چند نکته در مورد مصاحبه رابعه زند با روزنامه اعتماد

نقدی که پیش رو دارید نوشته ای از مهشید فراهانی است درباره گفتگوی رابعه زند (نوازنده قانون) با روزنامه اعتماد با عنوان «طرحی نو در اندازیم»؛ گفتگوی هارمونیک آمادگی خود را برای پاسخ دهی به نقدهای منتشر شده در این باره اعلام می کند.

آنچه مسلم است نقدپذیری لازمه پژوهش علمی است هرچند نقد به کام پژوهشگر تلخ بیاید. همینطور روشن است که رعایت احترام در هر بحثی به ویژه در سطوح علمی و دانشگاهی بخش گریز ناپذیر مباحثه علمی است. در مصاحبه چاپ شده در روزنامه اعتماد به تاریخ ۱۹/۴/۱۳۹۷ با عنوان «طرحی نو در اندازیم» و همچنین نسخه غیر رسمی منتشر شده از این مصاحبه، مطالبی توسط رابعه زند در مورد ساز ارجان، پژوهشگران موسیقی و منتقدان ایشان مطرح شد که لازم است مواردی را جهت روشن شدن ذهن خوانندگان این مصاحبه عنوان کنم خصوصا اینکه مطالب عنوان شده توسط ایشان همسو با پژوهش‌های انجام شده توسط نگارنده است.

در موضوع مطرح شده از جانب رابعه زند در خصوص ساز نقش شده بر جام ارجان دو اشتباه اساسی وجود دارد: یک اینکه ساز معرفی شده توسط ایشان قطعا لیر بوده و چنگ تعریف دیگری در علم ساز شناسی دارد. دوم آنکه این ساز هیچ گاه به فرهنگ موسیقایی ایرانِ پیش از اسلام و حتی پس از اسلام تعلق نداشته است. شواهد و دلایل کافی را در این دو مورد در مقاله ای با نام «بررسی سازهای نقش شده بر جام ارجان» که در فصلنامه ماهور شماره ۷۷ به چاپ رسیده است، ارائه نموده‌ام.

در خصوص کمبود ادله و سند مکتوب در مورد سازهای باستانی بر خلاف نظر ایشان شواهد به جا مانده بسیار بیشتر از چند تصویر است. آثار باستانی موجود از موسیقی و سازهای بین النهرینی علاوه بر نقوش کتیبه‌ها و آنچه بر کاخ‌های شاهان سومری، آشوری و اکدی نقش شده‌است شامل چندین لیرِ گاو شکل نیز هست که از قبور سومری به صورت تقریبا سالم به دست آمده است.

کاوش این لیرها علاوه بر این که جنس مواد به‌کار رفته در ساختمان ساز را برای پژوهشگران آشکار ساخته، به دلیل نحوه کاوش بینظیر آنها توسط سر لئونارد وولی حتی نوع جنس وترهای آن‌ها را نیز مشخص کرده‌است. این سازها در موزه دانشگاه فیلادلفیا و همچنین موزه بغداد نگهداری می‌شوند. فصل سازشناسی بین‌النهرین در پایان نامه کارشناسی ارشد نگارنده در این خصوص اطلاعات جامع تری در اختیار علاقمندان قرار می‌دهد.

علاوه بر این آثار متون متعددی به خط میخی با موضوع فواصل موسیقایی، نوع کوک سازها، فهرست نام سازها و حتی یک قطعه ملودی نیز از دوره‌های مختلف تمدن بین‌النهرین به جا مانده است. متن‌ها خوانده شده‌اند و بر اساس آن‌ها در دانشگاه فیلادلفیا فواصل موسیقایی بازسازی و ملودی ساخته شده‌است. در این موضوع مقاله‌های متعدد و بسیار خوبی توسط بانو کیلمر آشور شناس معروف، مارسل دوشنگیمن، ریچارد گورنی، ریچارد دامبریل، مارتین وست و ریچارد کراکر نوشته شده است.

در مورد سازشناسی ایران پیش از اسلام و دوره ایلامی گرچه منابع مکتوب بسیار کم ولی موارد خوبی در دسترس است متون پهلوی به جا مانده همچون خسرو و ریدک، درخت آسوریک، کارنامه اردشیر بابکان، نمونه‌ای خط میخی ایلامی نیز که اشاراتی به موسیقی دارد از جمله منابع مکتوب در زمینه مطالعات موسیقی ایران باستان است. همچنین علاوه بر پژوهش‌های قدیمی‌تر که توسط علی سامی، حسینعلی ملاح و دیگران در مورد موسیقی باستانی ایران انجام شده‌است، مقالاتی از جورج فارمر، بو لاورگرن، ریچارد دامبریل، خاویر آلوارزمون، جیمز استینکلر مقاله دکتر میثمی در فصلنامه ماهور شماره ۳۶، پایان نامه دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد خانم خاکسار همچنین پایان نامه دوره کارشناسی،کارشناسی ارشد و مقاله‌های متعدد اینجانب، در مورد موسیقی ایران باستان نیز وجود دارد که نشان از اهمیت موضوع از دیدگاه پژوهشگران داخلی و خارجی و تعدد منابع مطالعاتی در این زمینه است.

