بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (III) – گفتگوی هارمونیک Harmony Talk

بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (III)

پرویز مشکاتیان
پرویز مشکاتیان
در نگاهی کلی می توان از چند زاویه به بررسی قطعات و آثار پرویز مشکاتیان پرداخت که به طور خلاصه به شرح زیر است:
۱ – استفاده ازوزن ها، ضرباهنگ و دور های متنوع و متفاوت در تصنیف ها، پیش درآمد ها و چهارمضراب ها
۲- تاثیر پذیری از ردیف موسیقی ملی ایران
۳- تاثیر پذیری از آثار برجستۀ موسیقی هنرمندان صاحبنام ایران و تنظیم و بازسازی برخی از این قطعات
۴- نگرشی نو به الگوی ساختاری پیش درآمد
۵- نگرشی نو به تصنیف و ترانه و جمله بندی و ساختار آن
۶- نگرشی نو به چهارمضراب و استفاده از پایه های متنوع و متفاوت
۷- بررسی کوتاه و گذرای آثار تنظیم شده برای گروه بزرگ ساز های ایرانی
۸- آثار تلفیقی تنظیم شده برای مجموعۀ ساز های ایرانی و ساز های جهانی

الف- استفاده از وزن ها، ضرباهنگ و دور های متنوع و متفاوت در تصنیف ها، پیش درآمد ها و چهارمضراب ها
تنوع وزن ها ومیزان بندی های متفاوت از نکات بارز آثار پرویز مشکاتیان هستند. برای بررسی بهتر این موضوع، چند تصنیف، چهارمضراب و ضربی را مورد ارزیابی گذرا قرار می دهیم.

تصنیف شیدائی: این تصنیف در آواز دشتی و بر اساس دو غزل از حافظ طراحی و ساخته شده است. بخش اول آن اقتباس از غزلیست با این مطلع:
در همه دیر مغان نیست چو من شیدائی
خرقه جایی گرو باده و دفتر جائی

و در انتهای تصنیف تک بیتی از غزل پادشه خوبان:
زین دایرۀ مینا خونین جگرم می ده
تا حل کنم این مشکل در ساغر مینائی

وزن این دو غزل بر پایۀ بحرهزج مثمّن اخرب (مفعول مفاعیلن // مفعول مفاعیلن) بوده و تصنیف به صورت هفت ضربی در دور نامنظم چهارده تایی طراحی و ساخته شده است. دور ابتدای تصنیف ۴+۴+۳+۳ بوده و چهار بیت از غزل اول با همین دور اجرا می شود. در انتها و در تک بیت غزل دوم شاهد تغییر دور به صورت ۴+۴+۴+۲ هستیم که این وزن تا انتهای تصنیف برای این تک بیت و تکرار آن حفظ می شود.

audio file تصنیف «شیدایی» در آواز دشتی را بشنوید

همانطور که در تصویر مشاهده می کنید وزن ابیات ابتدایی این تصنیف به صورت دوری نا منظم هست و تقسیم بندی هجایی برای دو میزان اول مشخص شده است. این ترکیب تا بخش نهایی اثر حفظ شده و به همین صورت ۴+۴+۳+۳ ادامه می یابد.

در بیت انتهایی شاهد تغییر دور درونی هستیم ولی باز هم همان ترکیب چهارده تایی تا انتهای اثر حفظ می گردد.

audio file تصنیف «شیدایی» در آواز دشتی را بشنوید

تصنیف جان جهان:
این تصنیف بر اساس غزلی از دیوان شمس سرودۀ مولوی با مطلع زیر طراحی و ساخته شده است.

جان جهان دوش کجا بوده ای
نی غلطم در دل ما بوده ای
وزن این غزل بر پایۀ بحر سریع مسدّس مطوّی مکشوف (مفتعلن مفتعلن فاعلن) بوده و تصنیف در وزن دوضربی ترکیبی ۸/۶ ساخته شده است.

پایۀ اصلی مقدمۀ تصنیف به صورت زیر است:
audio file تصنیف «جان جهان» در دستگاه نوا را بشنوید

در مقدمۀ تصنیف و جواب بخش های آوازی از وزن ها و کشش های متنوع و متفاوتی استفاده شده که در واقع نوعی بدعت و نو آوری محسوب می شوند و در آثار گذشتگان و قبل از این اثر کمتر می توان به چنین ترکیبات موزونی دست یافت. برای مثال به نمونه های زیر توجه کنید. audio file تصنیف «جان جهان» در دستگاه نوا را بشنوید

سه مثال ذکر شدۀ بالا همگی نغماتی هستند که در قالب وزن اصلی قطعه و بر اساس آن طراحی و اجرا شده اند و همزمان با اجرای این نغمات، پایۀ اصلی مقدمه با همراهی دف و ساز های مضرابی بم گروه اجرا می شود. در جملۀ دیگری از مقدمۀ تصنیف شاهد وزنی متفاوت و بسیار ویژه هستیم که همزمان با پایۀ اصلی اجرا می شود.

