تاریخ مختصر موسیقی ایران، پیش از اسلام تا صفویه (VIII)

تیموریان
پس از فروپاشی ایلخانیان سه سلسله آل جلایل، آل مظفر و سربداران روی کار آمدند. پس از آن تیمور لنگ حمله می کند و ۳۶ سال حکومت می کند. موسیقی آن دوران حال و هوای مختلف ترکی، مغولی، عربی و… داشت. تیمور لنگ بیشتر از مغول ها حامی موسیقی بود. پس از مرگ تیمور دو پسرش به حکومت رسیدند. پسرش امیر شاه در غرب و پسر دیگرش شاهرخ در قسمت شرق یعنی خراسان و ماورالنهر بر مسند قدرت نشستند. بزرگترین موزیسین دربار او عبدالقادر مراغه ای بود.

عبدالقادر مراغه ای متولد مراغه و شاگرد پدرش بود. حافظ کل قرآن بود و صوت خوبی داشت. در دربار شاهرخ استخدام می شود و کتابهای مهم خود را می نویسد، در ۸۰ سالگی به علت ابتلا به طاعون از دنیا می رود. او کتابهای مهمی دارد: شرح ادوار که نام گوشه اولین بار در آن برده شده است و مهمترین کتاب اوست، جامع الالحان، مقاصد الالحان و کنزالالحان. کتابهای مراغه ای به زبان فارسی است. او نت ایست را پسان و تنیک (شاهد) را سرپرده نامی ده بود. رساله کنزالتحف که تصور می شود اثر مراغه ای باشد دارای بخش ساز سازی و سیستم ایقاعات و گذر مستحسن است. (یعنی عبور از گوشه ای به گوشه دیگر با حالتی زیبا)

صفویه
پس از تیموریان، صفویان به قدرت رسیدند. شاه اسماعیل صفوی دین رسمی کشور را به شیعه تغییر داد و موسیقی را حرام اعلام کرد. مقام موسیقیدانان به شدت افت کرد و جایگاهی در حد فواحش پیدا کردند. برخی موسیقیدانان مهاجرت کردند. بعضی از آنان به هندوستان و سلسله گورکانیان و بعضی دیگر به عثمانی پناه بردند مانند نوادگان عبدالقادر مراغه ای و عده ای به تاجیکستان. تعدادی از موسیقیدانان که در ایران ماندند سیستم ادواری را به دستگاهی تبدیل کردند. به لحاظ نظری در زمینه رسالات هیچ تالیف مهمی رخ نداد برخی رسالات هم از ترس مجهول المولف هستند. این دوره دچار انقباض فرهنگی هستیم فقط موسیقی مذهبی و ساز نی و آواز امکان اجرا داشتند تا زمان شاه عباس صفوی.

در دربار صفوی بیشتر هنرهای نگارگری مورد توجه بودند. در واقع دوره صفوی را به سه قسمت می توان تقسیم کرد، دوره اول ممنوعیت موسیقی، در آن دوران پایتخت قزوین و تبریز بود. دوره دوم دوران شاه عباس که پایتخت به اصفهان منتقل شد، موسیقی رنگ و بوی عامیانه پیدا و دوره سوم دوران شاه سلطان حسین که دوره هرج و مرج و بی سامانی بود. در زمان شاه عباس قهوه خانه های دور میدان نقش جهان موسیقی اجرا می کردند و حتی گاهی شاه برای گوش دادن به موسیقی به قهوه خانه مخصوصی می رفت و در واقع برای اولین بار شاه برای گوش دادن به موسیقی از دربار خارج می شود. در دوره شاه عباس موسیقی از مظاهر قدرت او بود.

نقاره خانه، تشکیلات موسیقی دربار صفوی بود. نقاره خانه ها یا داخل دربار بودند یا در اطراف آن. کارکرد نقاره خانه برای مراسم مذهبی، نظامی و اجتماعی بوده است. بهترین نوازنده ها و سازها در نقاره خانه مشغول بودند، یکی از مواقع اجرا اوقات شرعی بوده است. کارکرد بعدی در مواقع جنگ و یا در هنگام ورود و خروج شخصی مهم به دربار بوده است.