یکی دیگر از اشتباهات این مصاحبه نسبت دادن چنگ‌های افقی باستانی به ساز قانون است. چنگ‌ها به دو گروه تقسیم می شوند: چنگ با جعبه طنینی در بالا و چنگ با جعبه طنینی در پایین. چنگ‌هایی که جعبه طنینی آن‌ها در ضلع پائین قرار می‌گیرد به چنگ‌های افقی مشهورند. چنگ افقی در حوزه موسیقایی بین‌النهرین بسیار رواج داشته و از هزاره اول پیش از میلاد وارد فرهنگ موسیقایی ایلام شده و تا دوره ساسانی در آثار باستانی دیده می‌شود. نمونه نسبتا سالمی از این نوع ساز در کشفیات پازیریک به دست‌آمد که به “چنگ پازیریک” مشهور است و هم اکنون در موزه ارمیتاژ نگهداری می شود. قطعا این ساز به لحاظ ریخت شناسی نمی‌تواند هسته اولیه شکل گیری ساز قانون را تشکیل دهد. به علاوه ساز چنگ افقی و ساز قانون دو گروه بسیار متفاوت سازشناسی قرار دارند. قانون در گروه زیترها یا سازهای جعبه ای قرار می‌گیرد و ساز چنگ در گروه سازهای کمانی.

قطعا تحریف نام یک ساز و به اشتباه انداختن مخاطب، شایسته جامعه موسیقی نیست (هرچند که با یک جستجوی ساده اینترنتی تفاوت دو ساز لیر و چنگ برای مخاطب جدی موسیقی، آشکار خواهد شد). بهتر است در انتخاب اطلاعات ارائه شده به مخاطب وسواس بیشتری به خرج داده شود تا مخاطبِ ناآشنا با موسیقی بیش از این دچار سردرگمی و ابهام نشود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مروری بر آلبوم «کنسرتوها»

آغاز راه، در رجز، هنگامی‌که نرم‌ نرمک اتمسفر چهارگاه از ابهام چند نغمه‌ی اولیه به در می‌آید و بر همه‌جا تسلط می‌یابد هراس نیز همراه آن گسترده می‌شود که مبادا آهنگساز برای بازآفرینی رویارویی جمع و فرد یا نبرد گلادیاتوری‌اش (۱) راه دَمِ دست را برگزیده باشد. از یک‌سو برای ساختن تضادهای پیش‌برنده‌ی یک کنسرتو به سراغ گنجینه‌ی همیشه حاضر و آماده‌ی هویت‌نمای دستگاه‌ها رفته و ماده‌ی خامشان را بی پردازشی در برابر فضای ناآشنا بگذارد و از سوی دیگر بار عاطفی نام «رجز» و کارکردش در جنگ (یا جنگ نمادین؛ تعزیه) را دستاویز تأکید بر شباهت کنسرتو به نبرد کند و تمام.

تحقیقی درباره باربد؛ موسیقیدان دوره ساسانی (II)

سال ۲۲۴ میلادی، پس از انحطاط سلسله های هخامنشی و اشکانی سلسله نوین ساسانیان تاسیس شد که حدود ۴۰۰ سال دولتداری کرد. اولین پادشاه ساسانی اردشیر بابکان بود و پس از او بهرام گور به پادشاهی رسید. پس از بهرام، شاپور و پس از او خسرو انوشیروان و خسروپرویز به پادشاهی رسیدند.

از روزهای گذشته…

گفتگو با عبد الحمید اشراق (III)

گفتگو با عبد الحمید اشراق (III)

خاطرهء دوم اینکه: روزی با استاد و مرتضی نی‏داود در منزلش وعدهء ملاقاتی داشتم. نی‏داوود علاوه بر استادی در رشتهء تار فردی بود مردم‏ دار صبور و بیش از حد با ادب که مورد احترام همه‏ بود، او گفت پسرم، قبل از اینکه صحبتهایمان را شروع کنیم، قصه‏ای برایت می‏گویم. گفتم‏ خواهش می‏کنم.
آفرینندگی اعداد (I)

آفرینندگی اعداد (I)

«ارتعاشاتی مکانیکی که در محیطی ارتجاعی منتشر می شوند»؛ این تعریفی است از «صوت». حال اگر این صوت دارای ارتعاشی ثابت و منظم باشد، «نت موسیقایی» خواهد بود. اگر دو ارتعاش صوت به طور هم زمان به گوش انسان برسند، بسته به نسبت فرکانس دو ارتعاش، گوش احساس ملایمت (Consonance) یا عدم ملایمت (Dissonance) خواهد کرد. هر چه نسبت فرکانسی دو صوت، به صورت یک کسر ساده تر باشد، برای گوش ملایم تر خواهد بود. با نواختن یک نت موسیقی، «هارمونیک»هایی به گوش خواهد رسید که هارمونیک های دورتر از نت اصلی ناملایم تر می شوند.
روناک قصیری

