چند نکته در مورد مصاحبه رابعه زند با روزنامه اعتماد

نقدی که پیش رو دارید نوشته ای از مهشید فراهانی است درباره گفتگوی رابعه زند (نوازنده قانون) با روزنامه اعتماد با عنوان «طرحی نو در اندازیم»؛ گفتگوی هارمونیک آمادگی خود را برای پاسخ دهی به نقدهای منتشر شده در این باره اعلام می کند.

آنچه مسلم است نقدپذیری لازمه پژوهش علمی است هرچند نقد به کام پژوهشگر تلخ بیاید. همینطور روشن است که رعایت احترام در هر بحثی به ویژه در سطوح علمی و دانشگاهی بخش گریز ناپذیر مباحثه علمی است. در مصاحبه چاپ شده در روزنامه اعتماد به تاریخ ۱۹/۴/۱۳۹۷ با عنوان «طرحی نو در اندازیم» و همچنین نسخه غیر رسمی منتشر شده از این مصاحبه، مطالبی توسط رابعه زند در مورد ساز ارجان، پژوهشگران موسیقی و منتقدان ایشان مطرح شد که لازم است مواردی را جهت روشن شدن ذهن خوانندگان این مصاحبه عنوان کنم خصوصا اینکه مطالب عنوان شده توسط ایشان همسو با پژوهش‌های انجام شده توسط نگارنده است.

در موضوع مطرح شده از جانب رابعه زند در خصوص ساز نقش شده بر جام ارجان دو اشتباه اساسی وجود دارد: یک اینکه ساز معرفی شده توسط ایشان قطعا لیر بوده و چنگ تعریف دیگری در علم ساز شناسی دارد. دوم آنکه این ساز هیچ گاه به فرهنگ موسیقایی ایرانِ پیش از اسلام و حتی پس از اسلام تعلق نداشته است. شواهد و دلایل کافی را در این دو مورد در مقاله ای با نام «بررسی سازهای نقش شده بر جام ارجان» که در فصلنامه ماهور شماره ۷۷ به چاپ رسیده است، ارائه نموده‌ام.

در خصوص کمبود ادله و سند مکتوب در مورد سازهای باستانی بر خلاف نظر ایشان شواهد به جا مانده بسیار بیشتر از چند تصویر است. آثار باستانی موجود از موسیقی و سازهای بین النهرینی علاوه بر نقوش کتیبه‌ها و آنچه بر کاخ‌های شاهان سومری، آشوری و اکدی نقش شده‌است شامل چندین لیرِ گاو شکل نیز هست که از قبور سومری به صورت تقریبا سالم به دست آمده است.

کاوش این لیرها علاوه بر این که جنس مواد به‌کار رفته در ساختمان ساز را برای پژوهشگران آشکار ساخته، به دلیل نحوه کاوش بینظیر آنها توسط سر لئونارد وولی حتی نوع جنس وترهای آن‌ها را نیز مشخص کرده‌است. این سازها در موزه دانشگاه فیلادلفیا و همچنین موزه بغداد نگهداری می‌شوند. فصل سازشناسی بین‌النهرین در پایان نامه کارشناسی ارشد نگارنده در این خصوص اطلاعات جامع تری در اختیار علاقمندان قرار می‌دهد.

علاوه بر این آثار متون متعددی به خط میخی با موضوع فواصل موسیقایی، نوع کوک سازها، فهرست نام سازها و حتی یک قطعه ملودی نیز از دوره‌های مختلف تمدن بین‌النهرین به جا مانده است. متن‌ها خوانده شده‌اند و بر اساس آن‌ها در دانشگاه فیلادلفیا فواصل موسیقایی بازسازی و ملودی ساخته شده‌است. در این موضوع مقاله‌های متعدد و بسیار خوبی توسط بانو کیلمر آشور شناس معروف، مارسل دوشنگیمن، ریچارد گورنی، ریچارد دامبریل، مارتین وست و ریچارد کراکر نوشته شده است.

