سیر تحول در انتخاب کتاب سال موسیقی

مقدمه
آنچه پیرامون موسیقی در بادی امر به ذهن متبادر می شود، حوزه اجراست. اعم از نوازندگی و آهنگسازی اما واقعیت آن که دو حوزه آموزش و پژوهش از عرصه های اساسی در پیشبرد اهداف موسیقایی است. تالیف متون آموزشی، تدوین استاندارها و روشها و فنون تدریس، ترجمه متون غنی موسیقایی سایر کشورها، شناخت و تجزیه تحلیل اتنوموزیکولوژی، ایجاد دپارتمانهای پژوهشی دربخش های مختلف موسیقایی، گسترش حیطه های صوتی سازهای ایرانی، تدوین و گسترش متدهای بومی آموزش موسیقی برای کودکان، اکوستیک صوت و رعایت اصول و استاندارهای صوتی در معماری ساختمانها و تالارها و… به عنوان بخش های پشتیبان و پرستار، در غنی سازی حوزه ساخت و اجرا ی موسیقی موثرند.

از این منظر انتخاب “بهینه” کتاب سال موسیقی می تواند درهدایت و دسترسی دانشجویان، هنرجویان و علاقمندان موسیقی به منابع غنی نقش آفرین باشد. از دیگر سو در تشویق مولفین و مترجمین و ناشرین حوزه موسیقی که در شرایط دشوار فعلی، گام در این وادی پرمشقت می نهند، (هر چند اندک) اما موثر است.

کتاب سال
جایزه کتاب سال در ایران برای اولین بار با هدف تشویق خادمان دانش و فرهنگ ایران در سال ۱۳۳۴ هجری شمسی اهدا شد. این جایزه به پدیدآورندگان یازده کتاب برگزیده که در سال ۱۳۳۲ منتشر شده بودند، تعلق گرفت. از آن سال به بعد، هر ساله طی فراخوانی از تمام نویسندگان، مترجمان و مؤلفان دعوت می شود تا پنج نسخه از کتاب خود را که در سال گذشته برای اولین بار و به زبان فارسی منتشر شده است، به نشانی دبیرخانه این جایزه ارسال کنند تا توسط هیأت داوران ارزیابی شود. این جایزه تا سال ۱۳۵۶ هـ. ش. در رشته های علوم و فنون، ادبی، علوم انسانی و علوم اجتماعی ـ تربیتی کودکان و نوجوانان به برندگان اهدا می شد. بعد از چند سال وقفه بعد از انقلاب، در سال ۱۳۶۱ دوباره این موضوع در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مطرح شد و در سال ۱۳۶۲ آیین نامه نحوه انتخاب کتاب سال توسط سیدمحمد خاتمی، وزیر وقت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تصویب شد. از آن به بعد هر سال در دهه فجر مراسم اهدای جایزۀ کتاب سال برگزار می-شود.

کتابهای برگزیده و شایسته تقدیر از سال ۱۳۶۱ لغایت ۱۳۹۵
از سال ۱۳۶۱ تاکنون در هفده دوره مجموعا ۲۰ عنوان کتاب سال (کتاب برگزیده و کتاب شایسته تقدیر) در حوزه موسیقی به شرح جدول شماره ۱ معرفی شده است. (کتابهای برگزیده با علامت * مشخص شده اند.)

کتاب سال موسیقی (جدول شماره ۱):

