نماد‌شناسی عود (IX)

مادامی که ابعاد واقعی ساز عود مورد بحث و کنکاش است، رسیدن به پاسخی قطعی در این خصوص بسیار دشوار خواهد بود چرا که درباره‌ی تناسب و ابعاد اجزای ساز عود، مقادیر متفاوت فراوانی را می‌توان یافت. هرچند به عنوان یک اصل کلی عرض کاسه را در عودهای رایج، حدود ۱۵ اینچ (برابر با۳۸ سانتی‌متر) و طول آن را حدود ۲۰ اینچ (برابر با ۵۰ سانتی‌متر) تعیین می‌کنیم. عودی تقریباً با این ابعاد در یک مینیاتور اسپانیایی یا مراکشی(۴۱) متعلق به سده‌ی سیزدهم میلادی ترسیم شده است. این مینیاتور عودنوازیِ «بیاض» برای معشوقه‌اش را نشان می‌دهد. اگر عرض دست نوازنده، ۴ اینچ (برابر با حدود ۱۰ سانتی‌متر) باشد، ابعاد سازی که در دست دارد کمابیش مطابق با ابعاد ذکر شده است. اگرچه در این تحقیق ما به شواهد موجود در نگاره محدود نخواهیم شد با این حال کنز‌التحف در تثبیت همین اعداد، چنان که اشاره شد، عرض کاسه را برابر با عدد مذکور و عمق آن را برابر با نصف عرض عنوان کرده است.(۴۲)

از این گذشته، عودهایی با اندازه‌های بزرگتر نیز وجود داشته‌اند. در یک مینیاتور ایرانی قرن ۱۶ که «میر‌ سید‌علی» آن را نقاشی کرده، تصویر عودنواز نشسته‌ای را می‌بینیم که ساز او چنان بزرگ است که دست‌اش به سختی برای زخمه زدن به کناره‌ی کاسه می‌رسد.(۴۳) به نظر می‌رسد سازی در این ابعاد، که تبحر شرقی در آن موج می‌زند، همان عودی است که ویلوتی از آن چنین یاد کرده: «عود حقیقی ازابعاد بسیار بزرگتری نسبت به سازهایی که امروزه همین نام را دارند برخوردار بود اما به دلیل حجم زیادی که داشت، عودی که ما امروز می‌شناسیم جانشین آن شد و آن را با نام «عود کویترا» تمیز می‌دادند که شباهت‌هایی به گیتار-لوت(۴۴) کوچک دارد».

عود با این ابعاد در رساله‌ا‌ی متعلق به قرن چهاردهم با عنوان «حاوی الفنون وسلوه المحزون» اثر «ابن الطحان الموسیقی» توصیف شده‌ است که طبق آن، عود عرضی برابر با ۳ فوت (حدود ۹۱ سانتی‌متر) دارد.(۴۵)

مؤلفان تفاوت بارزی بین چوب‌ها به عنوان بهترین چوب برای ساخت عود قائل‌‌اند: ابن‌الطحان(۴۶) چوب کاج را ترجیح می‌دهد. دیگر مؤلفان چوب راش یا گردو را بهترین چوب می‌دانند. اما در این میان همگان بر این نکته که چوب باید سبک، دارای ضخامت کم و به خوبی خشک‌شده باشد، اذعان دارند. به علاوه، نکته‌ی مهم دیگر این است که چوب در هر دو منطقه‌ی شکم و پشت ساز باید از ضخامت بیشتری برخوردار باشد.

اینکه عود در سده‌های میانه پرده‌بندی می‌شد یا نه، محل بحث و مناقشات فراوانی‌ست. بیشتر محققانی که نگارگری‌ها را مرجع خود قرار می‌دهند بر این باورند که عود پرده‌بندی نمی‌شد چراکه با وجود نگارگری‌های متعدد از عود، تصویر شناخته‌شده‌ای از عودی که پرده‌بندی شده باشد وجود ندارد. با این حال فارمر به شدت تاکید می‌کند که عود دارای دستان بوده است. (۴۷) وی این نتیجه‌گیری را با تکیه بر استفاده‌ی مکرر از واژه‌ی «دساتین» در منابع فارسی عنوان می‌کند. (دساتین جمع دستان –پرده‌های ساز- در لغت به معنی دست‌ها).