در مورد سازشناسی ایران پیش از اسلام و دوره ایلامی گرچه منابع مکتوب بسیار کم ولی موارد خوبی در دسترس است متون پهلوی به جا مانده همچون خسرو و ریدک، درخت آسوریک، کارنامه اردشیر بابکان، نمونه‌ای خط میخی ایلامی نیز که اشاراتی به موسیقی دارد از جمله منابع مکتوب در زمینه مطالعات موسیقی ایران باستان است. همچنین علاوه بر پژوهش‌های قدیمی‌تر که توسط علی سامی، حسینعلی ملاح و دیگران در مورد موسیقی باستانی ایران انجام شده‌است، مقالاتی از جورج فارمر، بو لاورگرن، ریچارد دامبریل، خاویر آلوارزمون، جیمز استینکلر مقاله دکتر میثمی در فصلنامه ماهور شماره ۳۶، پایان نامه دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد خانم خاکسار همچنین پایان نامه دوره کارشناسی،کارشناسی ارشد و مقاله‌های متعدد اینجانب، در مورد موسیقی ایران باستان نیز وجود دارد که نشان از اهمیت موضوع از دیدگاه پژوهشگران داخلی و خارجی و تعدد منابع مطالعاتی در این زمینه است.

یکی دیگر از اشتباهات این مصاحبه نسبت دادن چنگ‌های افقی باستانی به ساز قانون است. چنگ‌ها به دو گروه تقسیم می شوند: چنگ با جعبه طنینی در بالا و چنگ با جعبه طنینی در پایین. چنگ‌هایی که جعبه طنینی آن‌ها در ضلع پائین قرار می‌گیرد به چنگ‌های افقی مشهورند. چنگ افقی در حوزه موسیقایی بین‌النهرین بسیار رواج داشته و از هزاره اول پیش از میلاد وارد فرهنگ موسیقایی ایلام شده و تا دوره ساسانی در آثار باستانی دیده می‌شود. نمونه نسبتا سالمی از این نوع ساز در کشفیات پازیریک به دست‌آمد که به “چنگ پازیریک” مشهور است و هم اکنون در موزه ارمیتاژ نگهداری می شود. قطعا این ساز به لحاظ ریخت شناسی نمی‌تواند هسته اولیه شکل گیری ساز قانون را تشکیل دهد. به علاوه ساز چنگ افقی و ساز قانون دو گروه بسیار متفاوت سازشناسی قرار دارند. قانون در گروه زیترها یا سازهای جعبه ای قرار می‌گیرد و ساز چنگ در گروه سازهای کمانی.

قطعا تحریف نام یک ساز و به اشتباه انداختن مخاطب، شایسته جامعه موسیقی نیست (هرچند که با یک جستجوی ساده اینترنتی تفاوت دو ساز لیر و چنگ برای مخاطب جدی موسیقی، آشکار خواهد شد). بهتر است در انتخاب اطلاعات ارائه شده به مخاطب وسواس بیشتری به خرج داده شود تا مخاطبِ ناآشنا با موسیقی بیش از این دچار سردرگمی و ابهام نشود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

نکاتی درباره امپراتوری جاذبه (VI)

همین طور است اصطلاح آگوگیک که تعریف ارائه شده دارای سه ایراد است، اول آنکه منبعی برای این تعریف ذکر نشده است، دوم آنکه این تعریف یعنی «تغییرات نامحسوس و غیرقابل نمایش سرعت (تمپو) در موسیقی که برای بیان سرزنده موسیقی ضروری است» (بیضایی ۱۳۸۴، ۱۹۷) همان «گستره تمپو (tempo span) و در واقع تغییرات کوچک و ظریف تمپو بدون از دست دادن ضربان اصلی است» (رودلف ۱۳۷۸، ۴۹۸) که قاعدتاً نگاشته هم نمی شود.

دومین دوسالانه جایزه پیانو باربد برگزار می شود

دومین دوسالانه جایزه پیانوی باربد با سرمایه گذاری مجموعه پیانوی باربد و برنامه ریزی و مدیریت مؤسسه فرهنگی-هنری شهرآفتاب و همکاری اساتید برجسته موسیقی کلاسیک کشور ۵ و ۶ اسفندماه در تهران برگزار می شود.