تاریخ نشر

نام نویسنده

نام کتاب

دوره

ردیف

۱۳۶۶

عبدالقادربن‌غیبی مراغی

مصحح: تقی بینش

جامع الالحان*

۶

۱

۱۳۶۸

مرتضی حنانه

گامهای گمشده

۷

۲

۱۳۶۹

ویراستار: دنیس استیونس، الک رابرتسون مترجم: بهزادباشی

تاریخ جامع موسیقی (کلاسیک و رومانتیک)*

۹

۳

۱۳۷۰

پرویز منصوری

تئوری بنیادی موسیقی*

۱۰

۴

۱۳۷۳

حسین مشحون

تاریخ موسیقی ایران*

۱۳

۵

۱۳۷۶

نویسنده: محمدبن‌محمد فارابی ویراستار: احمد سمیعی‌گیلانی

مترجم: آذرتاش آذرنوش

کتاب موسیقی کبیر*

۱۶

۶

۱۳۷۹

نویسنده: حسین دهلوی

پیوند شعر و موسیقی آوازی*

۱۹

۷

۱۳۸۰

۱۳۸۰

نویسنده: محمدرضا درویشی

ویراستار: محمد افتخاری

نویسنده: جرالد آبراهام مترجم: ناتالی چوبینه، پریچهر زکی‌زاد

۱- دایره‌المعارف سازهای ایران: سازهای زهی مضرابی و آرشه‌ای نواحی ایران

۲-تاریخ فشرده‌ی موسیقی آکسفورد

۲۰

۸

۱۳۸۱

نویسنده: شریف لطفی ویراستار: غلام‌محمد قره‌چمنی

روش نوین مبانی اجرای موسیقی*

۲۱

۹

۱۳۸۲

نویسنده: کنت%E>

۱۳۹۳

نویسنده: کامبیز روشن‌روان

نویسنده: ساسان فاطمی

۱- هارمونی جامع کاربردی: از ابتدا تا ورود به موسیقی آتونال

۲-جشن و موسیقی در فرهنگ‌های شهری ایرانی

۳۳

۱۶

۱۳۹۵

نویسنده: داریوش طلایی

تحلیل ردیف موسیقی ایرانی

۳۴

۱۷

در این گزارش ضمن تقسیم بندی موضوعی کتابها، تحلیلی آماری پیرامون تقسیم بندی یاد شده ارایه می شود.

در جدول شماره ۲ کتب منتخب در سه حوزه موسیقی ایرانی، موسیقی کلاسیک (غیر ایرانی) و مشترک تقسیم بندی شده اند.

به لحاظ موضوعی کتب یاد شده به گروه های ذیل تقسیم بندی می شوند (جدول شماره ۲): ا- عمومی
۲- تخصصی (کاربردی)
۳- تاریخ موسیقی، ویراست متون کهن
۴- فرهنگنامه و دایره المعارف
۵- پژوهشی
۶- موسیقی مذهبی

کتاب سال موضوعی (جدول شماره ۲)

موضوع

حوزه

نام کتاب

ردیف

تاریخی(ویراست متون کهن)

موسیقی ایرانی

جامع الالحان

۱

پزوهشی

موسیقی ایرانی

گامهای گمشده

۲

تاریخی

موسیقی کلاسیک

تاریخ جامع موسیقی (کلاسیک و رومانتیک)

۳

عمومی

مشترک

تئوری بنیادی موسیقی

۴

تاریخ موسیقی

موسیقی ایرانی

تاریخ موسیقی ایران

۵

تاریخی(ویراست متون کهن)

موسیقی ایرانی

کتاب موسیقی کبیر

۶

(تخصصی)

موسیقی ایرانی

پیوند شعر و موسیقی آوازی

۷

(فرهنگنامه و دایره المعارف)

موسیقی ایرانی

دایره‌المعارف سازهای ایران: سازهای زهی مضرابی و آرشه‌ای نواحی ایران

۸

تاریخ موسیقی

موسیقی کلاسیک

تاریخ فشرده‌ی موسیقی آکسفورد

۹

عمومی

مشترک

روش نوین مبانی اجرای موسیقی

۱۰

تخصصی

موسیقی کلاسیک

ارکستراسیون

۱۱

پژوهشی

موسیقی ایرانی

سنت و تحول در موسیقی ایرانی

۱۲

تاریخی (ویراست متون کهن)

موسیقی ایرانی

ترجمه فارسی الرساله الشرفیه فی النسب التالیفیه

۱۳

تاریخی

موسیقی ایرانی

حال دوران: نگرش جامعه‌شناختی به موسیقی: از جاهلیت تا آغاز عباسیان

۱۴

موسیقی مذهبی

موسیقی ایرانی

برگ‌هایی از داستان موسیقی ایرانی درباره موسیقی ایرانی و تاثیر آن بر موسیقی جهان و موسیقی قرآنی

۱۵

تاریخی (ویراست متون کهن)

