بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (III)

پرویز مشکاتیان
پرویز مشکاتیان
در نگاهی کلی می توان از چند زاویه به بررسی قطعات و آثار پرویز مشکاتیان پرداخت که به طور خلاصه به شرح زیر است:
۱ – استفاده ازوزن ها، ضرباهنگ و دور های متنوع و متفاوت در تصنیف ها، پیش درآمد ها و چهارمضراب ها
۲- تاثیر پذیری از ردیف موسیقی ملی ایران
۳- تاثیر پذیری از آثار برجستۀ موسیقی هنرمندان صاحبنام ایران و تنظیم و بازسازی برخی از این قطعات
۴- نگرشی نو به الگوی ساختاری پیش درآمد
۵- نگرشی نو به تصنیف و ترانه و جمله بندی و ساختار آن
۶- نگرشی نو به چهارمضراب و استفاده از پایه های متنوع و متفاوت
۷- بررسی کوتاه و گذرای آثار تنظیم شده برای گروه بزرگ ساز های ایرانی
۸- آثار تلفیقی تنظیم شده برای مجموعۀ ساز های ایرانی و ساز های جهانی

الف- استفاده از وزن ها، ضرباهنگ و دور های متنوع و متفاوت در تصنیف ها، پیش درآمد ها و چهارمضراب ها
تنوع وزن ها ومیزان بندی های متفاوت از نکات بارز آثار پرویز مشکاتیان هستند. برای بررسی بهتر این موضوع، چند تصنیف، چهارمضراب و ضربی را مورد ارزیابی گذرا قرار می دهیم.

تصنیف شیدائی: این تصنیف در آواز دشتی و بر اساس دو غزل از حافظ طراحی و ساخته شده است. بخش اول آن اقتباس از غزلیست با این مطلع:
در همه دیر مغان نیست چو من شیدائی
خرقه جایی گرو باده و دفتر جائی

و در انتهای تصنیف تک بیتی از غزل پادشه خوبان:
زین دایرۀ مینا خونین جگرم می ده
تا حل کنم این مشکل در ساغر مینائی

وزن این دو غزل بر پایۀ بحرهزج مثمّن اخرب (مفعول مفاعیلن // مفعول مفاعیلن) بوده و تصنیف به صورت هفت ضربی در دور نامنظم چهارده تایی طراحی و ساخته شده است. دور ابتدای تصنیف ۴+۴+۳+۳ بوده و چهار بیت از غزل اول با همین دور اجرا می شود. در انتها و در تک بیت غزل دوم شاهد تغییر دور به صورت ۴+۴+۴+۲ هستیم که این وزن تا انتهای تصنیف برای این تک بیت و تکرار آن حفظ می شود.

audio file تصنیف «شیدایی» در آواز دشتی را بشنوید

همانطور که در تصویر مشاهده می کنید وزن ابیات ابتدایی این تصنیف به صورت دوری نا منظم هست و تقسیم بندی هجایی برای دو میزان اول مشخص شده است. این ترکیب تا بخش نهایی اثر حفظ شده و به همین صورت ۴+۴+۳+۳ ادامه می یابد.

در بیت انتهایی شاهد تغییر دور درونی هستیم ولی باز هم همان ترکیب چهارده تایی تا انتهای اثر حفظ می گردد.

audio file تصنیف «شیدایی» در آواز دشتی را بشنوید

تصنیف جان جهان:
این تصنیف بر اساس غزلی از دیوان شمس سرودۀ مولوی با مطلع زیر طراحی و ساخته شده است.

جان جهان دوش کجا بوده ای
نی غلطم در دل ما بوده ای
وزن این غزل بر پایۀ بحر سریع مسدّس مطوّی مکشوف (مفتعلن مفتعلن فاعلن) بوده و تصنیف در وزن دوضربی ترکیبی ۸/۶ ساخته شده است.

