله مستوفی گوید: در زمان بهرام کار مطربان بالا گرفت چنانکه مطربی روزی بصد درم قانع نمیشد بهرام گوراز هندوستان دوازده هزار لولی آورد که نوادگان ایشان هنوز در ایران مطربی می کنند.

مروری بر آلبوم «ایوارگاه»

وحید طهرانی آزاد با ایوارگاهش نشان می‌دهد که امروز، برخلاف تصور درونی‌شده‌ی عمومی، می‌توان بدون عملیات محیرالعقول و شعبده ساز درخور زد و گوشی یافت. اگر از چهار دونوازی کوتاه سنتور و ویلن (پرنای ۱ تا ۴)، با همه‌ی کمیابیِ خودِ ترکیب و نگاه متفاوت به سبک و سیاق خط ویلن، موقتا چشم بپوشیم هیچ چیز عجیب و غریبی در ایوارگاه نمی‌یابیم. آنچه در ایوارگاه به گوش می‌رسد غریبه که نه، اما شخصی است.

از روزهای گذشته…

Richard William Wright I

Richard William Wright I

ریچارد ویلیام رایت در ژولای سال ۱۹۴۵ در شهر لندن بدنیا آمد. خانواده او که شامل پدر، مادر و دو خواهر می شد از وضعیت رفاهی خوبی برخوردار بود. پس از پایان تحصیلات ابتدایی در سن ۱۷ سالگی برای ادامه تحصیل به کالج معماری رفت و در آنجا بود که با یک نوازنده گیتار بیس بنام راجر واترز (Roger Waters) و یک نوازنده درامز بنام نیک میسون (Nick Mason) آشنا شد. آنها در همان کالج یک گروه موسیقی برپا کردند و پس از گذشت شش ماه نوازنده گیتار سید برت (Syd Barrett) را به جمع خود پذیرفتند.
دخترم، بوی فرار می آید (II)

دخترم، بوی فرار می آید (II)

و اما در ایران پس از گذشت سی سال، زنان آواز ایران، هنوز از رها ساختن آوایشان محروم اند و با آن که بسیاری از آنان در سرزمین خود حضور دارند، به جایی تبعید شده اند که می بایست در آن سکوت اختیار کنند و به همین سبب جامعه بخشی از حافظه خود را رفته رفته از دست داده است چرا که نتوانسته همه آرا و صداها را در متشکل شدن جامعه حضور بدهد. نتیجتاً عده ای اندک اندک در اثر این رانده شدگی و نَفَس بری، چون دیگر به صورت عاطفی و احساسی نتوانسته اند فضای هستی شناسانه ی زبان ناخوداگاهشان را بیان کنند، خود را فراموش شده می پندارد و در این قطع شدن، کل جامعه به تدریج متوجه سرریز شدن احساسات به بن بست رسیده می شود و به سوی بحران و خفقان گام می نهد.
اسکار پیترسون

اسکار پیترسون

اوایل قرن بیستم یعنی هنگامی که موسیقی کلاسیک (رمانتیک و مدرن) از یکسو و موسیقی Jazz از سوی دیگر شنوندگان موسیقی در اروپا، آمریکا و سراسر جهان رامتوجه خود کرده بود، در شهر مونترئال کانادا یکی دیگر از نوابغ موسیقی Jazz متولد شد، کسی که توانست کارهای بسیاری را با افرادی چون چارلی پارکر، دیزی گیلسپی، لوییس آرمسترانگ، الا فیتسجرالد، دوک الینگتون ۱ و … تهیه کند، کسی که هنوز در سن ۸۰ سالگی تمام وقت و زندگی خود را وقف موسیقی می کند.
“پیانو اپتوفوتیک” تلفیق موسیقی و نقاشی

“پیانو اپتوفوتیک” تلفیق موسیقی و نقاشی

حتماً تابه‌حال با (جلوه‌های تصویری)visualization های نرم‌افزارهای پخش موسیقی مثل WinAmp و Media Player کار کرده‌اید. در نرم‌افزارهایی مثل Win Amp، این جلوه‌های تصویری حاصل الگوریتم‌های پیچیده ریاضی است. تابع‌هایی که با متغیرهای صوتی مثل شدت و یا فرکانس کار می‌کنند. پیشینه این جلوه‌های تصویری برای موسیقی به سال ۱۹۱۶ باز می‌گردد.
نگاهی به «شوشتری برای ویولون و ارکستر» (VI)