موسیقی ایرانی

۱- ترجمه شرح مبارکشاه بخاری بر ادوار ارموی در علم موسیقی

۱۶

موسیقی مذهبی

موسیقی ایرانی

شعر و موسیقی در نوحه‌های طهران قدیم

۱۷

تخصصی

موسیقی کلاسیک

۱- هارمونی جامع کاربردی: از ابتدا تا ورود به موسیقی آتونال

۱۸

پژوهش

موسیقی ایرانی

جشن و موسیقی در فرهنگ‌های شهری ایرانی

۱۹

تخصصی

موسیقی ایرانی

تحلیل ردیف موسیقی ایرانی

۲۰

نتیجه مشاهدات:
الف- حوزه های موسیقی ایرانی و کلاسیک کتاب سال

۱- ۷۰درصد از کتابهای منتخب شامل ۱۴عنوان در حوزه موسیقی ایرانی می باشد.
۲- ۲۰ درصد شامل ۴ عنوان در حوزه موسیقی کلاسیک می باشد.
۳- ۱۰ درصد شامل دو عنوان در حوزه مشترک (ایرانی و کلاسیک) می باشد.

ب- تحلیل موضوعی کتاب سال موسیقی

تاریخ موسیقی چهل درصد عناوین مشتمل بر بخشهای ذیل را تشکیل می دهد:
الف- تاریخ موسیقی (ویراست متون کهن) شامل ۴ عنوان، بیست درصد از کتابها را تشکیل می دهند.
ب- تاریخ موسیقی (ایرانی و کلاسیک) شامل ۴ عنوان، بیست درصداز کتابها را تشکیل می دهند.
موضوعات پژوهشی شامل ۳ عنوان پانزده درصد از کتابها را تشکیل می دهند.
کتب با موضوعات عمومی شامل دو عنوان ده درصد از کتابها را تشکیل می دهند.
کتب تخصصی شامل ۴ عنوان، ۲۰ در صد از کتابها را تشکیل می دهتد.
کتب با موضوع موسیقی مذهبی (مذهب و موسیقی) با دو عنوان، ده درصد از کتابها را تشکیل می دهند.
کتب فرهنگنامه و دایره المعارف با یک عنوان، پنج در صد از کتابها را تشکیل می دهند.

آسیب شناسی و پیشنهادها:
در حال حاضر مشکلات عدیده در حوزه تالیف و انتشار کتاب وجود دارد که بررسی آن از عهده این گزارش خارج است. اما در حوزه های تخصصی بویژه موسیقی، به علت مشکلات ساختاری وشفاف نیودن دیدگاههای حاکمیتی، مشکلات این حوزه دو چندان است و ناشران و نویسندگان و مترجمین بعلت دامنه محدود انتشار اینگونه کتابها کمتر رغبت به سرمایه گذاری و فعالیت در این حوزه دارند. لذا رفع مشکلات این حوزه درایت و عنایتی ویژه می طلبد. انتخاب دقیق و شمولیت کتاب سال برهمه آثارموسیقایی منتشره و رعایت الویت های امروزین موسیقی می تواند در پیشبرد اهداف موسیقایی راهگشا و در تشویق فعالین این عرصه موثر افتد.

۱- جای خالی پاره ای از آثار مهم منتشره درسالهای اخیر مشهود است. از جمله درک و دریافت موسیقی اثر راجر کیمی بن، هارمونی اثر دوبفسکی و… ۲- به غیر از هفت دوره اولیه در بقیه ادوار، کتاب برگزیده سال نداشتیم و صرفا به معرفی کتابهای شایسته تقدیربسنده شده است. لذادر این سالها یا کتابی در حد و اندازه برگزیده شدن به عنوان “کتاب برگزیده سال” موجود نبوده یا نگاه حاشیه ای به مقوله غیر ضروری موسیقی موجب این رخداد شده است!

