تاریخ مختصر موسیقی ایران، پیش از اسلام تا صفویه (VIII)

تیموریان
پس از فروپاشی ایلخانیان سه سلسله آل جلایل، آل مظفر و سربداران روی کار آمدند. پس از آن تیمور لنگ حمله می کند و ۳۶ سال حکومت می کند. موسیقی آن دوران حال و هوای مختلف ترکی، مغولی، عربی و… داشت. تیمور لنگ بیشتر از مغول ها حامی موسیقی بود. پس از مرگ تیمور دو پسرش به حکومت رسیدند. پسرش امیر شاه در غرب و پسر دیگرش شاهرخ در قسمت شرق یعنی خراسان و ماورالنهر بر مسند قدرت نشستند. بزرگترین موزیسین دربار او عبدالقادر مراغه ای بود.

عبدالقادر مراغه ای متولد مراغه و شاگرد پدرش بود. حافظ کل قرآن بود و صوت خوبی داشت. در دربار شاهرخ استخدام می شود و کتابهای مهم خود را می نویسد، در ۸۰ سالگی به علت ابتلا به طاعون از دنیا می رود. او کتابهای مهمی دارد: شرح ادوار که نام گوشه اولین بار در آن برده شده است و مهمترین کتاب اوست، جامع الالحان، مقاصد الالحان و کنزالالحان. کتابهای مراغه ای به زبان فارسی است. او نت ایست را پسان و تنیک (شاهد) را سرپرده نامی ده بود. رساله کنزالتحف که تصور می شود اثر مراغه ای باشد دارای بخش ساز سازی و سیستم ایقاعات و گذر مستحسن است. (یعنی عبور از گوشه ای به گوشه دیگر با حالتی زیبا)

صفویه
پس از تیموریان، صفویان به قدرت رسیدند. شاه اسماعیل صفوی دین رسمی کشور را به شیعه تغییر داد و موسیقی را حرام اعلام کرد. مقام موسیقیدانان به شدت افت کرد و جایگاهی در حد فواحش پیدا کردند. برخی موسیقیدانان مهاجرت کردند. بعضی از آنان به هندوستان و سلسله گورکانیان و بعضی دیگر به عثمانی پناه بردند مانند نوادگان عبدالقادر مراغه ای و عده ای به تاجیکستان. تعدادی از موسیقیدانان که در ایران ماندند سیستم ادواری را به دستگاهی تبدیل کردند. به لحاظ نظری در زمینه رسالات هیچ تالیف مهمی رخ نداد برخی رسالات هم از ترس مجهول المولف هستند. این دوره دچار انقباض فرهنگی هستیم فقط موسیقی مذهبی و ساز نی و آواز امکان اجرا داشتند تا زمان شاه عباس صفوی.

در دربار صفوی بیشتر هنرهای نگارگری مورد توجه بودند. در واقع دوره صفوی را به سه قسمت می توان تقسیم کرد، دوره اول ممنوعیت موسیقی، در آن دوران پایتخت قزوین و تبریز بود. دوره دوم دوران شاه عباس که پایتخت به اصفهان منتقل شد، موسیقی رنگ و بوی عامیانه پیدا و دوره سوم دوران شاه سلطان حسین که دوره هرج و مرج و بی سامانی بود. در زمان شاه عباس قهوه خانه های دور میدان نقش جهان موسیقی اجرا می کردند و حتی گاهی شاه برای گوش دادن به موسیقی به قهوه خانه مخصوصی می رفت و در واقع برای اولین بار شاه برای گوش دادن به موسیقی از دربار خارج می شود. در دوره شاه عباس موسیقی از مظاهر قدرت او بود.

نقاره خانه، تشکیلات موسیقی دربار صفوی بود. نقاره خانه ها یا داخل دربار بودند یا در اطراف آن. کارکرد نقاره خانه برای مراسم مذهبی، نظامی و اجتماعی بوده است. بهترین نوازنده ها و سازها در نقاره خانه مشغول بودند، یکی از مواقع اجرا اوقات شرعی بوده است. کارکرد بعدی در مواقع جنگ و یا در هنگام ورود و خروج شخصی مهم به دربار بوده است.

