فرهنگ اسلامی و پیدایش موسیقی چند صدائی در اروپا (VI)

در حقیقت دوران کوتاه موجودیت اورگانوم ملیسماتیک نشان از خاستگاه و طبیعت غیر اروپایی آن دارد چرا که موج علاقمندی فرهیختگان غرب به دنیا و فرهنگ ناشناخته ای که توسط جنگنده های صلیبی به ارمغان آورده شده بود، توجه بهترین موسیقی سازان آن زمان را جلب نمود و در عین حال باعث شد که یک عکس العمل غیرقابل اجتناب در جهت نفی ساختاری اورگانوم ملیسماتیک به کار افتد تا به جای آن فرم های دیگری عرضه شوند. این فرم ها هرچند در وهله اول ساده و ابتدائی بودند اما جهت گیری به سمتی بود که در قرون آینده به عنوان کاارئی خاص اروپا شناخته شد.

همانطور که تاریخ نشان داد، نام گذاریِ «شبه آهنگ» برای “clausula” (14م) کاملاً مناسب بود چرا که این فرم به همراهی فرم “Conductus” (15م) نشان دهنده تکوین موسیقی اروپایی به عنوان یک عضو مستقل از خانواده موسیقی جهانی هستند.

اینکه تکوین موسیقی اروپایی مستقل بر پایه یک طغیان بر علیه سرمشق هایش بنا نهاده شد در موسیقی غیر عادی نیست، البته باید توجه داشت که در اینجا طغیان باعث از میان برداشتن تمام سرمشق ها نیست، به خصوص که فرم های رقص که بعد از متروک شدنِ اورگانوم ها اهمیت یافتند، همه شباهت های تام به فرم های خاورمیانه دارند.

جای امیدواری است که نسل جدیدی از محققین موسیقی، با تصوراتی ورای به خود مشغولی و تحول پنداری نسل گذشته و بدون پیش داوری های حاصله از آن، به شناخت دقیق و جامع ابعاد تاثیر گذاری سرمشق های شرقی بپردازند.

توضیحات مترجم: (منبع: “Musiklexikon Bruchkhaus Riemann” چاپ دوم ۱۹۹۸)
۱م– “Alexander L. Ringer”
متولد ۱۹۲۱ موسیقی شناس آمریکائی، هلندی الاصل، دارای تحصیلات دانشگاهی در برلین، آمستردام و پایان نامه در سال ۱۹۵۵ در نیویورک است. از سال ۱۹۵۸ استاد موسیقی شناسی در دانشگاه University of llonois in Champaign-Urbana. USA است.
از میان تالیفات بیشمار او مهمترین آنها در این اواخر:
Schoenberg. The Composer as Jew (Oxford 1990)
کار اساسی او که در مرحله تهیه می باشد:
Amold Schönberg und seine zeit (Laaber)
مقاله حاضر برگرفته از کتاب مجموعه مقاله های او با نام «موسیقی به عنوان سرگذشت» است.
Alexander L. Rigner Musik als Geschichte / Gesammelte Aufsätze Islamische Kultur and die Entstehung der europäischen Mehrstimmigkeit Herausgegeben von Albrecht Riethmüller und Steven M. Whiting Verlag Laaber 1993.

۲م– “Otto Ursprung”
تولد ۱۸۷۹ در آلمان، فوت ۱۹۶۰ همانجا – محقق موسیقی و استاد دانشگاه در سالهای ۱۹۳۲ تا ۱۹۴۹ صاحب تحقیقات با ارزش درباره موسیقی کلیسای کاتولیک، تاریخ ترانه های آلمانی، تولد دوباره پالسترینا در موسیقی کلیسای کاتولیک و همچنین درباره تاثیر موسیقی عربی در موسیقی اروپای قرون وسطی.