۳- ازآنجاکه بخش محض و خالص موسیقی، شامل حوزه های تخصصی و کاربردی، بیشترین نقش را در پیشبرد اهداف موسیقایی دارند، می بایست در انتخاب کتاب سال عنایت بیشتری به این حوزه معمول گرددو مسایل امروزین موسیقی معاصر که مورد نیاز مبرم دانشجویان و علاقمندان موسیقی است، با اولویت ویژه مد نظر قرار گیرد. (فقط بیست درصد از کتابهای منتخب، تخصصی هستند). هرچند تصحیح و ویراستاری متون کهن موسیقایی دارای ارزشی ویژه است، لکن بهتراست در سرفصل های دیگر کتاب سال مانندمتون قدیم، نسخ خطی و… به آنها پرداخته شود.

۴- هفتاد درصد از کتابهای منتخب در حوزه موسیقی ایرانی هستند. هرچند حفظ هویت فرهنگی و نگاه ویزه به هنر بومی از اهداف انتخاب کتاب سال و مورد تاکیداهالی هنر و فرهنگ این سرزمین است، اما چشم پوشی و نادیده گرفتن پیشرفتهای چشمگیر موسیقی قرون اخیر در حوزه های موسیقی کلاسیک و معاصر (که غالبا ریشه در موسیقی مشرق زمین دارند)و عدم آشنایی موزیسین های ایرانی با مقولات نوین موسیقی جهانی، در نهایت موجبات رکود و مسدود شدن چشمه های خلاقیت در موسیقی ایرانی در حوزه موسیقی ردیف دستگاهی و موسیقی نواحی خواهد شد.

دفاع ناآگاهانه و تاکید غیر منطقی بر موسیقی ایرانی و نادیده گرفتن دستاورد های سایر کشورها، همانند آنست که ما بجای آشنایی و دسترسی و استفاده از تکنولوژیها و فناوریهای نوین چون موبایل و اینترنت و… (که تمامی عرصه های زندگانی امروزه ما را در نوردیده اند) بر دستاوردهای داخلی تکیه و تاکید کنیم!

۵- مناسب خواهد بود استاندارد ها و معیارهای گزینش هیئت محترم داوران تبین و اعلام گردد تا ضمن ایجاد امکان مقایسه، انتخابها از شفافیت و دلالت بیشتری بر خوردار گردد.

تبصره ۱: اطلاعات مربوط به کتاب سال از سایت کتاب سال استخراج شده است.
تبصره ۲: هنگام بازنگری مقاله اطلاع حاصل شد کتاب تئوری کمپوزیسیون معاصر اثر یوری نیکلایویچ خولوپوف با ترجمه مسعود ابراهیمی به عنوان کتاب شایسته تقدیر سال جاری برگزیده شده است که این موضوع به کلیت مقاله خدشه ای وارد نمی نماید.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

ایران در کشاکش موسیقی (III)

نوازندگان و خوانندگان آنهم مرد در تعزیه و مرثیه خوانی شرکت می کردند، اگر ناصرالدین شاهی خواست اپرایی به سبک اپرای سلطنتی انگلستان در میدان بهارستان بسازد، ساخت اما با اعتراض معممین متعصب مذهبی قرار گرفت و بالاجبار اپراخانه به تعزیه خوانه تبدیل شد. بعد از گذشت زمانی هم پارکینگ مجلس سنا و… دیگر نمیدانم به چه فاجعه ای دچار شد!

گفتگو با علی صمدپور (VII)

بله نشان هم می‌دادم. با چند چیز دیگر هم مشکل داشتم. یکی مخاطب زیاد داشتن بود. اساساً موسیقی ما با این سازگاری ندارد. نقص معماری موسیقی قرار نیست با اسپیکرهای بزرگ رفع شود. ما نه سازهایمان را درست کردیم نه معماری‌مان را. رفته‌ایم سراغ آمپلی‌فایر: این هم مثل همان قوانین ارشاد است، دیگران برای‌مان دانه‌دانه همه‌چیز را می‌سازند: هرآنکس که دندان دهد نان دهد! شما یک کوارتت زهی را می‌شنوید در کلیسا بی هیچ میکروفونی. اما اینجا می‌روید کنسرت تک‌نوازی سه‌تار. سه‌هزار نفر هم شنونده دارد. یکی در بالکن پنجم نشسته گوش می‌کند. و یک انسان ۱ در ۲ سانت می‌بیند که برای شنیدن سازش و هیس هیس کردن برای ساکت کردن شنوندگان بی‌حوصله‌ی اطرافش احتیاج به یک دوربین شکاری و یک عصا از چوب گیلاس هست: خوب برو خانه موسیقی را با خیال راحت گوش کن.

