بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (III)

پرویز مشکاتیان
پرویز مشکاتیان
در نگاهی کلی می توان از چند زاویه به بررسی قطعات و آثار پرویز مشکاتیان پرداخت که به طور خلاصه به شرح زیر است:
۱ – استفاده ازوزن ها، ضرباهنگ و دور های متنوع و متفاوت در تصنیف ها، پیش درآمد ها و چهارمضراب ها
۲- تاثیر پذیری از ردیف موسیقی ملی ایران
۳- تاثیر پذیری از آثار برجستۀ موسیقی هنرمندان صاحبنام ایران و تنظیم و بازسازی برخی از این قطعات
۴- نگرشی نو به الگوی ساختاری پیش درآمد
۵- نگرشی نو به تصنیف و ترانه و جمله بندی و ساختار آن
۶- نگرشی نو به چهارمضراب و استفاده از پایه های متنوع و متفاوت
۷- بررسی کوتاه و گذرای آثار تنظیم شده برای گروه بزرگ ساز های ایرانی
۸- آثار تلفیقی تنظیم شده برای مجموعۀ ساز های ایرانی و ساز های جهانی

الف- استفاده از وزن ها، ضرباهنگ و دور های متنوع و متفاوت در تصنیف ها، پیش درآمد ها و چهارمضراب ها
تنوع وزن ها ومیزان بندی های متفاوت از نکات بارز آثار پرویز مشکاتیان هستند. برای بررسی بهتر این موضوع، چند تصنیف، چهارمضراب و ضربی را مورد ارزیابی گذرا قرار می دهیم.

تصنیف شیدائی: این تصنیف در آواز دشتی و بر اساس دو غزل از حافظ طراحی و ساخته شده است. بخش اول آن اقتباس از غزلیست با این مطلع:
در همه دیر مغان نیست چو من شیدائی
خرقه جایی گرو باده و دفتر جائی

و در انتهای تصنیف تک بیتی از غزل پادشه خوبان:
زین دایرۀ مینا خونین جگرم می ده
تا حل کنم این مشکل در ساغر مینائی

وزن این دو غزل بر پایۀ بحرهزج مثمّن اخرب (مفعول مفاعیلن // مفعول مفاعیلن) بوده و تصنیف به صورت هفت ضربی در دور نامنظم چهارده تایی طراحی و ساخته شده است. دور ابتدای تصنیف ۴+۴+۳+۳ بوده و چهار بیت از غزل اول با همین دور اجرا می شود. در انتها و در تک بیت غزل دوم شاهد تغییر دور به صورت ۴+۴+۴+۲ هستیم که این وزن تا انتهای تصنیف برای این تک بیت و تکرار آن حفظ می شود.

audio file تصنیف «شیدایی» در آواز دشتی را بشنوید

همانطور که در تصویر مشاهده می کنید وزن ابیات ابتدایی این تصنیف به صورت دوری نا منظم هست و تقسیم بندی هجایی برای دو میزان اول مشخص شده است. این ترکیب تا بخش نهایی اثر حفظ شده و به همین صورت ۴+۴+۳+۳ ادامه می یابد.

در بیت انتهایی شاهد تغییر دور درونی هستیم ولی باز هم همان ترکیب چهارده تایی تا انتهای اثر حفظ می گردد.

audio file تصنیف «شیدایی» در آواز دشتی را بشنوید

تصنیف جان جهان:
این تصنیف بر اساس غزلی از دیوان شمس سرودۀ مولوی با مطلع زیر طراحی و ساخته شده است.

جان جهان دوش کجا بوده ای
نی غلطم در دل ما بوده ای
وزن این غزل بر پایۀ بحر سریع مسدّس مطوّی مکشوف (مفتعلن مفتعلن فاعلن) بوده و تصنیف در وزن دوضربی ترکیبی ۸/۶ ساخته شده است.

پایۀ اصلی مقدمۀ تصنیف به صورت زیر است:
audio file تصنیف «جان جهان» در دستگاه نوا را بشنوید

در مقدمۀ تصنیف و جواب بخش های آوازی از وزن ها و کشش های متنوع و متفاوتی استفاده شده که در واقع نوعی بدعت و نو آوری محسوب می شوند و در آثار گذشتگان و قبل از این اثر کمتر می توان به چنین ترکیبات موزونی دست یافت. برای مثال به نمونه های زیر توجه کنید. audio file تصنیف «جان جهان» در دستگاه نوا را بشنوید

سه مثال ذکر شدۀ بالا همگی نغماتی هستند که در قالب وزن اصلی قطعه و بر اساس آن طراحی و اجرا شده اند و همزمان با اجرای این نغمات، پایۀ اصلی مقدمه با همراهی دف و ساز های مضرابی بم گروه اجرا می شود. در جملۀ دیگری از مقدمۀ تصنیف شاهد وزنی متفاوت و بسیار ویژه هستیم که همزمان با پایۀ اصلی اجرا می شود.