علاوه بر این با توجه به این‌که عود در آزمایش‌ها و تجربه‌های صوت‌شناسی مورد استفاده بوده، فرضیه‌ی پرده نداشتن آن نامعقول به نظر می‌رسد. با اینحال ممکن است این نظریه صحت داشته باشد. همچنین می‌توان انگاشت که ساز عود مانند ویولا‌دا‌گامبا در دو حالت دارای دستان و فاقد دستان نواخته می‌شده اما به هر حال اینکه عود امروزی دستان ندارد، غیر‌قابل بحث است. شاید هم، آنگونه که فرض کردیم، دستان تنها در تحقیقات آزمایشگاهی کاربرد داشته و زمانیکه موسیقی‌دانان چیره‌دست می‌نواختند، از ساز جدا می‌شده است.

پی نوشت
۴۱- تصویر این مینیاتور در کتاب زیر موجود است:
R. Ettinghausen, Arab Painting, 129.

۴۲- H. Farmer, “The Structure, ” 48
۴۳- تصویری از این مینیاتور که در موزه‌ی Fogg نگهداری می‌شود در این کتاب منتشر شده:
E. Graube, The World of Islam, New York: McGraw-Hill, n.d, 126
۴۴- M. Villoteau, Description historique, 850.
۴۵- H. Farmer, “The Structure,” 47
۴۶- همان، ۴۶
۴۷- H. Farmer, Studies in Oriental Musical Instruments II, 59-68

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

افق‌های مبهم گفت‌وگو (V)

متن نیز «دیگری» دریافت‌کننده است. نه چون از آنِ دیگری است یا از فرهنگ دیگری است بلکه چون خود «دیگری» است. فارغ از این که از ورای آن مؤلف را ببینیم که در بخش نخست دیدیم، خواه‌ناخواه دیگری است. خود متن امری است جدا از «خود»، ممکن است لحظه‌ای به درون بیاید اما ماندگار نمی‌شود. متن جزئی از هیچ دریافت‌کننده‌ی مثالی‌ای نیست همچنان که حتا جزئی از مؤلفش هم نیست. از این رو متن بیش از هر مؤلفه‌ی دیگری نیازمند مفاهمه و دریافت است. حلقه‌ی آنچه تاکنون گفته شد به یاری درک دیگری متن است که کامل می‌شود.

درباره «سرزمین کلاغ‌های مهاجر»

مؤسسه فرهنگی هنری «آوای ماد» آلبوم «سرزمین کلاغ‌های مهاجر» به آهنگسازی مزدک کوهستانی را روانه بازار موسیقی کرده است. این آلبوم شامل هفت قطعه برای ویولن و ارکستر زهی است که با تفکرات موسیقایی قرن بیستمی و با رگه‌هایی از موسیقی ایرانی هرچند نهفته در لایه‌های موسیقی پلی‌تنال و بعضاً آتنال موسیقی غربی تصنیف شده‌اند. به گفته مزدک کوهستانی او در این آلبوم تلاش داشته که از آنچه موسیقی مدرن گفته می‌شود فاصله بگیرد. بابک کوهستانی در نقش سولیست این اثر حضور داشته است.

از روزهای گذشته…

سرگذشت ارکستر سمفونیک تهران (I)

سرگذشت ارکستر سمفونیک تهران (I)

نوشته ای که پیش رو دارید، حاوی اطلاعاتی تاریخی درباره شکل گیری و فعالیت های ارکستر سمفونیک تهران است و تمامی وقایع این نوشته بر پایه نوشته های مرتضی حنانه هنرآموز هنرستان عالی موسیقی و دیده های او می باشد و همینطور از جراید و مطبوعات آن سالها بهره برده شده است.
پنجمین کنسرتو

پنجمین کنسرتو

“خواستها، خواه شدید باشد خواه نه، هرگز نباید طوری بیان شود که نفرت آور گردد. موسیقی نیز در سهمناکترین حالت خود، نباید گوش را آزار دهد، بلکه آنجا هم باید گوش را بنوازد و پیوسته موسیقی بماند.” (موتسارت، ۱۷۸۱)
نی و دندان (I)

نی و دندان (I)

چندی پیش مقاله سجاد محرابی (کارشناس دیزاین، نوازنده و سازنده آلات موسیقی) با عنوان «مقدمه ای بر بینارشتگی» را در این سایت خواندید. امروز مقاله ای از رسول صادقی، نوازنده، خواننده و سازنده نی و دندانساز را می خوانید که درباره موضوع تاثیر دندان نوازنده در نواختن نی نوشته شده است:
نوروز تو راهه…