یک دیدگاه

  • ناشناس
    ارسال شده در خرداد ۱۳, ۱۳۹۷ در ۲:۴۶ ب.ظ

    سوالی که مطرح است اینه که برای نوشتن اینگونه ریتم ها بهتر است آن را هفت ضربی بنویسیم یا اینکه دور ها خرد شده و با توجه به تعداد ریز آنها نوشته شود؟

    به نظر نوشتن به صورت هفت ضربی راحت تر هست و اینگونه نوشتن بیشتر خواندن و درک اثر رو سخت تر و پیچیده تر کرده.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

تار و پودِ نشانه (I)

تار و پود بیش از آن که یک آلبوم باشد یک نشانه است؛ نشانی از دشواری‌های یک راه نکوبیده و نپیموده در موسیقی کلاسیک ایرانی. با آن، حمید متبسم که پیش از این طبع خود را رویاروی بلندترین قله‌ی شعر حماسی فارسی (شاهنامه‌ی فردوسی در قطعه‌ی سیمرغ) آزموده بود، حالا به صرافت طبع‌آزمایی موسیقایی با یکی از بلندترین ستیغ‌های شعر غنائی فارسی (خسرو و شیرین نظامی) افتاده است. به این ترتیب مجموعه‌ی تار و پود بدل به نشان مسئله‌ی موسیقی ما با روایت داستانی شده است. سیمرغ را می‌توانستیم «یک تجربه‌ی منفرد» (یا نادر) بشماریم و بگذریم یا همچون یک راه تازه‌گشوده با آن برخورد کنیم و منتظر آنچه در تداوم راه پیش می‌آمد بمانیم. اما با آمدن تار و پود، هنگامی که کار از یک گذشت، به وادی مقایسه می‌رسیم و خواه‌ناخواه آنچه پیش‌تر مبهم بود آشکار می‌شود. موقعیت این مجموعه به‌عنوان دومین تلاش است که آن را نشانه می‌کند.

امامی: استقبال خوبی از برنامه ما در سوئیس شد

من علاقه زیادی به موسیقی قدیم ایران داشته ام و سعی کرده ام در حد توانم بر روی آن حوزه موسیقی کارکرده و بر روی موسیقی دوره قاجار و هم قبل از آن دوره مطالعات مختصری داشته ام و به طبع در آثارم از آن ها بهره می برده ام در این سال ها آلبوم های تولید کرده ایم با همراهی دوستانم مثل آلبوم برافشان و آلبوم چهار سو که با آهنگسازی دوست خوبم حمید شریفی بوده و همچنین آلبوم بزم ۲ با آهنگسازی دوستانم سعید کورد مافی و علی کاظمی که همه این آلبوم ها توسط انتشارات ماهور منتشر شده است و تمامی این آثار رویکردی که ما داشته ایم استفاده از امکانات بالقوه موسیقی قدیم ایران بوده است و اینکه این امکانات بالفعل کرده و امکاناتی نظیر فرم و دورها و متدهای متفاوتی که در آن موسیقی وجود داشته است و الان کمرنگ شده است و یا کمتر استفاده می شوده است. این امکانات در هر صورت به ما راهی را نشان می دهند که شاید از این طریق بتوان رنگ و بوی تازه از موسیقی ایران رو شنید، البته شاید! در هر صورت راهی است که می شود در بستر تاریخی اصالت ها را حفظ کرد و موسیقی گذشته را به این شکل منتقل کرد.

از روزهای گذشته…

«دیوار» شاهکار موسیقی راک

«دیوار» شاهکار موسیقی راک

“دیوار” (The Wall) پینک فلوید، نقطه اوج حضور موسیقی راک در یک فیلم و نمونه ای تکرار نشدنی از یک اپرای موفق راک است. فیلم ” The Wall” تفسیری است زیبا از اثر جاودانه پینک فلوید با داستانی تاثیر گذار در مورد کودکی، شهرت و جنون فردی که می تواند نمونه ای از افراد یک جامعه باشد. این فیلم بدون شک جایگاه آنرا دارد که نوعی اعجاز سینمایی تلقی شود.
SRV (بخش اول)

SRV (بخش اول)

استفان ( استیو ) ری واگان (Stephen -“Stevie”- Ray Vaughan)، نوازنده گیتار آمریکایی الاصل سبک بلوز که نقش برجسته ای در موسیقی بلوز دهه هشتاد ایفا نموده ، در سوم اکتبرسال ۱۹۵۴ در شهر دالاس تگزاس متولد شد. او را با نام مخفف SRV می شناسند.
سلطان بوگی (I)

سلطان بوگی (I)

