بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (III)

پرویز مشکاتیان
پرویز مشکاتیان
در نگاهی کلی می توان از چند زاویه به بررسی قطعات و آثار پرویز مشکاتیان پرداخت که به طور خلاصه به شرح زیر است:
۱ – استفاده ازوزن ها، ضرباهنگ و دور های متنوع و متفاوت در تصنیف ها، پیش درآمد ها و چهارمضراب ها
۲- تاثیر پذیری از ردیف موسیقی ملی ایران
۳- تاثیر پذیری از آثار برجستۀ موسیقی هنرمندان صاحبنام ایران و تنظیم و بازسازی برخی از این قطعات
۴- نگرشی نو به الگوی ساختاری پیش درآمد
۵- نگرشی نو به تصنیف و ترانه و جمله بندی و ساختار آن
۶- نگرشی نو به چهارمضراب و استفاده از پایه های متنوع و متفاوت
۷- بررسی کوتاه و گذرای آثار تنظیم شده برای گروه بزرگ ساز های ایرانی
۸- آثار تلفیقی تنظیم شده برای مجموعۀ ساز های ایرانی و ساز های جهانی

الف- استفاده از وزن ها، ضرباهنگ و دور های متنوع و متفاوت در تصنیف ها، پیش درآمد ها و چهارمضراب ها
تنوع وزن ها ومیزان بندی های متفاوت از نکات بارز آثار پرویز مشکاتیان هستند. برای بررسی بهتر این موضوع، چند تصنیف، چهارمضراب و ضربی را مورد ارزیابی گذرا قرار می دهیم.

تصنیف شیدائی: این تصنیف در آواز دشتی و بر اساس دو غزل از حافظ طراحی و ساخته شده است. بخش اول آن اقتباس از غزلیست با این مطلع:
در همه دیر مغان نیست چو من شیدائی
خرقه جایی گرو باده و دفتر جائی

و در انتهای تصنیف تک بیتی از غزل پادشه خوبان:
زین دایرۀ مینا خونین جگرم می ده
تا حل کنم این مشکل در ساغر مینائی

وزن این دو غزل بر پایۀ بحرهزج مثمّن اخرب (مفعول مفاعیلن // مفعول مفاعیلن) بوده و تصنیف به صورت هفت ضربی در دور نامنظم چهارده تایی طراحی و ساخته شده است. دور ابتدای تصنیف ۴+۴+۳+۳ بوده و چهار بیت از غزل اول با همین دور اجرا می شود. در انتها و در تک بیت غزل دوم شاهد تغییر دور به صورت ۴+۴+۴+۲ هستیم که این وزن تا انتهای تصنیف برای این تک بیت و تکرار آن حفظ می شود.

audio file تصنیف «شیدایی» در آواز دشتی را بشنوید

همانطور که در تصویر مشاهده می کنید وزن ابیات ابتدایی این تصنیف به صورت دوری نا منظم هست و تقسیم بندی هجایی برای دو میزان اول مشخص شده است. این ترکیب تا بخش نهایی اثر حفظ شده و به همین صورت ۴+۴+۳+۳ ادامه می یابد.

در بیت انتهایی شاهد تغییر دور درونی هستیم ولی باز هم همان ترکیب چهارده تایی تا انتهای اثر حفظ می گردد.

audio file تصنیف «شیدایی» در آواز دشتی را بشنوید

تصنیف جان جهان:
این تصنیف بر اساس غزلی از دیوان شمس سرودۀ مولوی با مطلع زیر طراحی و ساخته شده است.

جان جهان دوش کجا بوده ای
نی غلطم در دل ما بوده ای
وزن این غزل بر پایۀ بحر سریع مسدّس مطوّی مکشوف (مفتعلن مفتعلن فاعلن) بوده و تصنیف در وزن دوضربی ترکیبی ۸/۶ ساخته شده است.

پایۀ اصلی مقدمۀ تصنیف به صورت زیر است:
audio file تصنیف «جان جهان» در دستگاه نوا را بشنوید

در مقدمۀ تصنیف و جواب بخش های آوازی از وزن ها و کشش های متنوع و متفاوتی استفاده شده که در واقع نوعی بدعت و نو آوری محسوب می شوند و در آثار گذشتگان و قبل از این اثر کمتر می توان به چنین ترکیبات موزونی دست یافت. برای مثال به نمونه های زیر توجه کنید. audio file تصنیف «جان جهان» در دستگاه نوا را بشنوید

سه مثال ذکر شدۀ بالا همگی نغماتی هستند که در قالب وزن اصلی قطعه و بر اساس آن طراحی و اجرا شده اند و همزمان با اجرای این نغمات، پایۀ اصلی مقدمه با همراهی دف و ساز های مضرابی بم گروه اجرا می شود. در جملۀ دیگری از مقدمۀ تصنیف شاهد وزنی متفاوت و بسیار ویژه هستیم که همزمان با پایۀ اصلی اجرا می شود.