یک دیدگاه

  • ناشناس
    ارسال شده در خرداد ۱۳, ۱۳۹۷ در ۲:۴۶ ب.ظ

    سوالی که مطرح است اینه که برای نوشتن اینگونه ریتم ها بهتر است آن را هفت ضربی بنویسیم یا اینکه دور ها خرد شده و با توجه به تعداد ریز آنها نوشته شود؟

    به نظر نوشتن به صورت هفت ضربی راحت تر هست و اینگونه نوشتن بیشتر خواندن و درک اثر رو سخت تر و پیچیده تر کرده.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (VI)

پیروزی (چهارگاه): قطعه ای است در دستگاه چهارگاه با الگوی ساختاری چهارمضراب و با وزنی لنگ و دور ده تایی با ترکیب منظم و دائمی ۳+۴+۳، با اینکه وزن اجرایی این اثر پیچیده است و اجرا و حفظ آن برای نوازندگان کاری مشکل، ولی از لحاظ نغمات و جمله بندی ترکیبی است بسیار شنیدنی و گوش آشنا، این قطعه از مشهور ترین آثار ساخته شدۀ بی کلام در مجموعه آثار چاووش است که برای ترکیب ساز های سنتور، تار، بمتار و کمانچه به عنوان بخش ساز های نغمه پرداز و تنبک به عنوان بخش کوبه ای گروه، طراحی و تنظیم شده است. در قسمتی از اثر نیز شاهد همنوازی دو تنبک بدون همراهی ساز های نغمه پرداز هستیم. در ساخت این قطعه به گوشه هایی چون درآمد، زابل، مخالف چهارگاه، حصار و فرود به چهارگاه اشاره شده است. همانطور که ذکر شد وزن ده تایی این اثر از ابتدا تا انتها ثابت است و در حین اجرای قطعه تغییری نمی کند. ابتدا به پایۀ اثر توجه کنید؛ بعد اجرای هر یک جملات مجددا به این پایه در فواصل مختلف دستگاه چهارگاه می رسیم:

غلامرضا مین باشیان، مرد اولین ها (II)

غلامرضا خان از روی کتابهایی که با کمک مزین الدوله از فرانسه به فارسی ترجمه شده بود به هنرجویان سازشناسی و ارکستراسیون موسیقی نظامی و هارمونی درس می داد. جزوه هایی نیز از او نوشته شد در باب سلفژ و تعلیم سازهای بادی که منتشر نشده است.

از روزهای گذشته…

در باب متافیزیک موسیقی (V)

در باب متافیزیک موسیقی (V)

به علاوه، چون در نتیجه نظریه فیزیکی زیربنایی، ویژگی واقعا موسیقایی اصوات باید در نسبت سرعت ارتعاشات آنها یافت شود و نه در قدرت نسبی شان، گوش موسیقایی همواره ترجیح می دهد در هارمونی، نه قویترین نت بلکه زیرترین نت را دنبال کند. از این رو، حتی در نیرومند ترین همراهی ارکسترال نیز، سوپرانو برجسته است و از این رو حق طبیعی برای اجرای ملودی پیدا می کند. با این حال، انعطاف پذیری زیاد سوپرانو، که نتیجه همان سرعت ارتعاشات است، همان طور که در پاساژهای پر زرق و برق و موومان ها دیده می شود، به این امر کمک می کند.
نقد تاریخ نگاری موسیقی ایرانی (XI)

نقد تاریخ نگاری موسیقی ایرانی (XI)

تمدن اروپای امروزی حدود قرن های ۱۲ تا ۱۴ با تاسیس دانشگاه ها و ساختن کاتدرال ها در ناحیه اروپای مرکزی پدیدار می شود. جواهر‌ لعل ‌نهرو در کتاب جالبش «نگاهی به تاریخ جهان» (ترجمه محمود تفضلی) به نقش کاتدرال ها در پیدایش تمدن اروپایی اشاره می کند که:«… یک نوع معماری جدید… رشد و تکامل یافت که پیش از آن هرگز در اروپا دیده نشده بود. به‌وسیله‌ی پیداکردن راه‌حل‌های ذکاوتمندانه در معماری، سنگینی و فشار طاق‌ها و سقف‌های سنگین به پشتیبان‌های بزرگی که در خارج از عمارت بود، منتقل می‌گشت. در داخل فقط ستون‌های ظریف و کشیده، طاق‌های بلند و بسیار مرتفع را نگاه می‌داشتند که حیرت و شگفتی را برمی‌انگیخت.
در باب متافیزیک موسیقی (IV)

در باب متافیزیک موسیقی (IV)