جان لی هوکر در ۲۲ آگوست ۱۹۱۷، در کلارکزدیل (Clarksdale) میسی سیپی متولدشد. خانواده او در مزارع اشتراکی کار میکردند و او اولین تاثیرات موسیقی خود را از پدرناتنی اش، ویل مور (Will Moore) کسب کرد.
چشمه ای جوشیده از اعماق (III)

چشمه ای جوشیده از اعماق (III)

برای پارت سکوت فرصتی است برای اندیشیدن. اندیشیدن به اینکه آیا چیزی برای گفتن داریم یا نه و اینکه آیا اساساً چیزی باید گفته شود یا نه؟ در چنین نگاهی اهمیت سکوت ها هیچ کم از گفته ها نخواهد بود و پارت نیز بر همین نکته تأکید دارد: سکوتها بسیار مهم اند. او سبکی که حاصل دوره سکوت خود بود را “تینتینابلی” (tintinabuli) نامید.
گروه ریمونز (VI)

گروه ریمونز (VI)

ایرا روبینز (Ira Robbins) و اسکات ایسلر (Scott Isler) از گروه Trouser Press جنبش ریمونز را اینگونه توصیف کردند: “تنها با چهار عضو و سرعت بسیار بالا! ریمونز نیویورک، انفجاری بود در موسیقی راک دهه ۷۰، آنها مجددا موسیقی را متحرک سازی کردند. استعداد فوق العاده آنها باعث شد که زیبایی شناسی موجود در موسیقی پاپ را با افزودن ماهیتی مخرب و فرهنگی شوخ و ریتم گیتار مینیمالیستی از نو بسازند.”
اپرای متروپلیتن (III)

اپرای متروپلیتن (III)

اجرای ۴ اپرا برای اولین بار در دنیا و ۲۲ اپرای جدید از برنامه خاص متروپلیتن بود. اجرای آثار جدید در دوره ولپ بیش از دیگر دوران بود. ولپ، والری گرگیف (Valery Gergiev) را در سال ۱۹۹۷ به عنوان رهبر اصلی میهمان منصوب نمود و اجرای قطعات روسی را در اپرا وسعت بخشید.
مستر کلاس های هومن خلعتبری برگزار می شود

مستر کلاس های هومن خلعتبری برگزار می شود

هومن خلعتبری، رهبر ارکستر و کر و پیانیست در تاریخ ۹ تا ۱۱ ژوئن امسال در لندن به برگزاری مستر کلاس اجراء و آواز برای ایرانیان می پردازد. قرار است این مستر کلاس ها در کشور های نزدیک ایران که نیاز به ویزا ندارد برگزار شود تا هنرجویان ایرانی بتوانند در این دوره شرکت کنند.
گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (VIII)

گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (VIII)

چهارشنبه ۹ اسفند ۱۳۹۱ هفتمین جلسه‌ی کارگاه نقد موسیقی با تصمیم‌گیری درباره‌ی تداوم فعالیت کارگاه برای ۸ جلسه‌ی دیگر، و مروری بر چند نکته در تکمیل بحث هفته‌ی گذشته، آغاز شد و با درسی با عنوان «مسایل عملی نقد موسیقی (۲)» ادامه یافت.
جلوگیری از فشار بیش‌از‌حدِ دست چپ در نواختن گیتار کلاسیک (I)

جلوگیری از فشار بیش‌از‌حدِ دست چپ در نواختن گیتار کلاسیک (I)

همه‌ی آنها که دستی در نواختن سازی دارند احتمالاً در دوره‌ای از نوازندگی درگیر فشارهای اضافی ماهیچه‌ای شده‌اند؛ از گردن و شانه گرفته تا انگشت‌ها و مجاری تنفسی هنگام نوازندگی می‌توانند زیر فشار بیش‌از‌حد قرار بگیرند. این فشارها سبب هدر‌رفتن انرژی نوازنده و اغلب اُفت کیفیت نوازندگی می‌شوند. برای برخی این مشکل مقطعی است و سرانجام با تمرین درست و تمرکز برطرف می‌شود، اما عده‌ی قابل توجهی از نوازندگان همواره با این معضل دست‌به‌گریبان می‌مانند و آسیب‌هایی جدی می‌خورند. از آنجا که من نوازنده‌ی گیتار کلاسیک هستم، این نوشته را بر فشارهای اضافی ماهیچه‌ای در نواختن همین ساز محدود می‌کنم.
درباره کتاب «موسیقی ایرانی» شناسی (I)

درباره کتاب «موسیقی ایرانی» شناسی (I)

کتاب «موسیقی ایرانی» شناسی نوشته خسرو جعفرزاده توسط انتشارات مجله موسیقی به چاپ دوم رسید. جعفرزاده در کتاب «موسیقی ایرانی شناسی» در سه فصل به بررسی مسائل مختلف موسیقی ایرانی پرداخته است. در اینجا مقدمه چاپ دوم این کتاب را می خوانید: