نگاهی گذرا به جریان بندی های موسیقی ایران؛ به بهانه سالروز درگذشت پرویز مشکاتیان (I)

امروز دهمین سالگرد درگذشت پرویز مشکاتیان است؛ پویان فخرایی دو سال پیش به مناسبت درگذشت این هنرمند مقاله ای نوشته است که امروز می خوانید:

شاید تنها یک جمله باشد؛ ولی نه تنها یک جمله نیست. نهان‌های بسیاری از کنار این جمله بر خواهند گذشت:«مشکاتیان دیگر از خواب بر نخواست.» اگر دنیای مردگان تشریفاتی همچون دنیای زندگان داشته باشد، بسیاری به پیشوازش خواهند آمد. تمام رفتگان موسیقی و بسیاری از مشاهیر ادبیات به احترامش از جا بلند می‌شوند و کلاه از سر بر می‌دارند که کارهای او جزو طلایی‌ترین آثار موسیقی ایران بود. از حافظ و آقا علی اکبر خان فراهانی بگیر تا روح الله خالقی و حتی نورعلی برومند…

اما در دنیای زندگان، مرگ او تنها مرگ یک آهنگساز برجسته و یک نوازنده چیره دست نیست که او اولین فرد از آن گروهی بود که با موسیقی به اهداف پرداختند و هنر موسیقی را نه چون سنت گرایان برای موزه ها و نه مثل اصیل‌اندیشان برای زیبایی که برای اهداف خود خواستند و دیگر روی در نقاب خاک کشیده است.
***
جریان ایدئولوژی‌گرا از دو رودخانه بزرگ موسیقی ایران نوشید و خود در سال ۱۳۵۶ با تاسیس کانون فرهنگی هنری چاووش، هویتی مستقل را به تاریخ موسیقی ایران عرضه کرد.

نوع موسیقی موسسه چاووش از نظر ساختار موسیقایی چیزی است مابین تفکر چندصدایی تدریس شده در هنرستان موسیقی ملی و سعی در پرهیز از بکار گیری تکنیک های موسیقی غربی (چیزی شبیه به خط تفکری مرکز حفظ و اشاعه موسیقی سنتی)؛ پس در اینجا لازم است کمی از این دو نهاد مهم موسیقی ایرانی بگوییم:
پی ریزی هنرستان موسیقی به سال های فعالیت دارالفنون باز می‌گردد. در اواخر دوره‌ی حکومت ناصر الدین شاه در دارالفنون رشته‌ی موسیقی هم به این مدرسه اضافه شد و موسیو لومر از فرانسه به ایران آمد تا موزیک نظامی و کلاسیک غربی را به طور جدی در ایران تاسیس کند. از ارمغان حضور این اروپایی در ایران، آشنایی ایرانیان با نت و قواعد موسیقی کلاسیک بود. بعد از موسیو لومر شاگردانش کار هنرستان را ادامه دادند، تا اینکه مدعی جدیدی پس از سفر اروپا به ایران آمد، کلنل علینقی وزیری. وزیری که یک نوازنده بسیار ماهر در تار بود، دو سال در دو کشورهای اروپایی به تحصیل موسیقی کلاسیک در رشته های مختلف پرداخته بود و پس از بازگشت با حس میهن پرستی‌اش موسیقی ایران را متحول کرد. او موسیقی ایرانی را برای نخستین بار به صورت گسترده با زبان موسیقی (نت) به تحریر درآورد و با بهره گیری از تجربیات موسیقی غربی، سعی کرد موسیقی را از شکل سینه به سینه خارج کند و حتی به صورت چند صدایی بنویسد.

با تغییر سیستم آموزشی موسیقی در هنرستان، او سعی در ترکیب دو سیستم موسیقایی کلاسیک ایرانی و کلاسیک غربی کرد که در آن زمان مخالفان زیادی داشت (چه در قشر تحصیل کرده غربی و چه موسیقیدانان موسیقی دستگاهی ایرانی). وزیری نخست برای یک دوره از سال ۱۳۰۴ تا سال ۱۳۱۳ هنرستان موسیقی (یا مدرسه موسیقی دولتی) را بر عهده داشت اما به علت اختلاف با دربار از کار برکنار شد اما بعد از شهریور ۱۳۲۰ و برکناری رضا خان از سلطنت دوباره ریاست هنرستان را بر عهده گرفت. هرچند ۵ سال بعد یعنی از سال ۱۳۲۵ پرویز محمود به جای او، مدیریت هنرستان را به عهده گرفت.

