یادی از نوازنده کلیمی، یحیی زرپنجه (III)

يحيي زرپنجه (1310-1270)
يحيي زرپنجه (1310-1270)
در هر حال کسی هرگز فکر نمی کرد که او با آن بنیه سالم و جوان به این زودی از دست برود و اگر در «جزوات یادی از هنرمندان» (چاپ شده در سال ۱۳۵۷) یادی از او نیامده بود، شاید همین مقدار اطلاعات هم از او در دسترس نبود. از بازماندگان زرپنجه کسی باقی نیست. یحیی زرپنجه مطربی عاشق از نسلی دیگر و دورانی فراموش شده است که همچون صفحات کهنه اش تنها عده ای معدود را آشناست. audio file تار نوازی یحیی زرپنجه را بشنوید

اینها برگرفته از مطالبی بود که علیرضا میرعلی نقی در سالنامه شیدا ص۴۲ و ۱۴۴ به چاپ رسانید.

حال به بررسی صفحه ماهور که یادگار اوست می پردازیم:
در شروع صفحه به شیوه قدما یک چهار مضراب که خیلی سریع و پر قدرت و مضراب های تند و حرکت سریع دست چپ که خیلی قوی است شونده را در جای خود میخکوب می کند. اجرای این شیوه چهار مضراب پرقدرت طوری است که انسان را متحیر می کند.

سپس در آمد ماهور نواخته می شود. درآمدی زیبا، با یک ملاحتی خاص، گویی غزلی را از حافظ به یاد می آورد. مضراب های پرقدرتش بیانگر مضراب استادش میرزا حسینقلی است زیرا زرپنجه سال ها شاگرد میرزا حسینقلی بوده است.

سپس چند تک مضراب قوی و بعد درآمد دوم یا گشایش از دستگاه ماهور است که بگوش می رسد. همین چند تک مضراب که می شنویم بیانگر آن است که جمله ای دیگر آغاز می گردد.

بعد گوشه حصار به گوش می رسد که محصور است اما او با آن صلابت و قدرت پنجه، گویی می خواهد این حصار را بشکند، زیبایی خاصی را در اجرا دارد و کمتر نوازنده ای این گونه جملات مدون و مرتب و متکی به ردیف را می نوازد. بعد دوباره بازگشت به درآمد تا جمله ای دیگر را آغاز کند که آن جمله دلکش است از گوشه های دستگاه ماهور دلکش اسم و معنی آن روی خودش است و اگر نوازنده ای بتواند درک کند حس کند آنرا با روح و روان خود عجین کند نوای موسیقی اش دلکش می شود و یحیی زرپنجه با ادراک قوی احساس زیبا که بیانگر خلاقیت و نبوغ او در نوازندگی اش بود و آن سرعت خارق العاده مضراب ها و حرکت قوی دست چپ وی دلکش را در روح و روان شنونده به تصویر می کشید. گویی انسان آن زیبایی اصوات را رویت می کند.

پرده گردانی اش روی دسته ساز خود دلکشی دیگر است. هر مضرابش از رنج ها حکایت می کند، از فرهنگ کهن این سرزمین که بردوش هنرمندان سنگینی می کند. غمی نهفته در این نغمه از سازش پیداست، سوزی جانکاه در صدای تار هویداست که انسان را به تفکر و خویشتن گرایی وا می دارد.

محمدرضا لطفی، نوازنده بزرگ تار، در سال ۱۳۶۲ در کلاس مکاتب تار وقتی صفحه ماهور یحیی زرپنجه را برای شاگردان پخش کرد، در مورد گوشه دلکشی که نواخت چنین گفت: «نوازندگانی که به درجه کمال از نظر دانش و قدرت نوازندگی می رسند، در موقع نواختن برای شنوندگان، حتی اگر آنها نیز از علم موسیقی بهره مند باشند، نمی دانند که پس از این گوشه و این مضراب چه چیزی را خواهد نواخت. یحیی زرپنجه در گوشه دلکش درست زمانی که شنونده انتظار دارد بقیه گوشه دلکش را بشنود، با یک چهارمضراب قوی روح و روان شنونده را متحول می کند، زیرا چنین نوازندگانی مرتب در حال شوک وارد کردن به شنوندگان هستند. اینجاست که قدرت خلاقیت و نبوغ هویدا می گردد.» (۲)

یحیی زرپنجه در موقع اجرای گوشه دلکش در وقت فرود روی سیم بم هم جملاتی را می نوازد که در واقع تا این زمان کمتر نوازنده ای را سراغ داریم که چنین جملات زیبایی را روی سیم بم در تار بنوازد. آنهم با این صلابت قرص و محکم و قوی. سپس از گوشه دلکش عراق و سپس فرود به درآمد و مدت زمان صفحه تمام می شود.