۳م– “Henry Georg Farmer”
تولد ۱۸۸۲ در ایرلند، فوت ۱۹۶۵ در انگلیس محقق موسیقی، تحصیل در دانشگاه گلاسگو و در همانجا در سال ۱۹۳۳ دانشیار موسیقی. مهمترین اثر او:
A History of Arabian music to the 13th Cent . 1929
به فارسی با نام «تاریخ موسیقی خاور زمین» توسط بهزاد باشی ترجمه شده (انتشارات آگاه ۱۳۶۶) قسمتهایی از نوشته های او با ترجمه علی محمد حق شناس با نام «موسیقی در ایران و سرزمین های اسلامی» در فصلنامه ماهور شماره های ۱- ۳، منتشر شده است و همچنین نگاه کنید به مقاله نگاهی به نوشته های هنری جرج فارمر در ماهور ۵، و مقاله ۱ «نقد تاریخنگاری موسیقی ایرانی» ص۲۲

۴م- “Peter Wagner”
تولد ۱۸۶۵ در آلمان، فوت ۱۹۳۱در سوئیس، محقق موسیقی، دکترا از دانشگاه اشتراسبورگ با تز «پالسترینا یک آهنگساز ناسوتی»، ۱۸۹۷ استاد در دانشگاه فریبورگ در سوئیس در سال ۱۹۰۱ در همانجا آکادمی گرگوریان را بنیان گذاشته و صاحب تحقیقات در زمینه موسیقی قرون وسطی، آوازهای گرگوریان و پالسترینا است.

۵م- “Heinrich Husmann”
تولد ۱۹۰۸ در آلمان، محقق موسیقی، دکترا از دانشگاه لیپزیک ۱۹۳۲ درباره «اورگانوم سه صدائی مکتب نتردام»، ۱۹۶۰ استاد دانشگاه گوتینگن، صاحب تالیفات زیادی درباره موسیقی قرون وسطی اروپا می باشد.

۶م– “Organum”
واژه ای است لاتینی از ریشه یونانی به معنی لغوی «ابزار» و در موسیقی ابزار نوازندگی – ساز و به خصوص ارگ یا ارغنون. در موسیقی چند صدائی ابتدایی از این واژه با ساختن اسم صفت های «اورگانیکوس» و «اورگانالیس» به مفهوم طنین هم زمان از صداهائی با نسبت های دقیق و حساب شده (فواصل اکتاو، پنجم و چهارم) به کار برده شده است. اورگانووم موازی قدیمی ترین نوع موسیقی چند صدائی است که به صورت بداهه خوانی در آواز های کلیسا مرسوم بوده است. با این ترتیب که ملودی صدای اول یا صدای اصلی (vox principal) با یک یا چند صدای واخوان (vox organalis) به طور موازی (با همان ملودی) در فاصله های اکتاو و چهارم یا پنجم همراه می شوند. (برای دیدن یک ارگانوم موازی اینجا کلیک کنید.)

اورگانوم مِلیسماتیک (Melismatische Organum)
“Melisma” واژه ای است یونانی به معنی لغوی «آواز و تصنیف» و در موسیقی اروپایی به مفهوم «تحریر» در موسیقی ایرانی، یعنی اجرای یک هجا باچند نت یا صدای مختلف، به کار می رود. به این ترتیب میلیسماتیک به معنی «آواز زینت داده شده» است، مانند آوازهای فلامینگو اسپانیائی. از قرن ۱۲ به بعد در کلیسای اروپا معمول شد، به این ترتیب که صدای اصلی (vox principal) با نت های کشیده و پایین اجرا می شود و صدای واخوان (vox organalis) با تکنیک تحریر دوروبر صدای اصلی آن را تزئین کرده و همراهی می کند. (برای دیدن نمونه یک ارگانوم مِلیسماتیک، اینجا کلیک کنید.)

۷م– “Leoninus”
آهنگساز و نوازنده اورگ فرانسوی در نیمه قرن ۱۲ که در کلیسای نوتردام در پاریس مشغول بوده است. اورگانیوم های ساخته او دو صدائی هستند؛ صدای اصلی یک آواز مذهبی است که از چند نت اصلی تشکیل شده که به طور کشیده با طول اجرا یک وضعیت خاص موسیقائی (یک مقام) را تثبیت می کنند، در حالیکه صدای دوم در روی آن با تحرک و آزاد گرگوریانی توسط گروه کر اجرا می شود. این جابجائی ها معرف ردیف موسیقی مذهبی، مکتب نوتردام در قرن ۱۲ می باشد. (برای دیدن نمونه یک نت نویسی ارگانوم “Haec dies”، اینجا کلیک کنید.)