در نگاهی گذرا به شخصیتهای حاضر در هنرستان موسیقی به مدیریت وزیری، می توان به ابوالحسن خان صبا اشاره کرد که به حق یکی از نوابغ موسیقی ایرانی است و دیگری روح الله خالقی است که پس از تفکیک هنرستان های عالی و ملی (که اولی به سبک کنسرواتوار های غربی و دومی به شکل تلفیقی که مبدع آن وزیری بود) او رئیس هنرستان شد و از حسین دهلوی که از شاگردان صبا و نیز تعلیم دیده موسیقی غربی هم بود، دعوت به همکاری شد. حسین دهلوی (از مدیران بعدی هنرستان ملی) با چاپ نخستین پارتیتور ها در موسیقی ایران و ساخت و تنظیم آهنگهایی که توسط ارکستری تلفیقی از سازهای ایرانی و سازهای کلاسیک غربی اجرا شدند نقشی تاریخی را بازی کرد.

از چهره‌هایی دیگر حاضر در تیم استادان هنرستان موسیقی ملی می توان از فرامرز پایور (شاگرد سنتور صبا و در مبانی نظری موسیقی کلاسیک غربی شاگرد دهلوی و اصلانیان) نام برد.

«نغمه های گمشده» به انتشار رسید

«نغمه های گمشده» مجموعه ۱۸ قطعه برای گیتار کلاسیک شامل ۱۴ اثر سولو و چهار قطعه کوارتت است که با همکاری پیمان شیرالی نوازنده و آهنگساز ایرانی و آسونتو جیاسکو نوازنده و آهنگساز ایتالیایی تهیه شده است.

نگاهی اجمالی به شیوه‌ی کار واروژان (IV)

غیر از یک نفر از تنظیم‌کننده‌های جوان که پاسخ برخی از پرسش‌های ذهنی من را داشت و اتفاقاً چون ارتباط خوبی با یکی از آهنگ‌سازان پیشکسوت و هم‌زمان با واروژان دارد، پیشنهاد کرد که برای رسیدن به بهترین اطلاعات باید به آهنگ‌سازان پیشکسوت و هم‌دوره‌ی واروژان مراجعه کنم؛ ولی چون مطمئن بودم در این شماره‌ی ماهنامه‌ی هنر موسیقی حتماً همکاران نویسنده سراغ استادانی چون «ناصر چشم‌آذر» خواهند رفت و ممکن است مطلب من دچار معضل دوباره‌کاری و موازی‌کاری با مطلب نویسنده‌ای دیگر شود، از این کار پرهیز کردم.

از روزهای گذشته…

«خُرده‌روایت‌های صوتی» (II)

«خُرده‌روایت‌های صوتی» (II)

انقلابی‌ترین تغییر در این میان با تثبیت موسیقی مدرن سریالی رخ داد. آنجا که موسیقی تونال به مثابه‌ی مادر تمامی سبک‌های قبل از دوره‌ی مدرن، جای خود را به نظامی داد که اساسن از الگوی جدیدی پیروی می‌کرد. موسیقی دوره‌های قبل، به رغم داشتن تفاوتهای اساسی، همگی تونال محسوب می‌شدند؛ هرچند به غیر از تونالیته، اشتراکات کلی دیگری نیز وجود داشتند.
مروری بر آلبوم «هزاره‌ی تنبور»

مروری بر آلبوم «هزاره‌ی تنبور»

تنبوریان همیشه تنبور را در متقال مقدسی از اعماق تاریخ و اسطوره پیچیده‌اند. هر کجا صحبت از تنبور است، رد پای گزاره‌های ماورایی صوفی‌نمایانه و باستان و اعصار را نیز می‌توان یافت.
بوگی ووگی (I)

بوگی ووگی (I)

بوگی ووگی (Boogie Woogie)، موسیقی ای پرتحرک و رنگارنگ با تاریخی به همان اندازه پر نقش و نگار است. مبدا پیدایش این موسیقی که در ابتدا به عنوان موسیقی رقص سیاهپوستان فقیر جنوب آمریکا شناخته شده، چندان مشخص نیست.
گفتگویی با آگوستا رید توماس (III)

گفتگویی با آگوستا رید توماس (III)

آهنگ های متفاوتی از تمام نقاط دنیا توسط آهنگ سازانی در سن های مختلف و با سابقه های متفاوت به دست من می رسد. بعضی از آن ها را ناشران و بعضی را خود افراد ارسال می کنند. می توان آن ها را در گروه های گوناگونی طبقه بندی کرد. اما بهترین طبقه بندی بر اساس صدای خود موسیقی است. در بعضی از کار ها از «زبان های» محافظه کارانه استفاده شده و در برخی دیگر حالت های تجربه گرایانه به کار رفته است و هر چیزی در حالت بینابینی است.
صداسازی در آواز (III)

