چند نکته در مورد مصاحبه رابعه زند با روزنامه اعتماد

نقدی که پیش رو دارید نوشته ای از مهشید فراهانی است درباره گفتگوی رابعه زند (نوازنده قانون) با روزنامه اعتماد با عنوان «طرحی نو در اندازیم»؛ گفتگوی هارمونیک آمادگی خود را برای پاسخ دهی به نقدهای منتشر شده در این باره اعلام می کند.

آنچه مسلم است نقدپذیری لازمه پژوهش علمی است هرچند نقد به کام پژوهشگر تلخ بیاید. همینطور روشن است که رعایت احترام در هر بحثی به ویژه در سطوح علمی و دانشگاهی بخش گریز ناپذیر مباحثه علمی است. در مصاحبه چاپ شده در روزنامه اعتماد به تاریخ ۱۹/۴/۱۳۹۷ با عنوان «طرحی نو در اندازیم» و همچنین نسخه غیر رسمی منتشر شده از این مصاحبه، مطالبی توسط رابعه زند در مورد ساز ارجان، پژوهشگران موسیقی و منتقدان ایشان مطرح شد که لازم است مواردی را جهت روشن شدن ذهن خوانندگان این مصاحبه عنوان کنم خصوصا اینکه مطالب عنوان شده توسط ایشان همسو با پژوهش‌های انجام شده توسط نگارنده است.

در موضوع مطرح شده از جانب رابعه زند در خصوص ساز نقش شده بر جام ارجان دو اشتباه اساسی وجود دارد: یک اینکه ساز معرفی شده توسط ایشان قطعا لیر بوده و چنگ تعریف دیگری در علم ساز شناسی دارد. دوم آنکه این ساز هیچ گاه به فرهنگ موسیقایی ایرانِ پیش از اسلام و حتی پس از اسلام تعلق نداشته است. شواهد و دلایل کافی را در این دو مورد در مقاله ای با نام «بررسی سازهای نقش شده بر جام ارجان» که در فصلنامه ماهور شماره ۷۷ به چاپ رسیده است، ارائه نموده‌ام.

در خصوص کمبود ادله و سند مکتوب در مورد سازهای باستانی بر خلاف نظر ایشان شواهد به جا مانده بسیار بیشتر از چند تصویر است. آثار باستانی موجود از موسیقی و سازهای بین النهرینی علاوه بر نقوش کتیبه‌ها و آنچه بر کاخ‌های شاهان سومری، آشوری و اکدی نقش شده‌است شامل چندین لیرِ گاو شکل نیز هست که از قبور سومری به صورت تقریبا سالم به دست آمده است.

کاوش این لیرها علاوه بر این که جنس مواد به‌کار رفته در ساختمان ساز را برای پژوهشگران آشکار ساخته، به دلیل نحوه کاوش بینظیر آنها توسط سر لئونارد وولی حتی نوع جنس وترهای آن‌ها را نیز مشخص کرده‌است. این سازها در موزه دانشگاه فیلادلفیا و همچنین موزه بغداد نگهداری می‌شوند. فصل سازشناسی بین‌النهرین در پایان نامه کارشناسی ارشد نگارنده در این خصوص اطلاعات جامع تری در اختیار علاقمندان قرار می‌دهد.

علاوه بر این آثار متون متعددی به خط میخی با موضوع فواصل موسیقایی، نوع کوک سازها، فهرست نام سازها و حتی یک قطعه ملودی نیز از دوره‌های مختلف تمدن بین‌النهرین به جا مانده است. متن‌ها خوانده شده‌اند و بر اساس آن‌ها در دانشگاه فیلادلفیا فواصل موسیقایی بازسازی و ملودی ساخته شده‌است. در این موضوع مقاله‌های متعدد و بسیار خوبی توسط بانو کیلمر آشور شناس معروف، مارسل دوشنگیمن، ریچارد گورنی، ریچارد دامبریل، مارتین وست و ریچارد کراکر نوشته شده است.

در مورد سازشناسی ایران پیش از اسلام و دوره ایلامی گرچه منابع مکتوب بسیار کم ولی موارد خوبی در دسترس است متون پهلوی به جا مانده همچون خسرو و ریدک، درخت آسوریک، کارنامه اردشیر بابکان، نمونه‌ای خط میخی ایلامی نیز که اشاراتی به موسیقی دارد از جمله منابع مکتوب در زمینه مطالعات موسیقی ایران باستان است. همچنین علاوه بر پژوهش‌های قدیمی‌تر که توسط علی سامی، حسینعلی ملاح و دیگران در مورد موسیقی باستانی ایران انجام شده‌است، مقالاتی از جورج فارمر، بو لاورگرن، ریچارد دامبریل، خاویر آلوارزمون، جیمز استینکلر مقاله دکتر میثمی در فصلنامه ماهور شماره ۳۶، پایان نامه دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد خانم خاکسار همچنین پایان نامه دوره کارشناسی،کارشناسی ارشد و مقاله‌های متعدد اینجانب، در مورد موسیقی ایران باستان نیز وجود دارد که نشان از اهمیت موضوع از دیدگاه پژوهشگران داخلی و خارجی و تعدد منابع مطالعاتی در این زمینه است.