سازها در نقاره خانه از نوع خود صدا مثل سنج، هوا صدا مثل شیپور، نفیر و شاخ و پوست صدا کثل دهل و کوس و طبل بودند. سازهای زهی زخمه ای و آرشه ای به علت حرام بودن موسیقی بزمی در نقاره خانه وجود نداشتند. عواید حاصل از نقاره خانه صرف روشن نگهداشتن مشعل می شد که دودش به آسمان برود ! در این دوره برخی سازهای غربی وارد ایران می شوند. خوانندگان را حافظ و نوازنده ها را استاد یا مولانا صدا می کردند. سرپرست نقاره خانه را چالچی می گفتند که معمولا سنتور می نواختند مانند آقا مصنف که چالچی شاه عباس بود و تصانیفی از حوادث دربار او می ساخت.

ژانرهای پیش درآمد، رنگ، چهارمضراب از دوره صفوی وارد موسیقی ما شدند و ایقاعات جای خود را به ریتم و متر غربی دادند و نظام موسیقی از ادواری به دستگاهی تبدیل شد همچنین شیوه خلق موسیقی به بداهه پردازی تغییر یافت. سازهای تار، سه تار و سنتور که پیشینه تاریخی نداشتند در این دوره مطرح شدند.

منابع
اسعدی، هومان – حیات موسیقی در دوران تیموریان – فصلنامه ماهور شماره ۱۴
ایازی، سوری – نگرشی بر پیشینه موسیقی در ایران – اداره کل آموزش انتشار و تولیدات فرهنگی ۱۳۸۳
بینش، تقی – تاریخ مختصر موسیقی ایران – نشر هستان ۱۳۸۰
حجاریان، محسن – مکتب های کهن موسیقی ایران – گوشه ۱۳۹۳
خالقی، روح الله – سرگذشت موسیقی ایران – موسسه فرهنگی هنری ماهور ۱۳۹۰
خالقی، روح الله – بازنویسی و یادداشت ها: فرهود صفر زاده، موسیقی ایران – موسسه فرهنگی هنری ماهور ۱۳۹۱
سپنتا، ساسان – چشم انداز موسیقی ایران – موسسه فرهنگی هنری ماهور ۱۳۸۲
کرمی، پریسا – از دستان تا دستگاه – نشر هم آواز ۱۳۹۶
مشحون، حسن – تاریخ موسیقی ایران –نشر سیمرغ یا همکاری نشر فاخته ۱۳۷۳
میثمی، سید حسن – موسیقی عصر صفویه-متن ۱۳۸۹
میثمی، سید حسن – تشکیلات موسیقی در دربار صفوی – فصلنامه موسیقی ماهور – شماره ۱۷

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

موسیقی شناسی فمنیستی (I)

در دوران معاصر بحث حقوق زنان در جوامع و پرداختن به ارزشهای زنان از جایگاه ویژه ای در می ان صاحب نظران و انسان شناسان برخوردار است. در طول تاریخ در راستای برابر سازی حقوق زنان و مردان تلاشهای بسیاری شده است. این تلاشها صرفا در زمینه حقوق اجتماعی و شغل و پوشش و… نبوده بلکه یکی از این شاخه ها برابری در زمینه هنر است. چیزی که امروزه در غرب همچنان با آن مواجه هستیم و آن استفاده ابزاری از زن برای جذب مخاطب در آثار هنریست، از نقاشی و مجسمه سازی تا سینما و موسیقی. بر خلاف تبلیغ سیستم های غربی در زمینه برابری جنسیتی زن و مرد در عمل مشاهده می کنیم که هیچ برابری حتی در صحبت های برخی فیلسوفان تاریخ غرب برای زن و مرد در نظر گرفته نشده و گاها حتی زن را عاری از نبوغ و شعور آفرینش اثر هنری می دانستند. بحث بسیار گسترده و طولانیست اما در این مقاله با استفاده از چند نوشتار مشهور در زمینه موسیقی شناسی سعی کردیم تا حدودی به این موضوع مهم در زمینه هنر و مخصوصا موسیقی بپردازیم.