از روزهای گذشته…

ادیت در ویولن (V)

ادیت در ویولن (V)

برای اجرای دسته- جمله سوم، اولین انتخاب نواختن چهار نت متوالی “سی بکار، دو بکار، ر بکار، می بمل” در پوزیسیون چهارم و سپس انتقال به پوزیسیون هشتم برای اجرای نت فا دیز می باشد که در اینجا نیز می توان همین توالی انگشت گذاری را انتخاب نمود، یعنی اجرای فا دیز، سل بکار، سی بکار، دو بکار با انگشتان اول تا چهارم (تصویر شماره چهار).
هنوز هم برای یادگیری ساز جدید دیر نیست (II)

هنوز هم برای یادگیری ساز جدید دیر نیست (II)

مندلسون از موتسارت تاثیر پذیرفته و ما نیز بعضی از آثار موتسارت را به طور منظم هر جمعه اجرا می کنیم. موتسارت خود یک ویلنیست بزرگ بوده که در نامه ای پدرش به او گفته: ”تو می توانی یکی از بزرگترین ویلنیست های اروپا باشی” و گمان می کنم او به حقیقت اینطور بود… اما نوازنندگی ویلن را رها کرد. من عاشق نواختن آثار وی هستم اگرچه عقیده دارم نوازنده هر سازی احتمال می رود عقیده داشته باشد که موتسارت بهترین قطعه را برای آن ساز نوشته است. چیزی که درباره آهنگسازی موتسارت برای من حیرت آور است؛ گویی قطعه را برای خوانندگی نوشته است، تمام آثار وی برای ویلن بسیار عالی تنظیم شده اند، محدودیتهای این ساز هیچ مانعی برای آهنگساز نداشته است.
ویژگی های یک سنتور خوب (I)

ویژگی های یک سنتور خوب (I)

بیشتر علاقه مندان به ساز سنتور که امیدوارانه تلاش خود را در راستای پیشرفت همه جانبه چه در زمینه ی نوازندگی و چه در کامل کردن معلومات موسیقی خود انجام می دهند، معمولا بعد از گذشت حدود دو، سه یا چهار سال احساس نیاز به یک ساز بهتر، باعث ترغیب آنها برای تهیه ی یک ساز خوب می شود. این عنوان مقاله را با این هدف شروع به نوشتن کردم که راهنمایی باشد برای آنها، جهت شناختن ویژگیهای یک ساز خوب و سعی کردم تا حدی به مسائل حاشیه ای این موضوع نیز بپردازم تا برخی از سوالات بی شماری که هنرجویان سنتور دارند پاسخ داده شود تا بلکه کمی از سردرگمی نجات یابند و البته روشن است بررسیهای ذیل از دیدگاه یک نوازنده می باشد که ممکن است با دید یک سازنده اندکی متفاوت باشد (چرا که اکثر سازندگان بیشتر سازهای خود را در نوع خود خوب می دانند!)
المر برنشتین، آهنگساز بزرگ فیلم

المر برنشتین، آهنگساز بزرگ فیلم

المر برنشتین آهنگساز فیلم هایی مانند ده فرمان، فرار بزرگ، روح، هفت زن، The age of Innocence، Bulletproof، Wild Wild West، Far From Heaven و … بسیاری فیلم های دیگر روز گذشته در سن ۸۲ سالگی در بستر بیماری در گذشت.
کارهای پیانوی آهنگسازان ایرانی در لندن

کارهای پیانوی آهنگسازان ایرانی در لندن

روز چهارشنبه پنجم اکتبر ۲۰۰۵، تعدادی از ساخته های آهنگسازان معاصر ایران برای پیانو، توسط تارا کمانگر در دانشکده سنت پاول لندن به اجرا درخواهد آمد. در این برنامه که به کوشش بنیاد جادوی ایران (Magic of Persia) برگزار خواهد شد این قطعات نواخته می شود:
صبا؛ نسیم دگرگونی‌ها (VI)

