نقد آرای محمدرضا درویشی (VIII)

محمدرضا درویشی
محمدرضا درویشی
فرود:
فوزیه مجد و داریوش شایگان به عنوان بخش بزرگی از مصادر فکریِ آرای محمدرضا درویشی که دلایل آن پیشتر گفته شد، امروزه دچار بازنگری و تغییر و تحولاتی نسبت به مواضع فکری‌شان در دهه‌ی پنجاه شده‌اند و شجاعتِ بیان و ابراز آن را هم داشته‌اند.

با این‌حال، محمدرضا درویشی هنوز هم به آن مبانی فکری و اندیشگی وفادار مانده است ولی گویا نه با آن شدت ایمانی که پیش از این داشت. او در گفت‌وگویی که بعدها انجام داد، می‌گوید: «بخشی از موضوعات طرح‌شده در [کتاب «سنّت و بیگانگی فرهنگی در موسیقی ایران»] برایم تغییر کرده و رَنگ و مشی دیگری گرفته است […] مشکل فرهنگی جامعه‌ی ما امروز هراسناک است اما نه به آن کمیّت و کیفیّتی که در آن جزوه [!] گفته شده است و راهِ برون‌رفت از چنبره‌ی این مشکل نیز همان است که ذکر شده، منتها نه با قطعیّتِ آنچه بیان شده است.» (درویشی۱۳۸۳: ۳۷, ۳۸)

باید یادآور شد، قرابت فکریِ زیادی بین اندیشه‌های داریوش شایگان و سیداحمد فردید در دهه‌ی پنجاه وجود دارد. محمدرضا درویشی هم که شیفته‌ی آثار آن‌روزگارِ شایگان است، در دهه‌ی هفتاد ارتباط خوبی با حلقه‌ی فکریِ فردیدی‌ها که در حوزه‌ی هنری فعّال بودند، داشت. او چندین برنامه و گردهمایی را به‌وسیله‌ی واحد موسیقیِ حوزه‌ی هنری برگزار کرد و آثار نوشتاری و شنیداریِ مختلفی را در آنجا منتشر نمود. حتا مصاحبه‌ای از وی در ماهنامه‌ی مشرق (شماره‌ی ۲, ۳) در اسفند ماه ۱۳۷۳ با عنوان «بازگشت به مبدأ جوشش» چاپ شد که سردبیریِ آن را شهریار زرشناس برعهده داشت. زرشناس از نزدیکان فکریِ سیداحمد فردید و رضا داوری‌اردکانی و از منتقدین جدّیِ اندیشه‌های امروزیِ داریوش شایگان است. (ن. ک. زرشناس۱۳۹۱: ۱۲۸) ماهنامه‌ی مشرق هم نشریه‌ای از سنخ ماهنامه‌ی سوره‌ی سیدمحمد آوینی و حاوی مطالبی در نقد مدرنیسم بود. البته درویشی در همان ‌زمان، با نشریات روشنفکریِ آن دوره هم ارتباط خوبی داشت و گفت‌وگوها، نوشته‌ها و مقالاتی از او در مجله‌ی آدینه و مجله‌ی دنیای‌سخن چاپ می‌شد.

قرابت اندیشه‌های شایگان و فردید در دهه‌ی پنجاه و شیفتگیِ درویشی به نظرات شایگانِ آن‌دوره، باعث شده است تا بتوان به‌وضوح، مبدأ و ریشه‌ی آرای محمدرضا درویشی را در نظرات سیداحمد فردید نیز بازجست که این ‌کار، فرصت دیگری می‌طلبد. به‌عنوان مثال، درویشی از زمان خطی و زمان ادواری سخن می‌گوید و فردید هم. (ن.ک. درویشی۱۳۷۳/ج: ۱۴, ۱۵، فردید۱۳۸۷: ۱۲۷) درویشی در ادامه‌ی بحثِ زمان به موضوعِ «عدول گام‌به‌گامِ [غربی‌ها از] قفس طلاییِ زمان‌بندی ثابت» می‌رسد و در یک پارادُکس و تناقض گرفتار می‌شود. چرا که او در نوشته‌هایش منتقدِ مدرنیسم است، اما در بحث زمان، شاهدِ ادعایش را از موسیقی مدرنِ غرب می‌آورَد! (ن.ک. درویشی۱۳۷۳/ج: ۱۵، لورو۱۳۷۰: ۵۶) همان‌طور که در بخش نخستِ مقاله آمد، این نوشته نه دادنامه است و نه شب‌نامه. مقاله‌ای است برای ابهام‌زدایی، روشنگری و ایجاد امکانِ رجوع و ارجاع.