۸م- “Gregorianischer Gesang”
آواز گرگوریانی (دستجمعی: کُرال) آوازهای مذهبی براساس موسیقی یک صدائی در کلیسیای کاتولیک که جمع آوری آنها را به پاپ گرگور (قرن هشتم میلادی) نسبت می دهند.

۸م- “Friedrich Ludwig”
تولد ۱۸۷۲، فوت ۱۹۳۰ در آلمان، محقق موسیقی، دکترا از دانشگاه اشتراسبورگ ۱۸۹۶، ۱۹۰۵ دانشیار موسیقی شناسی، ۱۹۲۰ استاد دانشگاه گوتینگن، متخصص در موسیقی قرن های ۱۱ تا ۱۴ صاحب تالیفات زیادی درباره موسیقی قرون وسطی و تاریخ موسیقی. ۱۰م- “Ewald Jammers”
تولد ۱۸۹۷، در آلمان، محقق موسیقی، تحصیل در دانشگاه بن، ۱۹۲۷ تا ۱۹۴۵ در درسدن متصدی کتابخانه دولتی بوده و از ۱۹۳۱ مدیر بخش موسیقی آنجا و از سال ۱۹۵۶ استاد تاریخ موسیقی قدیم، دارای تحقیقات متعدد، به خصوص درباره ریتم در موسیقی قدیم و قرون وسطی.

۱۱ م– “Rudolf von Ficker”
تولد ۱۸۸۶، در مونیخ، فوت ۱۹۵۴ در اطریش، محقق موسیقی، دکترا از دانشگاه وین ۱۹۱۳، ۱۹۲۰ دانشیار موسیقی شناسی و ۱۹۲۳ استاد دانشگاه اینسبروک ۱۹۲۷ عضو هیئت رئیسه سمینارهای موسیقی شناسی در دانشگاه وین، ۱۹۳۱ استاد موسیقی شناسی در دانشگاه مونیخ، صاحب تالیفات زیادی درباره موسیقی قرون وسطی و تاریخ موسیقی.

۱۲م– ‘Plica”
اصطلاحی است قدیمی برای نت نویسی قرون وسطی ای که نت اصلی کشیده و به نت تزئینی کوتاه ختم می شود.

۱۳م- “Michel Lambert”
تولد ۱۶۱۰، فوت ۱۶۹۶ در فرانسه، نوازنده لاته (عود) و خواننده و معلم آواز در پاریس قرن هفدهم و در دربار لوئی چهاردهم که مجموعه هایی برای آواز از او، چاپ شده به جا مانده است.

۱۴م- “Clausula”
واژه لاتینی برای “Klausel” به معنی جمله یا فورمول خاتمه یا همان که بعد ها مفصل تر شده و کادنس نام گرفت، در قرون وسطی ملودی ای است که ارگانوم را با آن خاتمه می دادند. نوع ساده اش به بال کبوتر معمول در موسیقی ایرانی شباهت دارد.

۱۵م- “Conductus”
نوع اولیه ترانه های قرون وسطی که براساس وزن اشعار ساخته می شد و در وهله اول در رابطه با آئین های مذهبی و در کلیسا به وجود آمده اما در همان دوره (قرن ۱۲) به خارج از حیطه مذهب راه پیدا کرده است.
فصلنامه ماهور (چاپ اول در شماره ۷ بهار ۱۳۷۹)

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

واکاوی نظری موسیقی امبینت (VIII)

به نظر می رسد همزمان با ظهور عصر فضا، در موسیقی نیز فناوری جدیدی متناسب با آن ظهور کرده است تا موسیقیدانان بتوانند احساسات خود را با آن بیان کنند. همین احساس بعدها (۱۹۸۳) هنوز در برایان انو زنده است و در پشت جلد آلبوم «آپولو» از شیفتگی خود برای خلق آثاری که در راستای دستاوردهای نوین علمی بشر باشد می نویسد.

بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (XIX)

بیشتر آثار پرویز مشکاتیان برای گروه ساز های ایرانی تنظیم شده اند و تعدادی معدودی از آنها توسط هنرمندانی چون محمدرضا درویشی و کامبیز روشن روان برای ترکیب ساز های ایرانی و جهانی تنظیم شده اند. این آثار به شرح زیر هستند:

از روزهای گذشته…

مروری بر کنسرت «چند‌شب سنتور»

مروری بر کنسرت «چند‌شب سنتور»

دو شب کنسرت، شش سنتورنواز، ۱۲۰ دقیقه موسیقی، از مجموعه کنسرت‌های «چند شب» که شبی پس از شصت و سومین زادروز پرویز مشکاتیان در تالار رودکی اجرا شد، بیشتر از هر وقت دیگری مساله‌ی جریان اصلی را به رخ می‌کشید و به یاد می‌آورد که امروزه عیار آفرینش برای سنتور غالبا به نسبت سنتورنوازها با نوعی جریان اصلی برمی‌گردد.
در گذشت رابرت مک فرین، خواننده اپرا

در گذشت رابرت مک فرین، خواننده اپرا

روز جمعه گذشته رابرت مک فرین پدر Robert McFerrin Sr.، اولین مرد سیاهپوستی که در اپرای متروپولیتن نیویورک به اجرای سولو پرداخت،بر اثر حمله قلبی درگذشت. او همچنین پدر رهبر ارکستر و خواننده موفق و برنده جایزه گرمی Grammy بابی مک فرین Bobby McFerrin است.
نقدی بر مقاله پیمان سلطانی، «آهنگ شعر معاصر» (V)

نقدی بر مقاله پیمان سلطانی، «آهنگ شعر معاصر» (V)

پیمان سلطانی می نویسد “اما هنگام خوانش همین مصرع بر اساس موسیقی بیرونی با تاکید بر روی “نه” ، “آ” ، “نه” و “به” دور ریتمیک از ۶ تایی پابت به ۴-۸-۶-۴ تایی تغییر می کند. همین طور در مصرع دیگری “به سوگواری زلف تو این بنفشه دمید” تاکیدات موسیقی بیرونی به شکل ۷-۳-۷-۴ تایی بر وزن ۶ تایی ثابتِ موسیقی درونی منطبق می شود، وزن این شعر را ۸ هجای کوتاه و ۸ هجای بلند تشکیل داده است و از آنجایی که هجای بلند دوبرابر هجای کوتاه است می توان گفت، وزن عروضی مجموعا از ۲۲ هجای کوتاه تشکیل شده است.
نقش یونان باستان در موسیقی

نقش یونان باستان در موسیقی

واقعیت آن است که هیچکس نسبت به کیفیت و چگونگی موسیقی اولیه انسان آگاهی کامل ندارد. درحقیقت حتی ما بدرستی نمی دانیم که مثلا” ارکستر زمان باخ با چه کیفیتی ساز میزده است. اما بسیاری از محققین موسیقی در این موضوع اشتراک نظر دارند که بشر اولیه ریتم را از حرکات بدن و طبیعت و ملودی را از تغییرات صدای خود و یا محیط کشف کرده است.
خداحافظی بی بی کینگ و بازگشت فرانک سیناترا

خداحافظی بی بی کینگ و بازگشت فرانک سیناترا

بی.بی. کینگ (B.B. King) گیتاریست افسانه ای بلوز قصد دارد در اوایل سال آینده یک سری برنامه اجرا کند که “تور خداحافظی بی.بی. در بریتانیا” (B.B.’s Farewell U.K. Tour) نام دارد. برای این پنج اجرای استادیومی، گیتاریست نام دار ایرلندی، گری مور (Gary Moore) به کینگ خواهد پیوست. قرار است در هر کنسرت گری مور برنامه آغاز را اجرا کند و به احتمال زیاد در برنامه پایانی نیز به کینگ ملحق شود.
بوگی: ژانری که آرام و قرار ندارد (II)

بوگی: ژانری که آرام و قرار ندارد (II)

