چند نکته در مورد مصاحبه رابعه زند با روزنامه اعتماد

نقدی که پیش رو دارید نوشته ای از مهشید فراهانی است درباره گفتگوی رابعه زند (نوازنده قانون) با روزنامه اعتماد با عنوان «طرحی نو در اندازیم»؛ گفتگوی هارمونیک آمادگی خود را برای پاسخ دهی به نقدهای منتشر شده در این باره اعلام می کند.

آنچه مسلم است نقدپذیری لازمه پژوهش علمی است هرچند نقد به کام پژوهشگر تلخ بیاید. همینطور روشن است که رعایت احترام در هر بحثی به ویژه در سطوح علمی و دانشگاهی بخش گریز ناپذیر مباحثه علمی است. در مصاحبه چاپ شده در روزنامه اعتماد به تاریخ ۱۹/۴/۱۳۹۷ با عنوان «طرحی نو در اندازیم» و همچنین نسخه غیر رسمی منتشر شده از این مصاحبه، مطالبی توسط رابعه زند در مورد ساز ارجان، پژوهشگران موسیقی و منتقدان ایشان مطرح شد که لازم است مواردی را جهت روشن شدن ذهن خوانندگان این مصاحبه عنوان کنم خصوصا اینکه مطالب عنوان شده توسط ایشان همسو با پژوهش‌های انجام شده توسط نگارنده است.

در موضوع مطرح شده از جانب رابعه زند در خصوص ساز نقش شده بر جام ارجان دو اشتباه اساسی وجود دارد: یک اینکه ساز معرفی شده توسط ایشان قطعا لیر بوده و چنگ تعریف دیگری در علم ساز شناسی دارد. دوم آنکه این ساز هیچ گاه به فرهنگ موسیقایی ایرانِ پیش از اسلام و حتی پس از اسلام تعلق نداشته است. شواهد و دلایل کافی را در این دو مورد در مقاله ای با نام «بررسی سازهای نقش شده بر جام ارجان» که در فصلنامه ماهور شماره ۷۷ به چاپ رسیده است، ارائه نموده‌ام.

در خصوص کمبود ادله و سند مکتوب در مورد سازهای باستانی بر خلاف نظر ایشان شواهد به جا مانده بسیار بیشتر از چند تصویر است. آثار باستانی موجود از موسیقی و سازهای بین النهرینی علاوه بر نقوش کتیبه‌ها و آنچه بر کاخ‌های شاهان سومری، آشوری و اکدی نقش شده‌است شامل چندین لیرِ گاو شکل نیز هست که از قبور سومری به صورت تقریبا سالم به دست آمده است.

کاوش این لیرها علاوه بر این که جنس مواد به‌کار رفته در ساختمان ساز را برای پژوهشگران آشکار ساخته، به دلیل نحوه کاوش بینظیر آنها توسط سر لئونارد وولی حتی نوع جنس وترهای آن‌ها را نیز مشخص کرده‌است. این سازها در موزه دانشگاه فیلادلفیا و همچنین موزه بغداد نگهداری می‌شوند. فصل سازشناسی بین‌النهرین در پایان نامه کارشناسی ارشد نگارنده در این خصوص اطلاعات جامع تری در اختیار علاقمندان قرار می‌دهد.

علاوه بر این آثار متون متعددی به خط میخی با موضوع فواصل موسیقایی، نوع کوک سازها، فهرست نام سازها و حتی یک قطعه ملودی نیز از دوره‌های مختلف تمدن بین‌النهرین به جا مانده است. متن‌ها خوانده شده‌اند و بر اساس آن‌ها در دانشگاه فیلادلفیا فواصل موسیقایی بازسازی و ملودی ساخته شده‌است. در این موضوع مقاله‌های متعدد و بسیار خوبی توسط بانو کیلمر آشور شناس معروف، مارسل دوشنگیمن، ریچارد گورنی، ریچارد دامبریل، مارتین وست و ریچارد کراکر نوشته شده است.

در مورد سازشناسی ایران پیش از اسلام و دوره ایلامی گرچه منابع مکتوب بسیار کم ولی موارد خوبی در دسترس است متون پهلوی به جا مانده همچون خسرو و ریدک، درخت آسوریک، کارنامه اردشیر بابکان، نمونه‌ای خط میخی ایلامی نیز که اشاراتی به موسیقی دارد از جمله منابع مکتوب در زمینه مطالعات موسیقی ایران باستان است. همچنین علاوه بر پژوهش‌های قدیمی‌تر که توسط علی سامی، حسینعلی ملاح و دیگران در مورد موسیقی باستانی ایران انجام شده‌است، مقالاتی از جورج فارمر، بو لاورگرن، ریچارد دامبریل، خاویر آلوارزمون، جیمز استینکلر مقاله دکتر میثمی در فصلنامه ماهور شماره ۳۶، پایان نامه دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد خانم خاکسار همچنین پایان نامه دوره کارشناسی،کارشناسی ارشد و مقاله‌های متعدد اینجانب، در مورد موسیقی ایران باستان نیز وجود دارد که نشان از اهمیت موضوع از دیدگاه پژوهشگران داخلی و خارجی و تعدد منابع مطالعاتی در این زمینه است.

یکی دیگر از اشتباهات این مصاحبه نسبت دادن چنگ‌های افقی باستانی به ساز قانون است. چنگ‌ها به دو گروه تقسیم می شوند: چنگ با جعبه طنینی در بالا و چنگ با جعبه طنینی در پایین. چنگ‌هایی که جعبه طنینی آن‌ها در ضلع پائین قرار می‌گیرد به چنگ‌های افقی مشهورند. چنگ افقی در حوزه موسیقایی بین‌النهرین بسیار رواج داشته و از هزاره اول پیش از میلاد وارد فرهنگ موسیقایی ایلام شده و تا دوره ساسانی در آثار باستانی دیده می‌شود. نمونه نسبتا سالمی از این نوع ساز در کشفیات پازیریک به دست‌آمد که به “چنگ پازیریک” مشهور است و هم اکنون در موزه ارمیتاژ نگهداری می شود. قطعا این ساز به لحاظ ریخت شناسی نمی‌تواند هسته اولیه شکل گیری ساز قانون را تشکیل دهد. به علاوه ساز چنگ افقی و ساز قانون دو گروه بسیار متفاوت سازشناسی قرار دارند. قانون در گروه زیترها یا سازهای جعبه ای قرار می‌گیرد و ساز چنگ در گروه سازهای کمانی.

قطعا تحریف نام یک ساز و به اشتباه انداختن مخاطب، شایسته جامعه موسیقی نیست (هرچند که با یک جستجوی ساده اینترنتی تفاوت دو ساز لیر و چنگ برای مخاطب جدی موسیقی، آشکار خواهد شد). بهتر است در انتخاب اطلاعات ارائه شده به مخاطب وسواس بیشتری به خرج داده شود تا مخاطبِ ناآشنا با موسیقی بیش از این دچار سردرگمی و ابهام نشود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

تعطیلی برنامه های موسیقی به دلیل شیوع کرونا

لغو مجدد کلیه فعالیت های هنری در سراسر کشور، طی اطلاعیه جدیدی از وزارت ارشاد تا یک هفته دیگر اعلام شد. در پی شیوع ویروس کرونا و جهت پیشگیری از گسترش آن، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در توافق و تصمیم مشترک با وزارت بهداشت، طی اطلاعیه ای کلیه کنسرت ها، اجراهای تئاتر، اکران سینمایی و دیگر تجمعات هنری را تا تاریخ جمعه نهم اسفندِ جاری ملغی اعلام و محمد الهیاری، مدیر کل دفتر موسیقی این خبر را رسما ابلاغ کرد.

واکاوی نظری موسیقی امبینت (IX)

او در کتاب خود «موسیقی در گذر از قرنها» داستانی جالب از پادشاه موسیقی شفا بخش استیون هالپرن (۵۲) نقل می کند: «بعد از اتمام یک سمینار در مورد موسیقی نیوایج که در دهه ۷۰ برگزار شده بود من او (استیون هالپرن) را برای صرف شام به خانه ام دعوت کردم و مدت زیادی در باره موسیقی باب روز یعنی نیوایج صحبت کردیم. در آخر من در مورد آلبومش اخیرش (۵۳) از او سوال کردم. یادداشت های او درخلال بروشور آلبوم ادعا می کرد که هر یک از هفت آهنگ این آلبوم برای مدیتیشنی خاص و مخصوص یکی از چاکراهای هفتگانه است. می خواستم بدانم که او از کجا می فهمد که کدام آکورد و چگونه روی چاکرای خاصی تاثیر دارد؟ من او را به این دلیل تحت فشار گذاشتم که فکر می کردم شاید او به معدن طلای اسرار آمیز عرفان (!) دست پیدا کرده است. سرانجام خندید و گفت: همه اینها فقط یک فریب است. نیازی به گفتن نیست که پس از آن، از اینگونه باورها دست برداشتم و رابطه ما همان جا برای همیشه تمام شد.»