یکی دیگر از اشتباهات این مصاحبه نسبت دادن چنگ‌های افقی باستانی به ساز قانون است. چنگ‌ها به دو گروه تقسیم می شوند: چنگ با جعبه طنینی در بالا و چنگ با جعبه طنینی در پایین. چنگ‌هایی که جعبه طنینی آن‌ها در ضلع پائین قرار می‌گیرد به چنگ‌های افقی مشهورند. چنگ افقی در حوزه موسیقایی بین‌النهرین بسیار رواج داشته و از هزاره اول پیش از میلاد وارد فرهنگ موسیقایی ایلام شده و تا دوره ساسانی در آثار باستانی دیده می‌شود. نمونه نسبتا سالمی از این نوع ساز در کشفیات پازیریک به دست‌آمد که به “چنگ پازیریک” مشهور است و هم اکنون در موزه ارمیتاژ نگهداری می شود. قطعا این ساز به لحاظ ریخت شناسی نمی‌تواند هسته اولیه شکل گیری ساز قانون را تشکیل دهد. به علاوه ساز چنگ افقی و ساز قانون دو گروه بسیار متفاوت سازشناسی قرار دارند. قانون در گروه زیترها یا سازهای جعبه ای قرار می‌گیرد و ساز چنگ در گروه سازهای کمانی.

قطعا تحریف نام یک ساز و به اشتباه انداختن مخاطب، شایسته جامعه موسیقی نیست (هرچند که با یک جستجوی ساده اینترنتی تفاوت دو ساز لیر و چنگ برای مخاطب جدی موسیقی، آشکار خواهد شد). بهتر است در انتخاب اطلاعات ارائه شده به مخاطب وسواس بیشتری به خرج داده شود تا مخاطبِ ناآشنا با موسیقی بیش از این دچار سردرگمی و ابهام نشود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

تاریخ ادبیات عالمانه در موسیقی (II)

در نوشته‌های فارسی امروزی وقتی حرف از ادبیات و موسیقی به میان می‌آید عادت کرده‌ایم دنبال تحقیقاتی برویم که عمدتاً در پی رد پای اصطلاحات موسیقایی در آثار ادبی به مفهوم هنری آن هستند اما این کتاب از آن نوع نیست. در مقام مقایسه کتاب فلاح‌زاده کم و بیش رویکردی معکوس در پیش می‌گیرد و دگرگونی‌های ادبی متن‌های تخصصی موسیقی را در کانون توجه می‌آورد و تطور زبان آنها را بررسی می‌کند.

پیشنهادی در مورد فواصل زمانی نقطه دار

فواصل زمانی ترکیبی (که فواصل زمانی نقطه دار نوعی از آنها هستند) به واسطه تجمیع چند فاصله زمانی حاصل می شوند. همانند فواصل موسیقایی، فواصل زمانی نیز با هم جمع شده و در این میان، فواصل زمانی نقطه دار به دلیل تاثیر تغییر دهنده “Modifire” «نقطه» شکل می گیرند. به طور کلی تاثیر نقطه را می توان طبق فرمول زیر بیان کرد:

از روزهای گذشته…

جیمی هندریکس، پدر گیتار الکتریک (II)

جیمی هندریکس، پدر گیتار الکتریک (II)

در دهه شست هر چند هندریکس توانسته بود برای خود شهرتی کسب نماید اما چت چندلر نوازنده گیتار باس گروه مشهور Animals به وی توصیه کرد که به انگلیس برود و فعالیتهایش را در آنجا ادامه دهد. انگلیش مهد موسیقی راک اند رول، به راستی تنها جایی بود که توانست نبوغ و استعدادهای هندریکس را به نمایش گذارد؛ مهارت وی در نوازندگی و استیل خاص جیمی هندریکس به همراه ابداعاتش در نوازندگی باعث شد به سرعت نامش بر سر زیانها بیفتد.
گفتگو با آن سوفی موتر (IV)

گفتگو با آن سوفی موتر (IV)

در حقیقت من از آن دسته موزیسین ها هستم که باید با موسیقی که می نوازم ارتباط احساسی بگیرم. به عبارت دیگر اگر نواختن یک قطعه تنها یک فعالیت ذهنی باشد، من نیازی به اجرای آن بر روی صحنه نمی بینم. چون در این صورت ممکن است نتوانم آن را به اندازه کافی خوب، متقاعد کننده و پر شور بنوازم، در نتیجه مخاطب هم نمی تواند آن را درک کند، از آن لذت برده و الهام بگیرد.
موسیقی آفریقای جنوبی (VII)

موسیقی آفریقای جنوبی (VII)

در اواسط دهه هفتاد قرن بیستم، گروه Rabbitt در آفریقای جنوبی به شهرت رسید. این گروه متشکل بود از ۴ مرد جوان که کار خود را با اجرای دوباره قطعه ” Jethro Tull ” آغاز نمودند و در اقدامی جسارت آمیز عکس برهنه ای را بر جلد دومین آلبوم خود به نام ” A Croak and a Grunt in the Night ” قرار دادند.
توصیه هایی به حافظ ناظری و بهرام تاج آبادی