هر بار که “Sweet Home” را از رادیو می شنوم، سعی می کنم که معنی آن را بفهمم اما نهایتا تسلیمِ گروو (groove) قوی آن می شوم. البته در “Delta Swamp” گروو های فراوانتری وجود دارند. مانند “Stone Fox Chase” از “Area Code 615″، حتی اگر نام و عنوان آهنگ هم چیزی را برایتان تداعی نکنند، تمِ تیرهء ریف هارمونیکای آن را در “The Old Grey Whistle Test” به خاطر می آورید. وقتی که این قطعهء سازی را برای اولین بار شنیدم، فهمیدم که چقدر به گروه فانکِ معاصری مانند جنگ (War) نزدیک است.
پرتی ینده، الماس جدید اپرا (II)

پرتی ینده، الماس جدید اپرا (II)

پرتی ینده ۶ مارس ۱۹۸۵ در آفریقای جنوبی متولد می شود در حالی که هنوز نظام سیاسی آپارتاید در این کشور برقرار است. او در محله سیاه پوست نشین به نام تَندوکوخانیا (Thandukukhanya) در شهر پیِت رِتیف (Piet Retief) بزرگ می شود. او در نوجوانی از طریق تبلیغ هواپیمایی بریتانیا که دوتایی برای گل ها (Duo des fleurs ) اثر لئو دلیب (Léo Delibes) را به تصویر می کشد با اپرا آشنا می شود. در سن شانزده سالگی در یک کنکور آواز برنده می شود و از این طریق به مصاحبه ای در کالج موسیقی آفریقای جنوبی وابسته به دانشگاه کیپ (Cap) راه می یابد.
رمضان: ریتم در آثار آهنگسازان ایرانی جایگاه خاصی دارد

رمضان: ریتم در آثار آهنگسازان ایرانی جایگاه خاصی دارد

من خودم الان حدود سه سال هست که مشغول انجام این پروژه هستم، جدیداً متوجه شدم چون من هم ایرانی هستم و ریتم را مثل همه‌ی ایرانی‌ها جور دیگری احساس می‌کنم و این را وقتی متوجه شدم که دیدم یک قطعه‌ای که از یکی از همین آهنگسازهای جوان من اجرا کرده بودم را روی سایت آهنگساز دیدم که با اجرای نوازنده دیگری توانستم این را بشنوم و برای من خیلی جالب بود که آن جور که من ریتم آن قطعه را احساس می‌کنم آن نوازنده کاملاً مدل دیگری احساس می‌کند و این یک چیزی هست که حتی اگر خود آدم هم به آن واقف نباشد، به طور غریزی این بیان را داشته باشد.
روش‌های آوانگاری فُنمیک و فُنتیک (II)

روش‌های آوانگاری فُنمیک و فُنتیک (II)

مانتل هود (Hood 1971: 59) در شرح روشی که از استادش فراگرفته است توضیح می‌دهد که برای آوانگاریِ موسیقی، مرحله به مرحله، از طرح فنمیکِ کلی به جزییاتِ فنتیک پیش می‌رود. میزانِ اعتبارِ تعبیری که او از این مراحل به «فنمیک» و «فنتیک» کرده است از طریق مقایسه‌ی آن با توضیحاتِ پیشین و موارد تکمیلی پیشِ روی بررسی خواهد شد.
نمایان ساختن ارزش موسیقی بی‌کلام

نمایان ساختن ارزش موسیقی بی‌کلام

پژمان اکبرزاده، شنبه شب، سی اوت ٢٠٠٨ در دانشگاه کُلن رسیتالی برای اجرای موسیقی ایرانی با پیانو داشت. برنامه‌ای که در آن آثاری از هنرمندان معاصر ایران برای پیانو بازسازی شده بودند. این دومین برنامه‌ی پژمان اکبرزاده برای شناساندن روایت پیانویی از موسیقی ایران در اروپاست که در ماه‌های آینده در دیگر شهرهای آلمان و بلژیک نیز تکرار خواهد شد. محمود خوشنام که در رسیتال کلن حضور داشته نقدی درباره آن نگاشته است.