یک دیدگاه

  • ناشناس
    ارسال شده در خرداد ۱۳, ۱۳۹۷ در ۲:۴۶ ب.ظ

    سوالی که مطرح است اینه که برای نوشتن اینگونه ریتم ها بهتر است آن را هفت ضربی بنویسیم یا اینکه دور ها خرد شده و با توجه به تعداد ریز آنها نوشته شود؟

    به نظر نوشتن به صورت هفت ضربی راحت تر هست و اینگونه نوشتن بیشتر خواندن و درک اثر رو سخت تر و پیچیده تر کرده.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XXIII)

مقارن با این تحولات نوار کاست به عنوان یک وسیله ارتباط جمعی جدید و مستقل از تشکیلات دولتی در ایران رایج شد. دو گروه شیدا و عارف نیز خود نوارهای موسیقی خودشان را با کیفیت بسیار خوب به بازار عرضه کردند. گروه های شیدا و عارف همگام با انقلاب کنسرت هایی با مایه های سیاسی و اجتماعی ترتیب دادند که با استقبال مردم به خصوص گروه های دانشجویی روبرو شد. در این میان کنسرت های گروه شیدا با آهنگ های محمد رضا لطفی (بشارت و سپیده) و پرویز مشکاتیان (ایرانی) همراه با اشعار هوشنگ ابتهاج (ه. ا. سایه) و آواز محمد رضا شجریان، خاطره درویش خان، ملک الشعرا بهار و حسین طاهرزاده را زنده می کرد.

نگاهی به کتاب «موسیقی ایرانی»شناسی (II)

پیش از انتشار این کتاب، استادانی بودند که موسیقی ایرانی را اول با گوشه‌های مدال ردیف درس می‌دادند؛ کسی که مجدانه در این زمینه تا امروز فعال بوده، حسین عمومی نوازنده و مدرس موسیقی دستگاهی است. عمومی در کلاس‌هایش قبل از آموزش کل ردیف، درسی به نام «پیش‌ردیف» را تدریس می‌کند که در زمانی حدود ۲۰ دقیقه، کل گوشه‌های مدال ردیف را پشت هم می‌خواند. (۵)

از روزهای گذشته…

موتسارتى که ما نمى شناسیم!

موتسارتى که ما نمى شناسیم!

همه افراد، حتى کسانى که موسیقى کلاسیک را خیلى کم مى شناسند، موتزارت را دوست دارند. شاید به همین دلیل، تنفر از [اپراى] «دون ژوان» و سمفونى «ژوپیتر» مانند تنفر داشتن از نور خورشید باشد! باید گفت موتزارت نه تنها براى احیاى زیبایى موسیقایى، بلکه براى دفاع از آن متولد شده است.ما نشانه هاى آثار موتزارت را مى شناسیم. در کنسرت ها، ضبط، رادیو و تلویزیون، آنها از همه جهت ما را احاطه کرده اند. این آشنایى باعث شده است که فراموش کنیم این آثار براى شنوندگان هم عصر موتزارت، در سالهاى اوج او، از ۱۷۸۲ تا زمان مرگ غیر منتظره اش در ،۱۷۹۱ تا چه اندازه جدید بودند.آیا مردم معاصر با او نیز مانند ما، او را مى ستودند؟ نسبتاً بله.
موسیقی جیپسی کینگز

موسیقی جیپسی کینگز

جیپسی کینگز به یک سبک شبه فلامنکو می نوازد، نوعی از موسیقی که تا قبل از آنها سابقه نداشته است. نیکلاس یکی از اعضای این گروه در مورد موسیقی خودشان اینگونه می گوید :
«به آهستگی» (II)

«به آهستگی» (II)

دومین قطعه ای که در قسمت نخست برنامه به اجرا درآمد، کنسرتو برای کمانچه و ارکستر اثر ارسلان کامکار بود که بر اساس تم هایی از اردشیر کامکار نوشته شده بود. تولد این قطعه به سال های ابتدایی دهه هفتاد باز می گردد و پیش از این نیز تاکنون اجراهای متعددی از آن با تکنوازی اردشیر کامکار و به رهبری رهبران مختلف به اجرا در آمده بود.
روش سوزوکی (قسمت پنجاه و نهم)

روش سوزوکی (قسمت پنجاه و نهم)