از روزهای گذشته…

فراکتال و کاربرد آن در موسیقی (III)

فراکتال و کاربرد آن در موسیقی (III)

در مقالات قبلی یک آشنایی کلی با مفهوم فراکتال پیدا کردیم و دانستیم که راز نهفته در یک موسیقی فراکتالی همان چیزی است که در ریاضیات به آن نگاشت (map) میگویند. نگاشت به این معنی است که یک ارتباط مستقیم و متناظر بین خروجی های عددی (که از معادله حاصل میشوند) و پارامترهای خاصی (که برای ساخت آهنگ بکار میروند)، ایجاد کنیم که پارامترهای ساخت آهنگ فراکتالی میتوانند شامل فرکانسها، اوزان، دینامیک و دیگر موارد در آهنگسازی باشند.
از مجله موسیقی تا ماهنامه رودکی (IV)

از مجله موسیقی تا ماهنامه رودکی (IV)

مقاله‌ای با امضای‌ “ماهان‌” عنوان «اندیشه‌ها» را بر پیشانی دارد و حاوی حرف‌ها و نظراتی است پراکنده دربارهء مسائل روز مربوط به موسیقی و جامعهء موسیقی ایران. در نیمهء دوّم این شماره، دو مقاله نیز دربارهء موسیقی و فرهنگ جهانی آمده است: یکی با عنوان«توسعه و بسط رقص، »از فرخ شادان و دیگری با عنوان «گوته و موسیقیدان‌های عصر او»از دکتر محمود اعتماد. دو صفحه حاوی نقدهای سردستی طنزآمیز دربارهء رفتارها و گفتارهای‌ دست‌اندرکاران موسیقی، بخش مقالات مجله را به پایان می‌برد. در بخش‌ جداگانه‌ای از همین شماره با عنوان‌ “تصنیف‌های روز”، یک آهنگ روز غربی، گل کوچک (Le Petit fleur) آمده است و چهار ترانهء تازه از ویگن، دلکش، مرضیه‌ و پروین. آهنگ ترانه‌ها با خط زیبائی‌”نت‌”شده است تا استفاده از آن‌ها برای‌ هنرجویان و آشنایان با موسیقی، آسان‌تر باشد.
بوطیقای ریتم (II)

بوطیقای ریتم (II)

متاسفانه در هیچ‌یک از این دو اثر (و همچنین دیگر مقالات) رهیافتی کلی جهت بررسی رابطه‌ی زمان و موسیقی آهنگسازی شده‌ی ایرانی به چشم نمی‌خورد. بعضی دیگر از پژوهش‌های شناخته شده (بیشتردر متن نظریه‌های موسیقی ایرانی) سعی کرده‌اند که رابطه‌ی موسیقی ایرانی -به خصوص قطعات ضربی متن ردیف و تصانیف قدیمی- را با سیستم‌های وزنی گذشته (ایقاعات) روشن کرده و از این طریق تعاریفی منحصر به موسیقی امروز ایران ارائه کنند. آن‌ها هم در این راه کاری از پیش نبرده‌اند چرا که رویه‌شان اثبات‌گرایانه است و پس از این‌که موفق می‌شوند نوعی رابطه را میان ایقاعات و نظم زمانی موسیقی ردیف نشان دهند میل چندانی به تاسیس یک روش برای تحلیل زمانی قطعات امروزی از خود نشان نمی‌دهند.
kustendyke به روایت تصویر

kustendyke به روایت تصویر

در این قسمت از مجموعه مقالات به همراه عکسهای مربوطه توضیحاتی را به جهت اطلاع بیشتر از چگونگی عملکرد متذکر می شوم. تصاویر این قسمت متشکل از بخش کلافها – زوارها – صفحه زیر و رو و همچنین مراحل اجرای سه زه در هر دو صفحه می باشد البته باید به این نکته اشاره کنم که تعداد عکسها، بیشتر از تعداد موجود می باشد و همچنین از درجه دقت بالایی برخوردار است که با توجه به مشکلات حجمی و ظرفیت اجرایی آن به تعدادی خاص اکتفا نمودیم.
اصلانی: در آثارم جنبه آموزشی را مد نظر دارم