صداسازی در آواز (III)

در هنگام تنفس شکمی تصور کنید بادکنکی در داخل محوطه شکمی قرار گرفته که هوای درون آن در هنگام عمل دم و بازدم به توسط فشار دیواره های اطراف محوطه شکم، پر و خالی می شود و مجموعه قفسه سینه و مجرای تنفسی را صرفا به عنوان یک کانال برای عبور و هدایت جریان هوا از دهان به سمت شکم و بالعکس تلقی کنید. این بدان معنی است که وقتی در مقابل آینه نفس گیری می کنید نباید درناحیه قفسه سینه حرکت محسوسی دیده شود یا شانه ها به سمت بالا و پایین حرکت کنند. بر عکس در ناحیه شکم شاهد آن خواهید بود که پهلوها به طرف جناحین جابجا شده و قسمت جلوی شکم نیز به سمت بیرون و یا به داخل حرکت می کنند.
سلطانی: اسپکترالیست ها ذهنیت و دیدگاهشان را بر کلیت و تداوم کاربردی استوار می کنند

سلطانی: اسپکترالیست ها ذهنیت و دیدگاهشان را بر کلیت و تداوم کاربردی استوار می کنند

بله، می تواند این گونه هم باشد، اما تکرار در موسیقی مینی مال، مرا به شدت یاد موسیقی دستگاهی ایران و موسیقی باخ می اندازد. تصور من این است که ماهیت و جوهره ی این سه نوع موسیقی، شباهت و اشتراکات فراوانی دارند، در عین حال که ساختارشان را هم نمی توان از درون به هم ریخت. البته روند تکراری و ماهیت ذاتی تکرارِ درون گرای این موسیقی ها، امکان گسترش و خلاقیت ها را هم کم می کند و فکر می کنم بیشترین راه رشد، خلاقیت در مورد این ژانرهای موسیقایی، چگونگی اجرا، رنگ های صوتی و ترکیب هاست، نه فرم، ساختار و جوهره ی خود موسیقی.
نگاهی به زندگی هنری گرشوین (I)

نگاهی به زندگی هنری گرشوین (I)

در ۲۶ سپتامبر سال ۱۸۹۸، جورج گرشوین یکی از بزرگترین موسیقیدانان آمریکایی در نیویورک متولد شد. او به همراه برادر خود آیرا (Ira) زیباترین و ماندگار ترین ترانه های مردمی و قطعات ارکسترال آمریکایی را ساخت. اهمیت کارهای گرشوین به حدی بود که در کتابخانه بزرگ جفرسون اطاقی بنام او وجود دارد و بطور دائم نمایشگاهی از کارهای این دو برادر در آنجا دایر می باشد. امروزه آوردن نام گرشوین در محافل موسیقی یادآورد دوران شکوه موسیقی آمریکا در دهه های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ می باشد.
Radio K.A.O.S – I I

Radio K.A.O.S – I I

شخصیت اصلی این آلبوم، بیلی (Billy) جوانی است که از نقص عضو رنج می برد و در خیالش خود را گیاه می پندارد. تقریبا در شرایطی که هیچ امیدی به بهبودی و پیشرفت او نیست، اما او با پشتکار و اصرار مادرش با استفاده از چوب مخصوص رهبری ارکستر که به پیشانی اش بسته است، قادر به تایپ کردن می گردد و بدین روش اشعار مختلف و متونی که در ذهن دارد را بر روی کاغذ می آورد.
مصاحبه ای با دیلنا جنسون (IV)

مصاحبه ای با دیلنا جنسون (IV)

دیلنا:” اما پس از مدتی از پا نشستم، نباید خودم را به آن سادگی از دست می دادم. یک توصیه بسیار گرانبهایی که برنامه ریز به من کرد این بود که: تو نمی توانی به همه بگویی که ساز نداری چون اینطوری من نمی توانم هیچ کنسرتی برایت رزرو کنم…! حق با او بود، همه چیز خراب شده بود، شرکت ضبط از من عصبانی بود زیرا با آنان قرارداد داشتم که به مدت ۱۰ سال، سالی یکبار با آنان ضبطی انجام دهم. تقریبا همه از من دلگیر بودند زیرا نمی توانستم مشکلم را حل کنم و برای خودم ویلنی تهیه سازم.”
Jazz Repertoire

Jazz Repertoire

اگر موسیقی کلاسیک (به معنای عام) کار کرده باشید حتما” متوجه شدید که برای یادگیری سبک و سیاق این موسیقی باید کارهای تعدادی از آهنگسازان این دوره ها را شنیده یا با ساز خود تمرین کرده باشید.