نگاهی به «شوشتری برای ویولون و ارکستر» (VI)

در آنالیز موسیقی به شکل شناخته شده غربی در مبحث فرم شناسی، روش هایی برای آنالیز خط ملودی و صداهای همراهی کننده آن در نظر گرفته شده که بیشتر در آنالیز موسیقی های دوره باروک تا اواخر دوره کلاسیک اروپا کاربرد دارد. در این روش ما با الگوهایی برخورد می کنیم که در ۸۰% قطعات تصنیف شده در این دوره رعایت شده اند و می توانیم با یافتن این تکنیکها در قطعه، به آنالیز اثر بپردازیم.
ال سیستما، مدلی موسیقی و اجتماعی متولد ونزوئلا (I)

ال سیستما، مدلی موسیقی و اجتماعی متولد ونزوئلا (I)

ال سیستما که توسط خوزه آنتونیو آبرئو (Jose-Antonio Abreu)، در سال ۱۹۷۵، پایه گزاری شده است با استفاده از آموزش ارکستر به تربیت هزاران کودک و نوجوان می پردازد. این کودکان که بیشتر از خانواده های محروم کشور هستند با این نوع آموزش هم درس موسیقی و هم درس زندگی می آموزند. هدف این برنامه بکارگیری موسیقی جهت آموزش، سازگاری و پیشگیری از رفتارهای بزهکارانه است. این پروژه با نجات جوانان مواجه با فقر شدید، از انحرافات قابل پیش بینی و از گرایش به سمت سوء مصرف مواد مخدر و بزهکاری، شناخته شده است.
بزرگداشت حسن ناهید در ارسباران برگزار می شود

بزرگداشت حسن ناهید در ارسباران برگزار می شود

مراسم بزرگداشت، استاد حسن ناهید، نوازنده و مدرس پیشکسوت ساز نی، با همکاری موسسه فرهنگی – هنری «راد نواندیش» پنجشنبه ۲۶ دی ماه، در ساعت ۱۷:۳۰ در فرهنگسرای ارسباران برگزار می شود.
ارفع اطرایی: در موسیقی ردیف، عده ای سودجو از استقبال مردم سوء استفاده میکنند.

ارفع اطرایی: در موسیقی ردیف، عده ای سودجو از استقبال مردم سوء استفاده میکنند.

استاد ارفع اطرایی نخستین بانوی نوازنده ی حرفه ای سنتور است که تحصیلات خود را در سومین دوره ی هنرستان عالی موسیقی ملی به پایان رساند و از شاگردان به نام استاد ابولحسن صبا و استاد فرامرز پایور است. وی کتب ارزنده ای نوشته است که فرهنگ موسیقی ایران، سنتور و ناظمی، دوازده مقام موسیقی ملی ایران و زندگی و آثار حبیب سماعی از آن جمله اند.
به چه سبکی سنتور بنوازیم؟ (IV)

به چه سبکی سنتور بنوازیم؟ (IV)

نوازندگان متناسب با زمان ،امکانات ،شرایط ،ذوق وتوانایی ،محیط و خاطرات ،سلایق و علایق به طور طبیعی دارای لحن خاصی در اجرای قطعات می شوند و چه بسا تحت تاثیر شرایط ویژه ای و یا تحت تاثیر جامعه و نیازهای زمانه ی خود نحوه ی نوازندگی آنها به سوی شیوه ای خاص هدایت می شود که گاهی نوآوری در نوازندگی آنها به مقداری است که در نهایت منجر به شیوه ای کاملاٌ مخصوص می گردد که بعنوان سبکی خاص شناخته و پذیرفته می شود.
فریبا جواهری: جواد معروفی گفت به من استاد نگو

فریبا جواهری: جواد معروفی گفت به من استاد نگو

با وقت قبلی خدمت فریبا جواهری مدرس و نوازنده پیانو (متولد ۱۳۳۹) رسیدم، در کمال مهربانی و سادگی و مهماندوستی سخن گفت و بسیار راحت صحبت می کرد.