روناک قصیری

متولد ۱۳۶۱ تهران فوق دیپلم گرافیک – کرج لیسانس نقاشی – آمستردام-هلند [email protected]
مسترکلاس آمروپا پراگ میزبان امیر حسین اسلامی

مسترکلاس آمروپا پراگ میزبان امیر حسین اسلامی

مستر کلاس نوازندگی “Ameropa” که هر سال در تابستان در شهر پراگ برگزار می شود، در تابستان ٢٠١٣ جشن بیستمین سال برگزاری این مستر کلاس را برگزار می کند. این جشن شامل یک هفته مستر کلاس سازهای ارکستر سمفنیک و یک هفته مستر کلاس تمرین در ارکستر های مجلسی می باشد.
چه نوع موسیقی میل دارید؟ (V)

چه نوع موسیقی میل دارید؟ (V)

اگرچه آمار خودکشی بین طرفداران موسیقی راک و هوی متال (به ویژه موسیقی هوی متال) بالاتر است اما نتایج پژوهشی بر روی دانش آموزانی که اختلالات روانی دارند و طرفدار موسیقی هوی متال هستند ثابت کرد که این دانش آموزان پس از گوش دادن به موسیقی مورد علاقه شان، در ژانر هوی متال، به روحیه بهتری دست یافتند. پژوهش دیگری با شرکت دانش آموزان افسرده نتایج مشابهی را رقم زد: در واقع، این دانش آموزان از این نوع موسیقی برای درمان افسردگی خود استفاده می کنند تا اینکه با گوش دادن به آن بیش تر دچار افسردگی شوند.
نگاهی به آثار و توانایی های حسین خواجه امیری (III)

نگاهی به آثار و توانایی های حسین خواجه امیری (III)

یکی از خصیصه های مهم آواز ایرج، یکدست بودن صدای او در بخش بم، میانی و اوج است، به تعبیر دیگر چنین تصور میشود که صدای بم و زیر او متعلق به دو خواننده میباشد، چراکه کمتر خواننده ای کل وسعت صدایش اینقدر در مهار و کنترلش است.
لری کوریل و جز بین المللی

لری کوریل و جز بین المللی

لری کوریل (Larry Coryell) آمریکایی را باید یکی از نوازندگان جزی دانست که همواره بدنبال تلفیق موسیقی از فرهنگهای مختلف بوده است. وی در سال ۱۹۴۳ در تگزاس آمریکا بدنیا آمد و قبل از انتخاب گیتار چندین ساز دیگر را نیز نواخته بود از کسانیکه تاثیر عمیقی در آشنایی وی با گیتار و سبک جز داشتند میتوان به :Chet Atkins, Chuck Berry و Wes Montgomery اشاره کرد.
ایران در کشاکش موسیقی (III)

ایران در کشاکش موسیقی (III)

نوازندگان و خوانندگان آنهم مرد در تعزیه و مرثیه خوانی شرکت می کردند، اگر ناصرالدین شاهی خواست اپرایی به سبک اپرای سلطنتی انگلستان در میدان بهارستان بسازد، ساخت اما با اعتراض معممین متعصب مذهبی قرار گرفت و بالاجبار اپراخانه به تعزیه خوانه تبدیل شد. بعد از گذشت زمانی هم پارکینگ مجلس سنا و… دیگر نمیدانم به چه فاجعه ای دچار شد!
«هزار و یک شب مِهرِ هنر»

«هزار و یک شب مِهرِ هنر»

اجرای پژوهشی اساتید موسیقی شمال خراسان با همکاری موسسه موسیقی پارسین و دانشکده موسیقی دانشگاه هنر تهران بر اساس طرح و ایده ای از مژگان چاهیان که از فارغ التحصیلان کارشناسی ارشد آهنگسازی از دانشگاه هنر تهران است، ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۶ ساعت ۱۲ در سالن آمفی تئاتر دانشکده موسیقی دانشگاه هنر تهران واقع در کرج برگزار می شود.
اجرای آثار سه آهنگساز ایرانی با کر شهر تهران

اجرای آثار سه آهنگساز ایرانی با کر شهر تهران

گروه کر شهر تهران در روزهای ۵ و ۶ تیر ۱۳۹۲، ساعت ۲۱، در تالار رودکی به اجرای کنسرت می پردازد. در این کنسرت که به رهبری مهدی قاسمی انجام می شود، سوییت “شبح اپرا” برای گروه کر و پیانو، ۵ کرال مینیاتور اثر محمدرضا تفضلی، دیر مغان اثر امیر اسلامی، ۳ نیایش کوتاه برای گروه کر اثر مهدی قاسمی و همچنین قطعاتی از باخ، ویوالدی و هندل به اجرا گذاشته می شود.