کنسرت تریوی فلوت و پیانو اجرا می شود

فیروزه نوائی، نولوون بارگین و لیلا رمضان، در روز ششم شهریور در تالار رودکی ساعت ۲۰:۰۰ به روی صحنه می روند. در این کنسرت آثاری از یوهان سباستین باخ (Johann Sebastian Bach)، فردریش کولاو (Friedrich Kuhlau)، ثیوبالد بوم (Theobald Boehm)، ژاک ایبرت (Jacques Ibert)، فرانتس داپلر (Franz Doppler)، نادر مشایخی و جوزف دیشلر (Josef Dichler) اجرا می شود.

از روزهای گذشته…

گفت و شنودی درباره سازهای ابداعی (IV)

گفت و شنودی درباره سازهای ابداعی (IV)

فرمودید: «حتی نوازندگان ویلن ایرانی هم از سیم های زه استفاده نمی کنند و اغلب یک پارچه ی بزرگ به ویلن وصل می کنند تا شفافیت صدا را کم کنند و صدای ویلن را از حالت اصلی خود به صدای تودماغی کمانچه نزدیک کنند میدانید چرا؟ چون ساز زدن با این سیمها مشکل است چون فالش نزدن با این سیمها مشکل است چون فالشی ها به بهترین شکل شنیده میشود در حالیکه وقتی شما با کمانچه فالش میزنید مردم خوششان هم می آید» البته در همه موارد اینطور نیست، بسیاری از نوازندگان مطرح ویولون کلاسیک از سیم های متال هم استفاده می کنند چه ایرانی و چه غیر ایرانی (حتما در فیلم ها دیده اید)‌ پارچه انداختن روی ویولون هم مشکل فالشی را حل نمی کند، فقط کمی (بسیار کم)‌ ارتعاش را دمپ می کند و این اتفاق باعث خاموشی هارمونیک هایی می شود که شدت کمتری دارند. ضمنا کسی از کمانچه فالش بیشتر از کمانچه ژوست خوشش نمی آید، اگر اینطور بود الان شاگردان استادان از استادان بیشتر طرفدار داشتند (گمان می کنم این قسمت را به مزاح گفتید!)
یاد بود استاد حسن کسایی (II)

یاد بود استاد حسن کسایی (II)

دکترعمومی سپس به تعریف خاطراتی از استاد کسایی پرداخت (لحن و صدای وی در هنگام صحبت درباره استاد خود به قدری متاثر کننده بود که تمام حاضرین را تحت تاثیر قرار می داد) سپس بخشی از مصاحبه خود با استاد حسن کسایی را برای حاضرین پخش کرد. در این مصاحبه حسن کسایی به اهمیت شعر در موسیقی ایرانی می پردازد و می گوید: “ساز زدن بدون توجه به شعر معنایی ندارد. من در سازم شعر می خوانم”. او معتقد است مطلبی که در شعر وجود دارد، باید با کمک موسیقی و بوسیله نوازنده بیان شود. دکتر عمومی ضمن تاکید حرف های استاد کسایی، به بیان اهمیت شعر در موسیقی ایرانی پرداخت و آشنایی با شعر فارسی را برای موسیقیدانان از نکات پر اهمیت دانست.
رونمایی از آلبوم «ماندالای درون» (III)

رونمایی از آلبوم «ماندالای درون» (III)

قطعه ی سوم که پانورامای نهفت است، برگرفته از یکی از گوشه های مهم دستگاه نواست که دارای فواصل خاص و گردش نغمات خاص است که در یک سلول ۴ نتی (دو، ر، سی بمل و فا) اساسا بیشتر حرکت می کند؛ تمرکز آن روی درجه ی دوم (ر) است که این هم یک موتیف بنیادین است که در طول قطعه این موتیف بنیادین، توسط هارمونی های مختلف، گسترش ها و آگیومنت ها و رنگ آمیزی ها، دست مایه پردازش های مختلف قرار گرفته است اما به دلیل حفظ چهار چوب اینتروالها، کاملا ملودی اصلی نهفت شنیده می شود.
گزارش جلسه دهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (III)

گزارش جلسه دهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (III)

«چرا نقد دانشگاهی دست رد به سنیۀ تحلیل ذاتی و درونی می‌زند؟ (البته اصل تحلیل ذاتی غالبا چندان درک نمی‌شود). پاسخهایی که فعلا می‌توان داد، پاسخهای ممکن است: شاید علتش اطاعت بی‌چون و چرا از مرام جبر علمی است که به موجب آن اثر حتما «معلول» علتی است و علل بیرونی بیشتر از علل دیگر «علت» پنداشته می‌شوند. شاید نیز به این جهت است که رد نقد علی و قبول نقد کارکردها و دلالتها مستلزم تغییر عمیق ضوابط دانش، یعنی تغییر شیوه است و این کار تغییر شغل فرد دانشگاهی محسوب می‌شود.» (ص ۳۶)
علی رحیمیان : دوست دارم آثارم زنده اجرا شود