ای کاش مدت زمان صفحه ها از مرز دقیقه به ساعت می رسید، آن وقت آن قدرت های نهفته و مضراب هایش بیشتر هویدا می شد… و ای کاش زرپنجه در این زمان می زیست.
فصلنامه خانه موسیقی

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

جان کیج و ذن بودیسم (III)

او به زودی خود را مستغرق میان دنیای سریالیسم شوئنبرگ و نئوکلاسیسیسم «استراوینسکی» پیدا کرد و عمیق ترین تآثیرات را از کلاس های آهنگسازی «هنری کاول» پذیرفت. در ۱۹۳۴ به بهترین شاگرد کلاس شوئنبرگ بدل شد. یک بار شوئنبرگ در باره ی او گفت: او برای من نه تنها بهترین شاگردِ آهنگسازی که افتخارِ کشفِ یک نبوغ است.

میکس و مستر به زبان ساده تحت برنامه کیوبیس (V)

دینامیک در موسیقی های قدیمی بیشتر است و در موسیقی امروز محدودتر. دینامیک کار نهایی عملی است که مهندس مستر انجام می دهد.

از روزهای گذشته…

برنامه های ۲۸ و ۳۱ خرداد در فرهنگسرای ارسباران

برنامه های ۲۸ و ۳۱ خرداد در فرهنگسرای ارسباران

فرهنگسرای ارسباران در تاریخ ۲۸ و ۳۱ خرداد، دو نشست انتقادی را برگزار می کند که اولی با عنوان “نگاهبان شعله یا پاسدار خاکستر؟” به سخنرانی محمدجمال سماواتی، موسیقیدان و منتقد موسیقی و دیگری، هفتمین جلسه از سلسله نشست‌های «گفتمان ضرب اصول» با موضوع «نقد و بررسی عملکرد دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» است.
وضعیت اجتماعی تنبک نوازان

وضعیت اجتماعی تنبک نوازان

در سالیان پیش هنر نواختن تنبک به شکل تکنوازی نگریسته نمیشده است. توضیح آنکه خوانندگان دو گونه بودند، یکی آوازخوانان که بر پایه ردیف موسیقی اصیل خوانندگی میکردند و دیگری تصنیف خوانها که تصنیف ها (ترکیب های ریتمیک موسیقی آوازی) را اجرا میکردند.
نقشه‌برداری موسیقایی (I)

نقشه‌برداری موسیقایی (I)

دکتر خسرو جعفرزاده، موزیکولوگ و معماریْ ایرانی است که در عرصۀ موسیقی با نوشته‌های پژوهشی‌شان در زمینۀ موسیقی دستگاهی شناخته شده‌اند. با این حال، ایشان در وین درس معماری خوانده‌اند و دفتر معماری خودشان را دارند. در گفت‌و‌گوی پیشِ رو، که به صورت مکتوب و با ارسال چند پرسش کلّی، که بتواند دست مصاحبه‌شونده را برای پاسخ‌گویی باز بگذارد، انجام شد، ایشان به چند جنبه‌ای که به نظرشان می‌توان رابطه یا اشتراکی میان این دو هنر دید پرداخته‌اند، از جمله مسئلۀ آکوستیک و سالن‌های اجرای موسیقی در ایران، تأثیر معماری سالن‌ها بر ادراک موسیقایی مخاطبان، فضای مناسب اجرای موسیقی ایرانی و قیاس این دو هنر و بیان نوع تأثیرپذیری‌های ممکن از نظر ایشان.
پیشرفت همچون یک اصل بنیادین (II)

پیشرفت همچون یک اصل بنیادین (II)

گسترش جغرافیای سیاسی اروپا (به ویژه آلمان بعد از بیسمارک، و امپراتوری هاپسبورگ) (۲)، دیدگاه‌های فلسفی هگل در مورد تاریخ و ماتریالیسم تاریخی مارکس (۳) را نیز نباید از نظر دور داشت که در مورد سوم وضعیت اقتصادی-سیاسی-اجتماعی بشر فرگشت اجباری می‌پذیرد و نوعی جبر تاریخی را پیش می‌نهد.
محبوبیت شانسون ها در اروپا