سازها در نقاره خانه از نوع خود صدا مثل سنج، هوا صدا مثل شیپور، نفیر و شاخ و پوست صدا کثل دهل و کوس و طبل بودند. سازهای زهی زخمه ای و آرشه ای به علت حرام بودن موسیقی بزمی در نقاره خانه وجود نداشتند. عواید حاصل از نقاره خانه صرف روشن نگهداشتن مشعل می شد که دودش به آسمان برود ! در این دوره برخی سازهای غربی وارد ایران می شوند. خوانندگان را حافظ و نوازنده ها را استاد یا مولانا صدا می کردند. سرپرست نقاره خانه را چالچی می گفتند که معمولا سنتور می نواختند مانند آقا مصنف که چالچی شاه عباس بود و تصانیفی از حوادث دربار او می ساخت.

ژانرهای پیش درآمد، رنگ، چهارمضراب از دوره صفوی وارد موسیقی ما شدند و ایقاعات جای خود را به ریتم و متر غربی دادند و نظام موسیقی از ادواری به دستگاهی تبدیل شد همچنین شیوه خلق موسیقی به بداهه پردازی تغییر یافت. سازهای تار، سه تار و سنتور که پیشینه تاریخی نداشتند در این دوره مطرح شدند.

منابع
اسعدی، هومان – حیات موسیقی در دوران تیموریان – فصلنامه ماهور شماره ۱۴
ایازی، سوری – نگرشی بر پیشینه موسیقی در ایران – اداره کل آموزش انتشار و تولیدات فرهنگی ۱۳۸۳
بینش، تقی – تاریخ مختصر موسیقی ایران – نشر هستان ۱۳۸۰
حجاریان، محسن – مکتب های کهن موسیقی ایران – گوشه ۱۳۹۳
خالقی، روح الله – سرگذشت موسیقی ایران – موسسه فرهنگی هنری ماهور ۱۳۹۰
خالقی، روح الله – بازنویسی و یادداشت ها: فرهود صفر زاده، موسیقی ایران – موسسه فرهنگی هنری ماهور ۱۳۹۱
سپنتا، ساسان – چشم انداز موسیقی ایران – موسسه فرهنگی هنری ماهور ۱۳۸۲
کرمی، پریسا – از دستان تا دستگاه – نشر هم آواز ۱۳۹۶
مشحون، حسن – تاریخ موسیقی ایران –نشر سیمرغ یا همکاری نشر فاخته ۱۳۷۳
میثمی، سید حسن – موسیقی عصر صفویه-متن ۱۳۸۹
میثمی، سید حسن – تشکیلات موسیقی در دربار صفوی – فصلنامه موسیقی ماهور – شماره ۱۷

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

روشی برای کمک به هنرجویان در انتخاب کوک درست (II)

الف- مطمئن شوید دست چپ روی انگشت دوم و سوم متعادل شود و انگشتان، بالای نت هایشان شناور باشند و به راحتی روی آن‌ها فرود آیند.

«پرورده یِ عشق» (IV)

سخن دیگر اینکه توجّه شهیدی به تنوّع شعر و خواندن شعر شاعران مختلف مثال زدنی است و صرفا به دو یا سه شاعر برجسته اکتفا نکرده است. بنابر سنّت های سینه به سینه در آواز ایرانی بیشتر آواز را با غزل و آن هم غزل سعدی و بعدها غزل حافظ می خوانند و در مرتبه ی پایین تر غزل و مثنوی عطّار و مولانا یا رباعیّات خیّام، در این میان با وجودِ نبوغ شعری بی نظیر و تصاویر بدیع و محتوایِ عاشقانه یِ برجسته یِ سروده های نظامی، شعر حکیم نظامی گنجوی در آواز ایرانی مورد غفلت واقع شده است، عبدالوهّاب شهیدی نظامی خوانی ست بی نظیر که به خوبی از عهده ی بیان احساساتِ عمیق شعر نظامی برآمده و در این زمینه در مجموعه ی برنامه ی گلها آثار ماندگاری از خود به یادگار گذاشته است: هنگامی که در audio file برنامه ی گلهای رنگارنگ ۳۸۸ در مثنویِ ابوعطا، زاری های مجنون را بر درگاهِ کعبه زمزمه می کند:

از روزهای گذشته…

نگاهی به زندگی هنری گرشوین (II)

نگاهی به زندگی هنری گرشوین (II)

در سال ۱۹۱۵ شروع به مطالعه هارمونی، کنترپوآن و ارکستراسیون نمود. مطالعات او تا سال ۱۹۲۱ ادامه داشت و اولین قطعه کلاسیک او، Lullaby (لالایی) برای یک کوارتت زهی بود که در سال ۱۹۱۹ نوشته شد این قطعه در واقع جزو تمرین های هارمونی او بود. پس از آن او اپرای کوتاهی بنام Blue Monday را به رشته تحریر درآورد، او این اپرا را برای برادوی تهیه کرد اما پس از اولین اجرا دیگر هرگز اجرا نشد. سوانی (Swanee) در سال ۱۹۲۰ هنگامی که در Broadway بود نوشته شد. این ترانه زیبا توسط خواننده محبوب آن سالها یعنی ال جولسون (Al Jolson) خوانده شد و برای جورج مبلغی حدود ۱۰ هزار دلار! بعنوان آهنگساز درآمد به ارمغان آورد. پس از آن جورج برای تهیه موسیقی مراسم سالانه Broadway قراردادی به مدت ۵ سال با آنها به امضا رسانید. او همچنین برای سه برنامه بزرگ موسیقی در Broadway و دو برنامه در لندن قرارداد تهیه موسیقی به امضا کرد. به قسمتهای زیبایی از لالایی گرشوین گوش کنید:
جیمز لوین، احیا کننده متروپولیتن (I)

جیمز لوین، احیا کننده متروپولیتن (I)

جیمز لارنس لوین (James Lawrence Levine) متولد ۲۳ ژوئن ۱۹۴۳، رهبر و پیانیست آمریکایی، در حال حاضر مدیر موسیقی اپرای متروپولیتن و ارکستر سمفونیک بوستون می باشد. اولین رهبری وی به همراه اپرای متروپولیتن در ۵ ژوئن ۱۹۷۱ بود و تا جولای ۲۰۰۹ بیش از ۲۴۵۶ اجرای اپرا متروپولتن را رهبری نمود!
تمرین بداهه نوازی و همراهی

تمرین بداهه نوازی و همراهی

از روشهای بسیار کارآمد برای فراگیری و کسب مهارت بیشتر در بداهه نوازی همراهی با موسیقی است که قبلآ اجرا و ضبط شده است. کمتر کسی است که امروزه در منزل ساز داشته باشد اما نوار یا CD سبک مورد علاقه موسیقی اش را نداشته باشد، پس می توانیم به راحتی شروع به کار کنیم.
نگاهی به اپرای عاشورا (III)

نگاهی به اپرای عاشورا (III)

با ترمولو های زهی ها و رنگ آمیزی بادی چوبی ها فضای شبی خوف انگیز را ترسیم میکند، همسر شمر در این پرده که در آواز دشتی به همراه شارح داستان، محتشم کاشانی میخواند “… بیا ای شمر بد گوهر بشو آسوده امشب را زمانی بر سر بستر” شمر بدون توجه به صدای همسرش با خود میگوید “نمیدانم شوم فردا به میدان ستم کشته و یا قالب شوم آنگه بر این شاه ملک لشکر…” حرکتهای خارج از گام ارکستر بر روی صدای خواننده نقش شمر، تشویش و اضطراب شیطانی وجود او را که همچون آتش زبانه میکشد را به خوبی به شنونده القا میکند.
یادداشتی بر آلبوم «گلعذار»