به همین ترتیب کارهایی که ما می‌گفتیم با کودکش انجام می‌داد تا اینکه هیتومی ‌متقاعد شد که این یک بازی جمعی است. بله، این بهترین روش تعلیم و تربیت است و این یک نتیجه گیری است: کودک باید قابلیت و توانایی و مهارت فن کسب کند. اگر از ابتدا با کودک برخوردی جدی و سخت بشود از همان ابتدا به راهی غلط برده می‌شود. ابتدا باید ذهن و روحیه را پرورش داد و بعد از آن رشد توانایی و مهارت را در آنها جایگزین کرد. این یک روش درست و طبیعی است، به این گونه هیتومی‌ کازویا پیشرفت عظیمی‌کرد و در سال ۱۹۶۴ که فقط پنج سال داشت، ما را در آمریکا مشایعت کرد.
دو اجرا از Why Don’t You Do Right

دو اجرا از Why Don’t You Do Right

تنظیم و اجرای پیانو Alan Silvestri : آلان سیلوستری بیشتر بعنوان یک آهنگساز فیلم در دنیای موسیقی امروز مطرح است. متولد سال ۱۹۵۰ در نیویورک است و موسیقی را با نوازندگی پیانو آغاز کرد.
موریس راول، اسطوره امپرسیونیست (VI)

موریس راول، اسطوره امپرسیونیست (VI)

راول در نیویورک، جرج گرشوین (George Gershwin) را ملاقات نمود و به همراه یکدیگر برای شنیدن موسیقی جاز، (موسیقی موسیقیدانان مشهور جاز از جمله دوک الینگتون)، به هارلم رفتند. زمانی که آهنگساز آمریکایی جرج گرشوین با راول ملاقات داشت ذکر کرد که همواره آرزو داشته با آهنگسازی فرانسوی کار کند.
رمضان: فستیوال باربد کاشف پیانیست های جوان خواهد بود

رمضان: فستیوال باربد کاشف پیانیست های جوان خواهد بود

می خواستم از یکی از فعالیت هایم صحبت کنم که برگزاری جایزه ی پیانو باربد در شیراز است. من پارسال به همراه آقای محمد ملازم رئیس کارخانه ی پیانوی باربد در ایران و آقای محسن خباز، مدیر کانون فرهنگی شهر آفتاب در شیراز و همین طور آقای آرش اسماعیلی سردبیر مجله ی زنگار در شیراز، تصمیم گرفتیم یک فستیوال پیانو را برپا بکنیم، برپایی این فستیوال در حقیقت به عهده ی آقای محمد ملازم بود که خیلی دوست داشتند اسپانسر یک فعالیت هنری برای پیانیست های کشور باشند.
آلبوم «آب» منتشر شد

آلبوم «آب» منتشر شد

«آب» عنوان سومین آلبوم سه تار نوازی از «ابوسعید مرضایی» نوازنده و نواساز است که شامل قطعاتی برای دونوازی سه‌تار و تمبک است؛ ابوسعید مرضایی به عنوان نواساز و «فربد یداللهی» به عنوان نوازنده سازهای کوبه‌ای و تمبک، زوج هنری این مجموعه هستند. دیگر آلبوم مرضایی که در همکاری با فربد یدالهی ساخته شده بود «خاک» نام داشت.
انتشار بیانیه صاحبان آثار موسیقائی

انتشار بیانیه صاحبان آثار موسیقائی

چند سالی از افتتاح رادیو آوا می گذرد، این رادیو تنها به پخش موسیقی آوازی در سه سبک موسیقی دستگاهی ایرانی (موسیقی کلاسیک ایرانی)، موسیقی محلی و موسیقی پاپ می پردازد. این برنامه مانند تمام برنامه های پخش شده از صدا و سیما بدون اجازه ای از صاحب اثر و بدون پرداخت هزینه ای برای پخش آثار به صاحبان آن از طرف این سازمان، به انتشار آثار منتخب خود می پردازد. گویا رادیو آوا دلیل اکتفا کردن به ذکر نام خواننده هر اثر را کمبود وقت عنوان می کند (که البته این ادعا کاملا غیر منطقی است، چراکه می توان موسیقی های کمتری در روز پخش کرد ولی با معرفی کامل) در حالی که در انتها و ابتدای هر اثر یکبار نام خواننده ذکر می شود که همین اتفاق نشاندهنده قصد صدا و سیما در معرفی بیش از حد خوانندگان و پنهان نگاه داشتن نام دیگر عوامل تولید یک اثر مخصوصا آهنگساز است. لازم به ذکر است، جمعیت بزرگی از خوانندگان موسیقی کلاسیک ایرانی، با این رویه به شدت مخالف اند و ادامه این روند را به فاصله افتادن میان عوامل اجرایی یک اثر موسیقایی با خواننده اثر می دانند.
فرانس لیست که بود

فرانس لیست که بود

بدون شک نوازندگان و علاقمندان به پیانو فرانس لیست و قطعه معروف “رویای عشق” را حتمآ میشناسند و چنانچه چند سالی هم بطور جدی پیانو کلاسیک کار کرده باشند حتمآ این قطعه را در رپرتوآر خود اجرا کرده اند.