یادداشت:
۱- فرهود صفرزاده: کارشناس هنرهای سنتی، نوازنده‌ی سه‌تار، نویسنده‌ی کتاب‌های “هنرستان موسیقی تبریز” (۱۳۸۴)، “موسیقی ایران” (۱۳۹۱؛ بازنویسی و یادداشت‌ها)، “موسیقار تبریز” (۱۳۹۲)، “کتاب سه‌تار” (۱۳۹۲)، “چرخ بی‌آیین” (۱۳۹۴)، “باد خزان” (۱۳۹۴) و مقالاتی چند (از ۱۳۷۶ تاکنون؛ تألیف و ترجمه) ۲- ضمن احترام قلبی به تمام اشخاصی که نام آن‌ها در این مقاله آمده است، عناوینی مانند استاد، دکتر، آقا و خانم حذف شده‌اند.

مآخذ:
درویشی، محمدرضا (۱۳۷۳/الف) گفت‌وشنودی با محمدرضا درویشی. به‌کوششِ ناصر حریری. بابل. نشر آویشن و گوهرزاد. چاپ اول
همو (۱۳۷۳/ب) نگاه به غرب. تهران. موسسه‌ی فرهنگی‌هنری ماهور. چاپ اول
همو (۱۳۷۳/ج) سنت و بیگانگی فرهنگی در موسیقی ایران. تهران. واحد موسیقی حوزه‌ی هنری. چاپ اول
همو (۱۳۸۰) از میان سرودها و سکوت‌ها. تهران. موسسه‌ی فرهنگی‌هنری ماهور. چاپ اول
همو (۱۳۸۳) گفت‌وگو با محمدرضا درویشی درباره‌ی موسیقی ایران. به‌کوششِ محسن شهرنازدار. تهران. نشر نی. چاپ اول
زرشناس، شهریار (۱۳۹۱) «سیری انتقادی در آرای داریوش شایگان». تهران. ماهنامه‌ی فرهنگ عمومی. شماره‌ی ۱۴٫ مهر ماه
شایگان، داریوش (۱۳۵۵) بت‌های ذهنی و خاطره‌ی ازلی. تهران. انتشارات امیرکبیر. چاپ اول
همو (۱۳۵۶) آسیا در برابر غرب. تهران. انتشارات امیرکبیر. چاپ اول
همو (۱۳۷۴) زیر آسمان‌های جهان. به‌کوششِ رامین جهانبگلو. ترجمه‌ی نازی عظیما. تهران. نشر فرزان روز. چاپ اول
همو (۱۳۸۹) آمیزش افق‌ها. به‌کوششِ محمدمنصور هاشمی. تهران. نشر فرزان روز. چاپ اول
فردید، احمد (۱۳۸۷) «وقتی انقلاب شد می‌گفتند زنده‌باد، کار خودت را کردی». تهران. هفته‌نامه‌ی شهروند امروز. شماره‌ی ۶۰٫ سوم شهریور ماه
مجد، فوزیه (۱۳۵۳) «موسیقی ایرانی در جشن هنر شیراز». تهران. فصل‌نامه‌ی فرهنگ‌وزندگی. شماره‌ی ۱۶٫ تابستان
همو (۱۳۹۰) نفیرنامه. تهران. موسسه‌ی فرهنگی‌هنری ماهور. چاپ اول
مختاباد، ابوالحسن (۱۳۹۱) «سکوت نشانه‌ی حقّانیت نیست». تهران. هفته‌نامه‌ی نگاه پنجشنبه. شماره‌ی ۶٫ چهاردهم فروردین ماه
نصری‌اشرفی، جهانگیر (۱۳۸۴) «که دوست آینه باشد چو اندر او نگری». تهران. ماهنامه‌ی مقام موسیقایی. شماره‌ی ۲۸٫ آذر ماه

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

واکاوی نظری موسیقی امبینت (I)