یادداشتی بر آلبوم «گلعذار»

گوش‌ها را به شنیدن و چشم‌ها را به خواندن رنجه نساختن، در تنه‌ی موسیقی خلأ اندیشه و خِرد را با ایدئولوژی پر کردن‌، از هنر جز ژست گرفتنش را نداشتن، از جعل و شید تاریخ ساختن، کندذهنی و بی‌دقتی و درجا زدن در بنیان‌های سستِ آموزش‌های علیلِ آمیخته با انواع توهمات و خرافات، همه و همه ثمرِ آفت‌زده‌ای جز همان «انبساط خاطر» و زبان‌آوری‌های مجانی و بی‌باج در دورهمی‌های موسیقایی‌ای که حال به لطفِ بسترِ مهیا‌ی خانه‌ی عفافِ نشر در ایران رسمیت یافته‌اند نخواهد داشت.
اسکار پیترسون

اسکار پیترسون

اوایل قرن بیستم یعنی هنگامی که موسیقی کلاسیک (رمانتیک و مدرن) از یکسو و موسیقی Jazz از سوی دیگر شنوندگان موسیقی در اروپا، آمریکا و سراسر جهان رامتوجه خود کرده بود، در شهر مونترئال کانادا یکی دیگر از نوابغ موسیقی Jazz متولد شد، کسی که توانست کارهای بسیاری را با افرادی چون چارلی پارکر، دیزی گیلسپی، لوییس آرمسترانگ، الا فیتسجرالد، دوک الینگتون ۱ و … تهیه کند، کسی که هنوز در سن ۸۰ سالگی تمام وقت و زندگی خود را وقف موسیقی می کند.
والی: کار موزیکولوگی تا کنون نکردم

والی: کار موزیکولوگی تا کنون نکردم

وقتی من هنرستانی بودم، در روزنامه خواندم که یک موسیقیدان مجاری به نام بلا بارتوک موسیقی محلی مجاری را جمع آوری کرده است، در همان حال و هوای جوانی من هم شروع کردم به جمع آوری و نت نگاری موسیقی محلی ایرانی…
بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (V)

بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (V)

خزان (شور): قطعۀ خران اثری است که از لحاظ ساختار با الگوی چهارمضراب مطابقت دارد و از یک پایۀ اصلی تشکیل شده و هر یک از جملات پس از اجرا به این پایه ختم می شوند. برخی از جملات این چهارمضراب نیز برگرفته از پایۀ اصلی اثر بوده و بر اساس آن بسط و گسترش می یابند. باز هم نکتۀ قابل توجه در این قطعه وزن و ضرباهنگ و دور های درونی آن است که به این قطعه حالتی مهیج و پرنشاط داده است.
فرزند زمان

فرزند زمان

کیوان میرهادی یکی از موسیقیدانان بنام ایرانی است که در حال حاضر در تهران به فعالیت موسیقی می پردازد. او را میتوان نماینده موجی نو از موسیقی در کشور دانست. سجاد پورقناد همکار خوب harmony talk طی مطلبی این موسیقیدان ارجمند را معرفی نموده و بزودی مصاحبه ای با ایشان راجع به موسیقی برای سایت تهیه خواهد کرد.
«باران! یعنی تو بر می گردی؟» به صورت رایگان منتشر شد

«باران! یعنی تو بر می گردی؟» به صورت رایگان منتشر شد

«باران! یعنی تو بر می گردی؟» نام آلبومی است که برای گیتار کلاسیک آهنگسازی شده است؛ آهنگساز و نوازنده گیتار تمام قطعات این آلبوم پیمان شیرآلی است. این آلبوم دارای ۲۶ قطعه است که برای نوازندگانی با سطح متوسط به بالا طراحی شد است.