پایۀ اصلی مقدمۀ تصنیف به صورت زیر است:
audio file تصنیف «جان جهان» در دستگاه نوا را بشنوید

در مقدمۀ تصنیف و جواب بخش های آوازی از وزن ها و کشش های متنوع و متفاوتی استفاده شده که در واقع نوعی بدعت و نو آوری محسوب می شوند و در آثار گذشتگان و قبل از این اثر کمتر می توان به چنین ترکیبات موزونی دست یافت. برای مثال به نمونه های زیر توجه کنید. audio file تصنیف «جان جهان» در دستگاه نوا را بشنوید

سه مثال ذکر شدۀ بالا همگی نغماتی هستند که در قالب وزن اصلی قطعه و بر اساس آن طراحی و اجرا شده اند و همزمان با اجرای این نغمات، پایۀ اصلی مقدمه با همراهی دف و ساز های مضرابی بم گروه اجرا می شود. در جملۀ دیگری از مقدمۀ تصنیف شاهد وزنی متفاوت و بسیار ویژه هستیم که همزمان با پایۀ اصلی اجرا می شود.

یک دیدگاه

  • ناشناس
    ارسال شده در خرداد ۱۳, ۱۳۹۷ در ۲:۴۶ ب.ظ

    سوالی که مطرح است اینه که برای نوشتن اینگونه ریتم ها بهتر است آن را هفت ضربی بنویسیم یا اینکه دور ها خرد شده و با توجه به تعداد ریز آنها نوشته شود؟

    به نظر نوشتن به صورت هفت ضربی راحت تر هست و اینگونه نوشتن بیشتر خواندن و درک اثر رو سخت تر و پیچیده تر کرده.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

آموزش ساز، کاری دانشگاهی نیست (VI)

این جنبه اجتماعی شامل موسیقی در مدارس و دانشگاه سیر روزافزون و بهبودی مداوم داشت در تمامی دهه‌های بعد از ۱۹۲۰٫ بهتر بگویم از آن زمانی که آقای وزیری بعد از چهار سال تحصیل در فرنگ به کشور برگشت و مدرسه موسیقی را تشکیل داد.

آلبوم «به یاد لطفی» منتشر شد

آلبوم به یاد لطفی با اجرای گروه نهفت به سرپرستی جهانشاه صارمی و خوانندگی پوریا اخواص از سوی موسسه فرهنگی و هنری آوای گنبد نیلی منتشر گردید. جهانشاه صارمی که علاوه بر ۲۲ سال سرپرستی گروه نهفت، تالیف کتاب های آموزش تار و سه تار، همکاری در چندین کتاب معتبر موسیقی، انتشار چندین آلبوم صوتی و تصویری، تجربه بیش از سی سال آموزش موسیقی به ویژه در گروه سنی کودک و نوجوان را در کارنامه هنری خود دارد، در بخشی از بروشور این آلبوم می نویسد: «این آلبوم با هدف تجلیل از یکی از فرهنگ سازترین موسیقی دانان ایران و نیز ثبت توان اجرایی نسل دوم گروه نهفت منتشر می گردد.»

از روزهای گذشته…

آبادو٬ جانشین ارزشمند کارایان

آبادو٬ جانشین ارزشمند کارایان

کلودیو آبادو با ضبط و ارائه بیش از ۳۰ اثر موسیقی کلاسیک اعم از کنسرتو ویلن های چایکوفسکی و شوستاکویچ (SK 68338) و کنسرتو پیانو روبرت شومان( Robert Schumann) با پیانو مورری پرایا (Murray Perahia) مقام خود را در بالاترین رده رهبران امروز دنیا تثبیت کرده و با تکیه بر ظرایف موسیقی و برنامه ریزی خلاقانه جهت اجرای رپرتوارهایی که دیگر رهبران از آنها غافل ماندند٬ اثبات نمود که موسیقی کلاسیک عصر رومنتیک و موسیقی معاصر هردو به یک میزان خوش آیند و روح نوازند.
اکول در سنتور نوازی (II)

اکول در سنتور نوازی (II)

اما در جریان سنتور نوازی معاصر (پس از استاد معظم فرامرز پایور تا کنون) که مقاله پیش روی به آن می پردازد، ویژگی هایی در شکل نوازندگی به چشم می خورد که فهرست وار آنها را بر می شماریم (موارد غیر مکتوب و فاکتورهایی که مربوط به فیزیک ساز و نوازنده می شوند):
هارمونیک (V)

هارمونیک (V)

امروزه نرم افزارهای موسیقی فراوان و قدرتمندی در بازار یافت میشوند که با وجود آنها میتوانیم با کمترین هزینه بهترین اجراهای موسیقی و یا پردازشهای صوتی را انجام دهیم اما این مهم و کلآ استفاده هرچه بهتر از یک تکنولوژی نیازمند این است که با علم آن هم آشنا باشیم.
دلاور سهند (I)