دیدگاه عامه مردم و متخصصان موسیقی نسبت به موسیقی الکترونیک – در مفهوم عام کلمه – چگونه است؟ موسیقی الکترونیک را چقدر جدی می گیریم؟ پس از گذشت حدود یک قرن از تولد موسیقی هایی که به نوعی با کمک علم الکترونیک ساخته می شوند تا چه اندازه به آنها به دیده یک اثر هنری نگاه می کنیم؟ آیا چالش قبول موسیقی الکترونیک به عنوان یک اثر هنری مانند چالش پذیرش عکاسی دیجیتال در کنار عکاسی سنتی ختم به خیر خواهد شد؟

گفت و گو با جان کیج (I)

نوشته که پیش رو دارید، یکی از مهمترین گفتگوهای جان کیج است که در آن به توضیح نظریات خود می پردازد. مصاحبه کنندگان مایکل کربی و رایچارد شکنر هستند و متن آن ابتدا در مجله تئاتر “Tulane”، جلد دهم، شماره دو (زمستان ۱۹۶۵)، صفحه ۵۰ تا ۷۲ به انتشار رسیده است که امروز اولین قسمت از برگردان فارسی آن را می خوانید. (مترجم: محبوبه خلوتی)

از روزهای گذشته…

گروه کمل (I)

گروه کمل (I)

گروه کمل (Camel)، از جمله گروههای بسیار خوب موسیقی راک پیشرو یا progressive rock بریتانیاست که علی رغم هواداران و پیروان فراوان نتوانست به شهرت و محبوبیت هم دوره های خود از جمله آلن پارسونز پراجکت (the Alan Parsons Project) دست یابد. گروه کمل در طی دوران فعالیت خود دچار تغییرات متعددی شدند اما در تمام این تغییرات، اندرو لاتیمر (Andrew Latimer) همچنان رهبر گروه باقی ماند.
اختتامیه اولین جشنواره موسیقی دانشجویی صبا برگزار می شود

اختتامیه اولین جشنواره موسیقی دانشجویی صبا برگزار می شود

اختتامیه جشنواره اولین جشنواره موسیقی دانشجویی صبا شنبه ۷ اسفند، ساعت ۱۶ در تالار وحدت برگزار می شود، در ابتدای این برنامه بزرگداشتی نیز برای استاد حسین دهلوی با اجرای سه گروه مختلف موسیقی و پخش مستندی ساخته دکتر حمیدرضا اردلان نیز برگزار می شود. مؤسسه‌ی راد نو‌اندیش در نخستین جشنواره‌ی موسیقی صبا، حامی جوایز اهدایی به برگزیدگان جشنواره است. (ورود برای عموم آزاد است.)
اگر نمی توانی مشهورترین باشی، بدنام ترین باش

اگر نمی توانی مشهورترین باشی، بدنام ترین باش

بدون شک فیلم شیکاگو (Chicago) به کارگردانی Rob Marshall بهترین فیلم موزیکالی است که در دهه اخیر ساخته شده است، فیلمی سراسر موسیقی ارکسترال، موسیقی با کلام و حتی مملو از کلام موسیقایی. فیلمی که با بازی زیبای هنرمندانی چون ریچارد گیر (Richard Gere) در نقش یک وکلیل، کاترینا زتا جونز (Catherine Zeta-Jones) در نقش یک خواننده معروف Jazz و رنی زلوگر (Renée Zellweger) در نقش یک خواننده معمولی کر، به روی صحنه آمد و پس از سالها جای خالی فیلم های موفق موزیکال در سینما را پر کرد.
گروه الکتریک مایلز دیویس

گروه الکتریک مایلز دیویس

مایلز دیویس در سال ۱۹۶۰ گروه پنج نفر خود را برپا کرد. همکاران او در این گروه شامل تونی ویلیامز، واینا شورتر، هربی هنکوک و ران کارتر ۱ بودند. موسیقی این گروه از پیچیده ترین انواع موسیقی بی باپ بود که مایلز در طول زندگی هنری خود کار کرده است.
تأملی بر عملکرد ارکستر «هنگام» و کنسرت اخیرش (II)

تأملی بر عملکرد ارکستر «هنگام» و کنسرت اخیرش (II)