اصلانی: در آثارم جنبه آموزشی را مد نظر دارم

سوسن اصلانی، نوازنده سنتور و آهنگساز، شاگرد مرحوم فرامرز پایور و همسرش حسین دهلوی است. او از پیش از انقلاب فعالیت های موسیقایی خود را شروع کرده و همچنان در این زمینه به فعالیت می پردازد. اصلانی سالهاست که با هنرستان موسیقی همکاری داشته و همیشه تدریس جزو مهمترین دغدغه های او بوده است. با او به گفتگو می نشینیم درباره فعالیت هایش در زمینه موسیقی و آثاری که اعتقاد دارد جنبه آموزش موسیقی ایرانی نیز دارد.
تار مرد (II)

تار مرد (II)

سرانجام، مقصود را برای دوستی که در سفارت روس کار میکرد، تشریح کرد و به توصیه او، تارش را برداشت و در سفارت روس، نزد دوستش مقیم شد. خودش می گوید:
مرور آلبوم «باغ بی برگی»

مرور آلبوم «باغ بی برگی»

زبان اصالت برای مدرنیست‌ها یا آهنگسازان «موسیقی معاصر» ما معادل منطق زبانی است. عمدتاً گنجینه‌ی از پیش موجود دستگاهی را می‌کاوند تا بخشی از منطقش را در بستری آشنازدایی‌شده به‌کارگیرند و موسیقی به‌راستی پیشرو بیافرینند. برای بعضی (که بیشتر در خارج از ایران کار و زندگی می‌کنند) همین برداشت ماده‌ی اولیه کافی است. ماده‌ای که برداشته‌اند یا منطقی که ترکیب کرده‌اند به‌قدر کافی ناآشنا هست که «مدرن» بنماید. اما برخی دیگر از این پله فراتر می‌روند. درک و جذب منطق زبانی و توان تکلم با آن ولو با کلماتی که از آنِ همان زبان نیست، هدفشان می‌شود (گرچه گاه ناخودآگاه). آنها در پی چیرگی نوآورانه بر منطق کهن و تصعید آن به جهانی نو هستند.
خاچاطوریان در مقام رهبر ارکستر

خاچاطوریان در مقام رهبر ارکستر

زمانی که خاچاطوریان به تمرین با ارکسترهای کوچک در تئاترهای مختلف مشغول بود، این آرزو که زمانی خود قادر به اجرای آثار ارکستری اش باشد، در نظرش محال می نمود و در حقیقت در حکم یک رویای دست نیافتنی به شمار می رفت. اما دیری نپایید که این آرزوی دیرینه تحقق یافت و او در سال ۱۹۵۰ رهبری اجرای آثارش را در کشورهای مختلف آغاز نمود.
تأثیر موسیقی ایران در موسیقی عهد اسلامی (II)

تأثیر موسیقی ایران در موسیقی عهد اسلامی (II)

حجاز آواز حزین و بزمی بود که آن را نصب العرب می‌نامیدند و موسیقی‌دانان حیره شیوه‌های {اجرایی} هنرمندانه‌تر این آواز را می‌دانستند و عود کاسه چوبی را نیز عربها از مردم حیره اقتباس کردند و به جای عود با کاسه پوست دار {که} مزمر نامیده می‌شد و در حجاز معمول بوده بکار می‌بردند و همچنین در حیره چنگ و تنبور رواج داشت.
میشل کامیلو

میشل کامیلو

میشل کامیلو (Michel Camilo) را میتوان یکی از فعالترین نوازندگان پیانو در سبک جز دانست. نوازنده ای که همواره به دنبال کسب تجربیات جدید در دنیای موسیقی و همکاری با نوازندگان دیگر سبک ها میباشد. وی در ۴ آوریل سال ۱۹۵۴ درSanto Domingo،Dominican Republic بدنیا آمد. او را به عنوان یک نوازنده پیانو در سبکهای لاتین، جز، کلاسیک می شناسند و همچنین تکنیک فوق العاده او نیز به کارهایش را متمایز از سایرین نموده است و این جز با دانش بالا در زمینه موسیقی و سبکهای مختلف بدست نیامده است.