از روزهای گذشته…

ارکستر سمفونیک وین

ارکستر سمفونیک وین

ارکستر سمفونیک وین در سال ۱۹۰۰ تأسیس و در سال ۱۹۲۱ با پذیرش اعضایی از ارکستر دیگری در وین تقویت شد. اولین رهبر دائم این ارکستر فردیناند لو (Ferdinand Löwe) بود که از شاگردان معروف آنتون بروکنر (Anton Bruckner) به شمار می آید. فردیناند لو اولین اجرای سمفونی شماره نه بروکنر را رهبری نمود.
ایزایی و مکتب ویولون بلژیک (III)

ایزایی و مکتب ویولون بلژیک (III)

این مورد همچنین درباره سونات سزار فرانک نیز صدق می کند. ایزایی می گوید: «اجرای این سونات های بزرگ به دو نوازنده احتیاج دارد، زیرا بخش های پیانو آنها گاهی بسیار ماهرانه و با جزئیات بسیار نوشته شده اند. سزار فرانک سوناتش را روز ۲۶ سپتامبر ۱۸۸۶ یعنی روز عروسی من به عنوان هدیه عروسی برایم فرستاد! واقعیت این است که کارهای بسیار مهم زیادی به من تقدیم شده است. به عنوان مثال می توانم از آثاری از این آهنگسازان نام ببرم: شوسون (Chausson)، رپارتز (Ropartz)، دوبوآ (Dubois) (سونات – که پس از سونات سزار فرانک یکی از بهترین سونات هاست)، دیندی (d’Indy)، گابریل فوره (کوئینتت)، دبوسی (کوارتت)! تعدادشان زیاد است و نمی توانم همگی را الآن به خاطر بیاورم، سونات های ویولن، موسیقی سمفونیک، موسیقی مجلسی، اثرهای کرال، و ساخته هایی از هر نوع!»
والری گرگیف، رهبری آزار دهنده!

والری گرگیف، رهبری آزار دهنده!

والری ابیسالوویچ گرجیف (Valery Abisalovich Gergiev) متولد ۲ مه ۱۹۵۳، رهبر مشهور روس و مدیر اپرا است. گرجیف مدیریت هنری بسیاری از سازمانهای موسیقی را بر عهده داشته؛ مدیر تئاتر مارینسکی، رهبر ارکستر سمفونیک لندن و رهبر میهمان اصلی اپرای متروپالتن و نیز مدیر هنری جشنواره شبهای سفید در شهر پترزبورگ روسیه می باشد. گرجیف در مسکو به دنیا آمده، وی از همان کودکی آغاز به نواختن پیانو نموده، پیش از آنکه برای تحصیل به کنسرواتوار پترزبورگ در لنینگراد از سال ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۷ برود. استاد رهبری وی الیا موسین (Ilya Musin) یکی از بزرگترین استادان رهبری در تاریخ موسیقی روسیه بود.
تولد یک اثر جامعه‌شناسی موسیقی (I)

تولد یک اثر جامعه‌شناسی موسیقی (I)

پس از دو تلاش به‌نسبت ناموفق که اتفاقا یکی از آنها اشتراکی هم با موضوع مورد بحث این نوشتار دارد (۱) اکنون با انتشار «تا بردمیدن گل‌ها»، کتاب تازه‌ی «محمدرضا فیاض» فضای نوشتاری و مطالعاتی موسیقی کلاسیک ما صاحب اولین نوشته‌ی جامعه‌شناختی درخور خود شده است. نویسنده‌ی کتاب که پیش از این به عنوان منتقد موسیقی به خوبی شناخته شده و مهارت خود را برای «دیگرگونه دیدن» به ظهور رسانده است در این کتاب از توانایی‌اش به بهترین شکل بهره می‌گیرد به نحوی که نیروی بازنگری را به شاه‌کلید درک رویدادها و روابط موسیقی و جامعه بدل ساخته است.
شناخت کالبد گوشه‌ها (I)

شناخت کالبد گوشه‌ها (I)