صبا؛ نسیم دگرگونی‌ها (VI)

در دوره‌ای که صبا می‌زیست مفاهیمی مانند انسجام در موسیقی دستگاهی کمتر مورد بحث نظری قرار می‌گرفت و بیشتر موضوع یک عمل موسیقایی درونی شده بود. اما او احتمالا برای نخستین بار به شکل مکتوب و آگاهانه به مفهوم پیوستگی در موسیقی دستگاهی پرداخته و معتقد است که علاقه‌مند حتماً باید موسیقی ایرانی را به روش عملی یاد بگیرد «[…] زیرا تا گوشه‌های آن را دقیقاً در یک سازی ننوازد و دقت نکند، طبعاً خط‌مشی و ارتباط آن‌ را با فراز‌های ماقبل و مابعد و طرز فرود (Cadance) آن‌ را به اصل دستگاه، یا گذر (Passage) آن را با گوشۀ بعدی نمی‌تواند درک کند.» (۶) شاید تلاش او برای جا دادن گوشه‌های جدید در متن ردیف باعث شده که به شکل آگاهانه به موضوع بنگرد یا شاید هم سر و کار داشتن با اجرای هنرمندانه بر اساس ردیف.
کیت ریچاردز تحت عمل جراحی قرار گرفت

کیت ریچاردز تحت عمل جراحی قرار گرفت

کیت ریچاردز (Keith Richards) نوازنده گیتار گروه رولینگ استونز (Rolling Stones)، تحت عمل جراحی قرار گرفت تا لخته خونی که در طی گذراندن تعطبلات در فیجی، در اثر یک حادثه در مغزش ایجاد شده بود، خارج شود.
استولزمن و سبکهای مختلف با کلارینت

استولزمن و سبکهای مختلف با کلارینت

تک نوازی با بیش از ۱۰۰ ارکستر، نوازندی ای چیره دست، هنرمندی بزرگ در عرصه موسیقی مجلسی و هنرمند مبتکر سبک جاز. ذوق هنری، نوازندگی و جاذبه بالای شخصیت استولزمن باعث رسیدن او به قله های بلند موفقیت بین المللی شد و او را به یکی ازهنرمندان موفق موسیقی در عصر حاضر تبدیل کرده؛ استولزمن منتقدین و شنوندگان آثار خود را با اجرای زیبای انواع موسیقی مجذوب خود کرده است.
مقدمه‌ای بر تجربۀ شنیداری معماری (I)

مقدمه‌ای بر تجربۀ شنیداری معماری (I)

آیا تجربۀ فضاهای معماری تنها وابسته به حس بینایی است و چگونه می‌توان بناها را هم دید و هم شنید؟ در این نوشتار سعی بر این است که علاوه بر پاسخ به سؤالات فوق، مفهوم معماری شنیداری در بستر زمان و فرهنگ‌های مختلف بررسی شود. غارهای فرانسه، معابد مایا و معماری یونان در ابعاد معماری، و شهرهای فرانسۀٔ قرن نوزدهم فرانسه در ابعاد شهرسازی، در این نوشته بررسی و جنبه‌های مختلف روابط انسان، صدا و فضا تحلیل می‌شوند. شیوه‌های مختلف تعامل انسان‌ها با صوت در بناها، تأاکیدی براین موضوع دارد که درک فضای معماری تنها از‌طریق دیدن میسر نمی‌شود، بلکه، تمامی حواس از جمله حسّ شنوایی، در ارتباط با معماری فعّال هستند و بیدار.
دورۀ آزاد مبانی اتنوموزیکولوژی در دانشگاه تهران برگزار خواهد شد

دورۀ آزاد مبانی اتنوموزیکولوژی در دانشگاه تهران برگزار خواهد شد

انجمن انسان‌شناسی ایران اقدام به برگزاری یک دورۀ دوازده جلسه‌ای مبانی اتنوموزیکولوژی جهت علاقمندان به صورت آزاد نموده است. این دوره توسط دکتر محمدرضا آزاده‌فر ارائه می‌شود و در پایان به شرکت‌کنندگان گواهی رسمی اعطا خواهد شد.