علی رحیمیان : دوست دارم آثارم زنده اجرا شود

در ادامه مصاحبه با آقای علی رحیمیان راجع به فعالیت های هنری ایشان، در این مطلب قسمت سوم این مصاحبه را می خوانیم.
مروری بر آلبوم «عود ایرانی، دیرینه دلخواه»

مروری بر آلبوم «عود ایرانی، دیرینه دلخواه»

قرابت‌های فرهنگیِ موسیقیِ حوزه‌ی ایرانی-عربی-ترکی در سال‌های گذشته بیش از پیش وارد مباحث نظری موسیقی ایران شده است. در شاخه‌ی نوازندگی، عود (و قانون) از آنجاکه در تمام این حوزه‌ نواخته می‌شوند وضعیت یگانه‌ای یافته‌اند. موسیقی دستگاهی ایران در کنار قرابت‌ها و اشتراک‌ها، تفاوت‌های مهمی نیز با موسیقی همسایگان فرهنگی خود دارد. از جمله اینکه موجودیت‌های مدال در موسیقی کلاسیک ما بسیار بیشتر از موسیقی عرب و ترک وابسته به الگوهای لحنی شده‌اند. یک عودنوازِ نوعی در ایران، در چنین بستری آموزش می‌بیند. در مقابل، سیالیتِ متفاوتِ موسیقیِ عرب و ترک در کنار پیشرفت‌های عودنوازی‌شان، کششی اغواگرانه دارد. عودنواز ایرانی تلاش می‌کند به سمتِ آزادی عمل پرواز کند و با رها کردن ذهن و عملِ خود از انجماد، در عین حال هویت ایرانی خود را حفظ کند تا «عود ایرانی» را بیابد: عودی که نه تاری‌ است نه ترکی و نه عربی.
متبسم: گروه نوازی در موسیقی ایران پدیده ای جوان است

متبسم: گروه نوازی در موسیقی ایران پدیده ای جوان است

کار گروهی بر اساس تفکر و جهان بینی شخصی صورت می گیرد که تفکر گروهی داشته باشد؛ یعنی زمانی که آهنگساز یا نوازنده یا سرپرست یک گروه، اقدامی در زمینه راه اندازی گروه انجام می دهند، باید علاوه بر شخص خود نوازنده ها نیز تفکر و جهان بینی و دانش آنسامبل داشته باشند تا اینکه پایه و اساس یک گروه درست گذاشته شود.
مصاحبه با ایگور ایستراخ (II)

مصاحبه با ایگور ایستراخ (II)

بله خیلی، بیش تر از هر دانش آموز دیگری، به آنها خیلی مؤدبانه آموزش می داد، شوخی می کرد و سعی می کرد به آنها توهین نکند اما من پسرش بودم و این مسئله زیاد اهمیت نداشت!
دومین جشنواره وبلاگ‌ها و سایت‌های موسیقی برگزار می‌شود

دومین جشنواره وبلاگ‌ها و سایت‌های موسیقی برگزار می‌شود

دومین جشنواره وبلاگ ها و سایت های موسیقی ایران آبان ماه سال جاری در خانه هنرمندان برگزار می شود و علاقمندان تا ۲۰ مهر ماه فرصت دارند تا آثار خود را به دبیرخانه جشنواره ارسال کنند.
چهار فصل ویوالدی (بهار و تابستان)

چهار فصل ویوالدی (بهار و تابستان)

چهارفصل، عنوانی است برای مجموعه چهار کنسرتوی جداگانه، برای ویولن و ارکستر، که توسط آنتونیو ویوالدی آهنگساز ایتالیایی تصنیف گشته است و شماره های یک الی چهار اپوس هشت این مصنف را در بر می گیرد. کنسرتوی هر فصل از سه قسمت مختلف تشکیل شده و کل اثر در مجموع، مرکب از دوازده موومان است.