سرانجام آخرین حلقه از پژوهشی که ربع قرن از عمر یک موسیقی‌دانِ پژوهشگر را به خود اختصاص داده بود کامل و به جهان موسیقی ارایه شد. داریوش طلایی با انتشار «تحلیل ردیف: براساس نت‌نویسی ردیف میرزا عبدالله با نمودارهای تشریحی» (۱) سومین و به گمانی آخرین گامش را در راه کشف دستور زبان موسیقی دستگاهی (۲) برداشت. با این گام، تریلوژی/سه‌گانه‌ی او کامل شد. در گام نخست او با فهرست کردن، دسته‌بندی و تحلیل دانگ‌های مولد و سپس ترسیم نقشه‌ی مقام‌شناختی هر دستگاه در کتاب تئوری و مقاله‌ی تکمیلی‌اش زیرساخت‌های انتزاعی ردیف را تبیین کرد (طلایی ۱۳۷۲ و ۱۳۷۸).
نقد تاریخ نگاری موسیقی ایرانی (III)

نقد تاریخ نگاری موسیقی ایرانی (III)

علاوه بر این، موسیقی همیشه یک پدیده ی چند ملیتی بوده و هست. در زمان حال که کشور ایران با حدود دقیق، زبان رسمی فارسی و فرهنگ ملی هم شناخته می شود، می بینیم که ایرانی بودن و فارسی زبان بودن یک موسیقی دان دلیل بر ایرانی بودن موسیقی او نیست. به عبارت دیگر در دوران معاصر نیز موسیقی در چارچوب فرهنگ ملی نمی گنجد. (۲)
مستر کلاس آهنگسازی دکتر سعید شریفیان

مستر کلاس آهنگسازی دکتر سعید شریفیان

مستر کلاس آهنگسازی دکتر سعید شریفیان در تاریخ چهارشنبه هشتم شهریور ماه برگزار می شود. این دوره به صورت شش جلسه و در شش هفته برگزار خواهد شد و علاقمندان و دانشجویان رشته موسیقی در تمام سطوح می توانند در این کلاسها شرکت داشته باشند.
سرگذشت ارکستر سمفونیک تهران (IV)

سرگذشت ارکستر سمفونیک تهران (IV)

سال ۱۳۶۸ با مرگ پدرم مرتضی حنانه، حشمت سنجری نیز از این سمت کناره گیری کرد. به یاد دارم که آثار پدرم را به همراه پیانوی من در آذر ماه ۱۳۶۸ با ارکستر نواختیم و از آن پس ایشان نیز کناره گرفت و در سال ۱۳۶۹با زنده یاد فریدون ناصری در بزرگداشت پدرم کنسرتی را به روی صحنه بردیم که شامل روندو کاپریچوزو و هزاردستان بود و در بخش های دیگر این کنسرت آثار دیگری از پدرم اجرا شد.
احترام را به هنر، هنرمند و هنردوست برگردانیم

احترام را به هنر، هنرمند و هنردوست برگردانیم

علی‌رغم کمبودها و سختی‌ها، با تحمل ناملایمات پا به مسیر هنر گذاشته‌ایم و به دنبال درکی عمیق‌تر از زیبایی‌ها و انسانیت امیدوارانه پیش می‌رویم. علاوه بر تلاش در بدست آوردن آگاهی و مهارت، معتقدیم آنچه ما را در زمره‌ی هنرمند و هنردوست با یکدیگر متحد می‌کند رفتارهایی برآمده از اخلاق و تلاش برای حرمت نهادن به کرامت انسانهاست.
وکیلی: ردیف کاظمی ۴۰۰ گوشه دارد

وکیلی: ردیف کاظمی ۴۰۰ گوشه دارد

اینکه باب شده که می گویند مکتب اصفهان و مکتب تهران برای کسانی که در تهران بوده اند یا اصفهان، تعاریف دقیق و موسیقایی نیست. یادم است که سالها پیش با مرحوم دکتر حسین عمومی که ردیف دان و حقوق دان بود، مصاحبه ای انجام داده بودند و ایشان تعریف خوبی از مکتب ارائه داده بود. البته این مصاحبه بسیار طولانی است و در اینجا می شود به بخشی از آن اشاره کرد؛ مثلا نحوه بیان شعر، ریتم درونی آواز، نوع تحریر و حتی مخرج صوتی کلام که این تعاریف ما را به سوی یک مفهوم موسیقایی هدایت می کند نه تنها یک منطقه جغرافیایی.