دلاور سهند (I)

نوشته ای که پیش رو دارید، مقاله ای است از محمود خوشنام در باره «دلاور سهند» اولین اپرای ایرانی که توسط یک آهنگساز ایرانی نوشته شده است. این مطلب در مجله «نگین» شماره ۴۴ در تاریخ ۳۰ دی ۱۳۴۷ به انتشار رسیده است که امروز بخش اول آن را می خوانیم:
وقتی همه خوابیم (I)

وقتی همه خوابیم (I)

“وجود مقتدر ارکستر سمفونیک ها در جای جای دنیا، نشانگر زنده بودن نوعی از فرهنگ و تمدن تاریخمند و پیشرفته در آن منطقه است.” شاید این ادعا به زعم عده ای غرب گرایانه و حتی تحقیر آمیز به نظر برسد ولی بدون هیچ تردیدی باید به این مهم توجه داشت که “ارکستر سمفونیک یک پدیده جهانی است نه صرفا غربی، چرا که در نگاهی ابتدایی میتوانیم ریشه بسیاری از سازهای آنرا از مناطقی غیر از غرب جستجو کنیم و با دیدی ژرفتر، رپرتوار اجرایی آن را از سراسر جهان بیابیم.
آتشی در سینه دارم جاودانی (II)

آتشی در سینه دارم جاودانی (II)

همایون شجریان این قسمت را (قسمت ابوعطا) مانند دیگر قسمتهای تصنیف پخته و استادانه اجرا می کند که شاید تا بحال چنین اجرایی از او نشنیده بودیم.
الکساندر اسکریابین، پیانیست و آهنگساز بزرگ روسی (I)

الکساندر اسکریابین، پیانیست و آهنگساز بزرگ روسی (I)

الکساندر اسکریابین (Alexander Nikolayevich Scriabin) در سال ۱۸۷۲ در مسکو متولد شد. در سال ۱۸۸۸ در کنسرواتوار مسکو نزد تانیف و آرنسکی به تحصیل نوازندگی پیانو و آهنگسازی مشغول گشت. او پس از فراغت از تحصیل، مدت پنج سال را به سیر و سیاحت در غرب پرداخت و در سال ۱۸۹۷ به وطن بازگشت، ازدواج کرد و به عنوان استاد پیانو در کنسرواتوار مسکو مشغول به کار شد. در سال ۱۹۰۳، اسکریابین که حامی هنر پرور بسیار سخاوتمندی یافته بود، مجددا به سیر و سیاحت پرداخت و در سال ۱۹۰۵، همسر و چهار فرزندش را ترک و زندگی با زنی را آغاز کرد که با وی در فلسفه نیچه، سوسیالیسم و عرفان، اشتراک نظر داشت و هم مسلک او محسوب می شد.
تصویر تنال (I)

تصویر تنال (I)

حتما” قطعات سرگئی راخمانینف آهنگساز دوره مدرن را شنیدیده اید. او تمایل زیادی به آهنگسازی به سبک هم نسلانش نداشت و با رنگ و بویی رمانتیک به تصنیف موسیقی می پرداخت. راخمانینف هنوز شیفته موسیقی تنال و پلی تنال بود و با این موسیقی به زیبایی داستان سرایی می کرد.
وان موریسون، نوری در تاریکی (V)

وان موریسون، نوری در تاریکی (V)

آلبوم سال ۱۹۷۴ وی به نام “برای توقف کردن بسیار دیر است” اجرای زنده ای داشت که در لیست بهترین آلبومهای با اجرای زنده مقام اول را کسب کرد. در ۲۱ جولای ۱۹۹۰ موریسون به راجر واترز (Roger Waters) در اجرای بسیار بزرگ دیوار برلین با جمعیت سیصد هزار تا یک میلیون و نیم نفر حضور یافت که این اجرا به طور هم زمان از تلویزیون پخش شد و موریسون در این کنسرت بزرگ “خواب راحت” را خواند.
سیاست در ژانرهای مختلف موسیقی

سیاست در ژانرهای مختلف موسیقی

یک بررسی ساده نشان می دهد اگر موسیقی فولک یا مردمی بخواهد به نوعی وارد عرصه های سیاسی شور اغلب دیدگاه معترضین و حامیان جناح چپ در جوامع را بیان می کند.