نوروز تو راهه…

سال ۱۳۸۴ سال خوبی برای موسیقی نبود، در این سال شاهد درگذشت ۱۰ هنرمند موسیقی که بعضی از آنها دین بزرگی بر گردن موسیقی ایران داشتند بودیم. دو تن از این بزرگان کریستین داوید و همسرش منصوره قصری بودند که در عرصه موسیقی کلاسیک قدمهای ارزشمندی برداشته و در تعلیم و ترویج موسیقی کلاسیک تلاش بسیار کردند.
تفاوتهای صوتی استردیواری و گوارنری (V)

تفاوتهای صوتی استردیواری و گوارنری (V)

واریاسون بین این ۳۰ ویولون حدودا ۷ تا ۱۰ دسی بل است. این واریاسیون کاملا قابل شنیدن است هرچند که منحنی ها با چند استثنا شبیه یکدیگرند که نشان دهنده یکسانی تمبر (timbre) است.
موسیقی در دوران زندگی انسانهای اولیه و جوامع برده داری (II)

موسیقی در دوران زندگی انسانهای اولیه و جوامع برده داری (II)

جوامع برده داری شامل جوامع مصر باستان از سه هزار سال پیش از میلاد، جوامع بین النهرین و هند، دولتشهرهای یونان باستان، امپراطوری اسکندر و سرانجام امپراطوری روم میشوند. در این جوامع، صنعتگرانی بسیار متخصص پیدا شدند که بیشترشان برده “از جمله موسیقیدان آموزش یافته” بودند. سازهای دقیق، در اثر رشد مهارتهای صنعتگران در شکل دادن به فلزات، چوب و سنگ و پیشرفت دانش آدمیان در رشته ریاضیات، ساخته شد. رشد دانش ریاضی، محاسبه دقیق زیر و بمی سازها با استفاده از اندازه نی ها و زه ها و انتخاب جای سوراخها را ممکن گردانید. این پیشرفت در ساختن سازها به تربیت صدا و گوش برای شنیدن و بازآفرینی زیر و بمی های دقیق تر کمک کرد.
موسیقی پست مدرن (IV)

موسیقی پست مدرن (IV)

چرخه‌ی صوتی پیشاپیش استفاده از نمونه برداری در موسیقی تکنو، هاوس و «اسکرچینگ» هیپ‌هاپ را نشان می‌داد. علاوه بر این رویکرد «حذف و اضافه» طعنه آمیز (مجازی) آثار متاخر اشتوکهاوزن (که عناصری از هر دو رده‌ی موسیقی پست و والا را به کار می‌گرفت) به‌شدت بر آهنگساران راک و پاپ بیشماری در دهه‌ی ۷۰، ۸۰ و ۹۰ میلادی اثر گذاشت. برای مثال فرانک زاپا و گروه «رزیدنت».
لیدی بلانت و مسیح (I)

لیدی بلانت و مسیح (I)

در میان ویلن های ساخته شده توسط آنتونیو استرادیواری شاید تنها یک ویلن بتواند رقیب ویلن مسیح ۱۷۱۶ باشد که بدون شک آن lady Blunt خواهد بود. این دو ویلن در کنار یکدیگر نمونه تمامی آن چیزی هستند که در رابطه با کار یک استاد، قابل ستایش است و جای خوشبختی است که این دو نمونه ارزشمند را به طور سالم در اختیار داریم.
صهبایی: باید به مردم کار باکیفیت ارائه کرد

صهبایی: باید به مردم کار باکیفیت ارائه کرد

بدنبال تهیه مطالب آخرین پرچمدار اینک در این مطلب قسمت سوم مصاحبه با منوچهر صهبایی موسیقیدان معاصر را میخوانید. در ضمن به اطلاع می رساند که سایت شخصی این هنرمند در دست راه اندازی می باشد که بزودی پس از افتتاح، آدرس آن به اطلاع شما خواهد رسید.
جرج بنسون

جرج بنسون

یکی از نوازندگان صاحب سبک دنیای گیتار جز جورج بنسون موزیسن امریکایی میباشد وی در سن ۲۲ سالگی با ضبط اولین آلبومش، خود را به دنیای موسیقی معرفی نمود. بنسون متولد ۲۲ مارس سال ۱۹۴۳ در پنسیلوانیای آمریکا میباشد. عمده شهرت وی به خاطر آثار محبوبش در میان مردم میباشد و بیشتر از اینکه او را به عنوان یک گیتاریست جز بشناسند از وی با عنوان خواننده پاپ نام میبرند!