محبوبیت شانسون ها در اروپا

شانسون ها در بیشتر نواحی اروپا خوانده میشدند و هم برای اجرای سولو و هم چند صدایی نوشته شده و بیشتر اوقات سازبندی هم میشدند.
نزهت امیری رهبری ارکستر ملی را به عهده می گیرد

نزهت امیری رهبری ارکستر ملی را به عهده می گیرد

نزهت امیری موسیقی‌دان و رهبر ارکستر، به‌عنوان رهبر مهمان ارکستر ملی ایران را ۸ شهریورماه ساعت ۲۱:۳۰ در تالار وحدت رهبری می‌کند. این اولین بار است که یک رهبر زن رهبری ارکستر ملی را به عهده می گیرد.
چالشهای یک موسیقی

چالشهای یک موسیقی

موسیقی ایران از دیرباز متاثر از فرهنگ و آداب و رسوم ایرانی و همواره به فراخور شرایط زمانی در حال تغییر و تحول بوده است. این موضوع به گونه ای موجب شده است که بیان عواطف و احساسات مردم به عنوان یکی از اهداف موسیقی تلقی شود. هدفی که اکثر موسیقیدانان و آهنگسازان در تلاشند تا با بررسی اوضاع و احوال اجتماعی و تطبیق آن با فعالیتهای هنری خود به آن نایل آیند.
گزارشی از دومین نشست «نقدِ نقد» (III)

گزارشی از دومین نشست «نقدِ نقد» (III)

صداقت‌کیش ادامه داد: مثالی می‌زنم؛ شما اگر در مورد شنا کردن هم بنویسید همین اتفاق می‌افتد. یعنی از خواندن متنی در مورد شنا کردن، نه خیس می‌شوید، نه فشار آب را بر شش‌هایتان احساس می‌کنید و نه اگر شنا کردن بلد نباشید آبی وارد ریه‌هایتان می‌شود و الی آخر! این اتفاق نه در مورد خواننده می‌افتد و نه در مورد نویسنده که ممکن است زمانی این رویداد را تجربه کرده باشد و ممکن هم هست تجربه نکرده باشد. بنابراین درباره چیزی نوشتن، حداقل به گمان من، فاصله‌اش با خود آن چیز، در هر ساحتی زیاد است؛ حتی درباره ادبیات نوشتن در قیاس با خود ادبیات، منتها در این مورد دو چیزی که مورد استفاده قرار می‌گیرند هم سرشتند و در مورد موسیقی، نه.
از بداهه نوازی تا آهنگ سازی (I)

از بداهه نوازی تا آهنگ سازی (I)

دانش ما درباره ی ویژگی های موسیقی ایران، بدون آشنایی از چگونگی شکل گیری و خلق اثر هنری و به ویژه خلق موسیقی امکان پذیر نیست. تنها از طریق موسیقی هایی این چنین است که قادر به تحلیل چگونگی تمایز میان روش ها و سبک ها در موسیقی به صورت اعم و موسیقی ایرانی به صورت اخص خواهیم شد. از همه مهم تر، این دانش به ما نشان می دهد که میان ویژگی های خاص یک حوزه ی فرهنگی با آنچه که نامش را سازه های میان ظهور درونی اثر و تجلی خارجی آن یا بطور خلاصه «سازه های میانی» می نامیم، باید تفاوت قائل شد.
دسته بندی و زمان بندی: ادراک متر (I)

دسته بندی و زمان بندی: ادراک متر (I)

تمپرلی در مقاله اش با نام «متر و دسته بندی در موسیقی آفریقایی» این سوالات را مطرح می کند: «چگونه می توان ریتم آفریقایی را با دید رایج تئوریک ریتم مطابقت داد؟»، «چه شباهت ها و تفاوت های بین ریتم آفریقایی و ریتم غربی وجود دارد؟ با توجه به این که ریتم غربی در بر اساس تئوری موسیقی سنجش می شود.» دیدگاه من در این مقاله نیز تفاوت چندانی با سوالات مطرح شده ندارد. مانند تمپرلی من نیز می خواهم مفاهیم تئوری های اخیر ریتم و متر را با توجه به موسیقی غربی مورد بحث قرار دهم. با این حال، من صرفا موسیقی آمریکایی را مد نظر قرار نمی دهم.