چنان که پیشتر نیز گفته آمد، طی سالیان گذشته ارکسترهائی با ساختاری شبیه به آنسامبل زهی، ارکستر مجلسی و ارکستر ملی به فعالیت پرداخته یا می پردازند، که مشکلات عدیده ی مالی-اجرائی باعث شده است یا بطور کلی منحل شوند یا با توجه به مشکلات برگزاری کنسرت از اجرای عمومی چشم پوشیده و به تمرین و اجراهای خصوصی بسنده کنند. بقا، دوام و حضور فعال ارکستر هنگام طی سالیان گذشته، از مدیریت اجرائی و برنامه ریزی هدفمند و مدبرانه ای نشان دارد که پیشرفت این ارکستر در سالیان آتی را نوید می دهد.
طبقه‌بندی سازها (IV)

طبقه‌بندی سازها (IV)

پریتوریوس به خاطر آن که مخاطبین‌اش گروهی متخصص بودند، اطلاعاتی ارائه کرد که هنوز هم برای موسیقی‌شناسان بی‌نهایت مهم است. کتاب او شامل یک جدول نمایش اندازه‌ی تمامی سازهای بادی و زهی «Tabella Universalis» است. او همچنین ضمیمه‌ای اضافه کرد که در آن تمام سازهای قرن شانزدهم با مقیاسی (برابر با «برانسویک») که می‌توانست با اندازه‌ی پای طبیعی در اولین صفحه مقایسه شود، تصویر شدند. این سازها نه تنها در گروه‌های مشابه (هم‌خانواده) بلکه همچنین در اشکال گوناگون هم‌نوازی به تصویر آمدند.
مروری بر آلبوم «تصنیف‌های عارف قزوینی»

مروری بر آلبوم «تصنیف‌های عارف قزوینی»

اجرایِ مقبولِ همه‌ی تصنیف‌های عارف در یک مجموعه، درباره‌ی شخصیت او و تصنیف‌سازی‌اش و در مورد تصنیفِ قاجاری به طور عام، فرصتِ تأملی دیگر می‌دهد. ازاین رو هر چند تصریح شده که هدف، گردآوریِ نمونه‌ای آرشیوی یا آموزشی نبوده اما می‌توان چنین کارکردی نیز برای این مجموعه قائل شد وگرنه با تمام تلاشی که در شنیدنی‌شدنِ اجرای همه‌ی بندهای تصانیف شده، هنوز شنیدن سیزده دقیقه تکرارِ تضرعِ عارف برای ماندنِ مورگان شوستر در ایران، در مقامِ یک اثر موسیقی چندان توجیهی ندارد*.
محمد مجرد ایرانی و سازهایش (II)

محمد مجرد ایرانی و سازهایش (II)

سه تاری که از چوب فوفل ساخته شده بود ساخت شخصی به نام سازگار کاسه آن یک تیکه بود نامش هم فوفل است. این سه تار بواسطه مهدی کمالیان هدیه شد به جناب محمدرضا شجریان.
سریالیسم «همه‌ جانبه»

سریالیسم «همه‌ جانبه»

جریان موسیقی مدرن به مفهوم سبک شناختی و به مثابه روند آفرینش هنری در تاریخ موسیقی قرن بیستم مطرح است. شاید بتوان مهمترین بخش این جریان موسیقایی را مرتبط با مکتب دوم آهنگسازی وین دانست. معروف‌ترین آهنگساز این مکتب آرنولد شوئنبرگ برای رهایی از قواعد دست و پاگیر هارمونی تونال، در ادامه راهی که از سالهای پایانی قرن ۱۹ در آثار واگنر و … آغاز شد به سمت استفاده پی‌در‌پی گروه‌هایی از تن‌ها رفت.
گزارش جلسه دهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

گزارش جلسه دهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

عصر روز چهارشنبه ۲۰ فروردین ماه ۱۳۹۲، کارگاه «آشنایی با نقد موسیقی» پس از وقفه‌‌ای چند هفته‌ای به مناسبت تعطیلات نوروزی، با برگزاری دهمین جلسه، کار خود را پی‌گرفت. این جلسه که همچون جلسه‌ی پیش از آن (نهم)، از دوره‌ی دوم کارگاه (متمرکز بر «سبک‌ها و مکتب‌های نقد موسیقی») محسوب می‌شد، عنوان «نقد تفسیری» را بر خود داشت.