از سوی دیگر، اگر این رابطه رابطه ای غیر منطقی یا رابطه ای باشد که تنها با اعداد بزرگ قابل بیان است، هیچگونه تطابق عقلانی در ارتعاشات رخ نمی دهد، بلکه “این ها دائما بر سر هم فریاد می زنند” و به این ترتیب در برابر اینکه همراه با هم وارد درک ما شوند مقاومت می کنند و از این رو دیسونانس به حساب می آیند. در نتیجه این نظریه، موسیقی وسیله عقلانی ساختن نسبت های گویا (یا منطقی) و اصم (یا غیر منطقی) عددی است، البته نه به شیوه ریاضی و با کمک مفهوم، بلکه با در آوردن آنها به هیئت شناختی که کاملا مستقیم است و همزمان حواس را تحت تاثیر قرار می دهد.
از بداهه نوازی تا آهنگ سازی (I)

از بداهه نوازی تا آهنگ سازی (I)

دانش ما درباره ی ویژگی های موسیقی ایران، بدون آشنایی از چگونگی شکل گیری و خلق اثر هنری و به ویژه خلق موسیقی امکان پذیر نیست. تنها از طریق موسیقی هایی این چنین است که قادر به تحلیل چگونگی تمایز میان روش ها و سبک ها در موسیقی به صورت اعم و موسیقی ایرانی به صورت اخص خواهیم شد. از همه مهم تر، این دانش به ما نشان می دهد که میان ویژگی های خاص یک حوزه ی فرهنگی با آنچه که نامش را سازه های میان ظهور درونی اثر و تجلی خارجی آن یا بطور خلاصه «سازه های میانی» می نامیم، باید تفاوت قائل شد.
موسیقی یا مُسکِن؟! (II)

موسیقی یا مُسکِن؟! (II)

بررسی پژوهش های چندگانه ثابت کرد که موسیقی نه تنها احساس درد بیمار را کاهش می دهد بلکه نیاز آن ها به استفاده از مسکن را نیز تضعیف می کند. البته این تحلیل و دیگر بررسی ها اذعان داشته اند که علیرغم نتایج امیدبخشی که وجود دارند پژوهشگران هنوز باید داده های بیشتری برای حمایت از استفاده از انواع خاص مداخله موسیقایی و همچنین استفاده از موسیقی برای تسکین درد با گروه های مختلف مردم استفاده نمایند.
مبداء تاریخی به نام مسیح استرادیواری  <br>(messiah stradivari)

مبداء تاریخی به نام مسیح استرادیواری
(messiah stradivari)

ویلنی که در سال ۱۷۱۶ میلادی به دست Antonio Stradivari ساخته شد و توسط ویلن ساز مشهور فرانسوی Jean-Baptiste Vuillaume در قرن نوزدهم، مسیح نام گرفت. به راستی بعد از یافتن ویلن مسیح استرادیواریوس، چه وقایعی رخ داد؟ آنچه را که امروز از ویلن مسیح استرادیواری در قالب تصاویر و عکسها می بینیم ،بیانگر مطالبی است که سردرگمی آشکاری را در مورد صحت و حقیقت این ساز به تائید می رساند.
پیانو – کوک ، قسمت دوم

پیانو – کوک ، قسمت دوم

پیانو چه مواقعی نیاز به کوک کردن دارد؟ Steinway & Sons می گوید : “مهم نیست که پیانو شما از چه مارکی باشد، چه کسی آنرا قبلآ کوک کرده باشد و در چه شرایط آب و هوایی باشد. طبیعت پیانو در این هست که به تدریج از کوک خارج شود.”
گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (II)

گزارش جلسه هفتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (II)

پس از این، مدرس به مساله‌ی مرجعیت نقد/ منتقد اشاره کرد و گفت دو نمونه از گفته‌های متفکران درباره‌ی این مرجعیت را می‌خوانیم تا روشن شود که نگاه به این موضوع همیشه و نزد همه کس یکسان نبوده است:
گزارش جلسه یازدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

گزارش جلسه یازدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

یازدهمین جلسه از «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» عصر چهارشنبه، ۲۸ فروردین ۱۳۹۲ در خانه‌ی موسیقی برگزار شد. جلسه‌ی یازدهم که به «نقد نشانه‌شناسانه‌ی موسیقی» اختصاص داشت آغاز مباحث میان‌رشته‌ای این کارگاه به شمار می‌آید. در این گونه مباحث نقد موسیقی ابزارهای یک رشته یا زیررشته‌ی دیگر را به‌کار می‌گیرد تا به دنیای درون اثر هنری پا بگذارد یا پیرامونش را بکاود.
ایزایی پادشاه ویولون (I)

ایزایی پادشاه ویولون (I)

اوژن ایزایی (Eugène Ysaÿe) ویلنیست، آهنگساز و رهبر بزرگ بلژیکی است. تئو ایزل (۱۸۶۵-۱۹۱۸) برادر وی: آهنگساز و پیانیست بود. اوژن ایزایی به نام “پادشاه ویلن” شهرت دارد. اگرچه ایزل در خانواده ای روستایی به دنیا آمد اما بیشتر اعضای خانواده نسل در نسل ساز می زدند.