توصیه هایی به حافظ ناظری و بهرام تاج آبادی

دیدن یک مصاحبه و یک فیلم از دو دوست اهل هنرم، مرا بر آن داشت تا این یادداشت را به نگارش در آورم. شاید بعضی اعتقاد داشته باشند که رسم دوستی چنین نیست که انتقادهایی که میشود به صورت خصوصی مطرح کرد، در یک مجله الکترونیکی عمومی کنیم اما با توجه به این اصل که هر واقعه ای که از طرف صاحب اثر به انتشار عمومی میرسد، قابل نقد و انتشار عمومی است، به نقد این وقایع می پردازیم.
ویلنسل (IV)

ویلنسل (IV)

چسب: در ساخت و تعمیر ویولنسل از چسبی به نام چسب پنهان (Hide Glue) بکار می رود که اتصالاتی محکم و ماندگار و با این حال قابل جداسازی در موارد لازم را پدید می آورد. این چسب یکی از انواع چسب های حیوانی است که از جوشاندن بلند مدت بافت پیوندی جانوری تهیه می شود. صفحه رویی ممکن است با چسب رقیق شده چسبانده شود، چرا که برای برخی تعمیرها برداشتن بخش رویی ساز ضرورت پیدا می کند.
نی و قابلیت های آن (XII)

نی و قابلیت های آن (XII)

در قسمت دهم به بررسی محدوده های صوتی نی و حالات متفاوت انگشت گذاری روی ساز پرداختیم. همانطور که ذکر شد از هر وضعیت انگشت گذاری اصلی در نی می توانیم ۴ صدا در محدوده های مختلف نی تولید کنیم، همچنین با وضعیت (نیم انگشت) می توانیم فواصل فرعی و برخی نیم پرده ها و ربع پرده ها را اجرا نماییم.
ویلنسل (XIII)

ویلنسل (XIII)

در موسیقی جز، Oscar Pettiford و Harry Babasin (نوازندگان کنترباس) از نخستین کسانی بودند که ویولنسل را به عنوان یک ساز سلو بکار بردند. هر دوی این ها سیم سازهایشان را با فواصل چهارم و یک اکتاو بالاتر از کنترباس کوک کردند. Fred Katz (که نوازنده کنترباس نبود) یکی از ویولنسل نوازان برجسته ی جز بود که این ساز را با کوک استاندارد و تکنیک آرشه کشی بکار برد. ویولنسل نوازان جز معاصر عبارتند از: Abdul Wadud، Diedre Murray، Ron Carter، Dave Holland، David Darling، Akua Dixon، Ernst Reijseger، Fred Lonberg-Holm، Vincent Courtois، Jean-Charles Capon و Erik Friedlander.
رولاندو ویلازون (I)

رولاندو ویلازون (I)

با اجراهای درخشان به همراه اپراها و ارکسترها در سطوح بین المللی، رولاندو ویلازون (Rolando Villazón)، خود را به عنوان یک موسیقیدان جهانی و ستاره ای مشهور معرفی کرده است. او یکی از پیشگامان صدای تنور (Tenor) در روزگار ما می باشد. روزنامه تایمز درباره اجرای اخیر وی در لندن چنین می نویسد: “او به سادگی خودش، همان ویلازون است و دیگر بار با صدای جذاب و زنگدار خود، با قابلیت و قدرت وحشتناکش ظاهر می شود!”
علینقی وزیری؛ ناسیونالیسم دولتی و روشنفکر موسیقی (III)

علینقی وزیری؛ ناسیونالیسم دولتی و روشنفکر موسیقی (III)

معلوم می‌شود ژنی ایرانی در اختراع و ایجاد آثار صنعتی در قدیم خیلی بیشتر به کار می‌افتاده […] یک روح سستی و تنبلی در ما حکم‌فرماست. چه خود را قادر به تهیۀ وسائل زندگی نمی‌دانیم و همه را واگذار به بخت تقدیر می‌کنیم. […] باید […] تکان سختی به خود بدهیم. این غبار بدبختی را از روی خود برطرف کنیم و با انسان امروز همدوش و برابر راه برویم.»
مردان حرفه ای آواز (V)

مردان حرفه ای آواز (V)

در جوامعی که سازگاری میان هنرمند و جامعه، وجود نداشته باشد، کوشش هنرمند به عنوان همدردی با جامعه اش، انجام نخواهد بود و آن چه تولید یا خلق می شود، متکی بر نظریه ی هنر برای هنر است. مانند شاعران پارناسی که به خصوص در اوایل کارشان به دوام استقلال مطلق هنر می اندیشند. منظور از بیان این نظریه در راستای رسیدن به نحوه ی نگرش به آزادی هنر و یا آزادی اندیشه، در پذیرش هنر است. آیا شنونده ی موسیقی آوازی ایران، به این سطح از انتخاب و تاثیر متقابل هنر رسیده که بتواند در برابر فایده گرا بودن یا نبودن هنر، عصیان کند؟