فرشاد سنجری و مرگ در آتش؛ درگذشت موسیقی‌دان ایرانی در وین

فرشاد سنجری در سال‌های آغازین فعالیت در ایران عکس از کتاب «موسیقی‌دانان ایرانی» نوشته پژمان اکبرزاده
فرشاد سنجری در سال‌های آغازین فعالیت در ایران عکس از کتاب «موسیقی‌دانان ایرانی» نوشته پژمان اکبرزاده
در سال ۱۹۹۵ زمانی که حسین سرشار، یکی از ستارگان اُپرای ایران، مفقود شد یکی از روزنامه‌های پرتیراژ در تهران عکس او را در صفحه “گم‌شدگان” چاپ کرد. تلخ‌تر اما متنی بود که زیر آن نوشته شده بود: “نامبرده حسین سرشار مدتی است که از خانه خارج شده و دیگر بازنگشته…” در روز ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹ هم روزنامه‌های اتریشی از درگذشت”مردی ۷۲ ساله” خبر دادند که در پی آتش‌سوزی در آپارتمانش جان خود را از دست داده است. این “مرد ۷۲ ساله” یکی از سرشناس‌ترین رهبران ارکستر در دهه ۱۹۷۰ در ایران بود: فرشاد سنجری.

فرشاد سنجری گرچه ارتباطی با دنیای سیاست نداشت ولی یکی از قربانیان وقوع انقلاب ایران بود. در سال‌های پس از انقلاب نام او دیگر هیچگاه به عنوان رهبر ارکستر در برنامه‌ای دیده نشد.

فرشاد سنجری در سال ۱۳۲۵/۱۹۴۷ در تهران متولد شد و مقدمات موسیقی را نزد پدرش حشمت سنجری، رهبر وقت ارکستر سمفونیک تهران فرا گرفت. در کودکی همراه با خانواده راهی اتریش شد و در آکادمی موسیقی وین در رشته پیانو تحصیل کرد. چند سال بعد پس از بازگشت به تهران، تحصیلات خود را در هنرستان عالی موسیقی پی گرفت و با اجرای کنسرتو پیانوی چایکوفسکی به رهبری پدرش موفق به دریافت دیپلم پیانو شد. در سال ۱۹۶۵ از نو به اتریش بازگشت. اینبار برای تحصیل در رشته رهبری ارکستر و اُپرا زیر نظر هانس اسواروسکی، رهبر اپرای دولتی وین.


فرشاد سنجری در زمان تمرین برای کنسرتی در تهران (۱۹۷۵) – عکس از کتاب «یادمان حشمت سنجری» نوشته مرسده بایگان (سنجری)


آغاز فعالیت‌های اجرایی در تهران
فعالیت‌های اجرایی فرشاد سنجری کمی پیش از پایان تحصیل در اتریش، در تهران آغاز شد. در یکی از نخستین کنسرت‌هایش با ارکستر سمفونیک تهران در سال ۱۹۷۰، “راپسودی مازندرانی” ساخته هرمز فرهت را رهبری کرد. هرمز فرهت که پس از انقلاب در ایرلند ساکن شده می‌گوید: “در نخستین جلسه تمرین با ارکستر، فرشاد – علیرغم جوانی – به نظرم رهبرِ بسیار واردی آمد. از بابت ریزه‌کاری‌های دینامیک، موارد را بسیار رعایت می‌کرد ولی در عین حال، برداشت خود را نیز از اثر داشت. روشن بود که برای پیش رفتن در کار رهبری ارکستر فردی است جدی. متاسفانه ضبطی از آن اجرا برجای نمانده است.”

مهدی جامعی، تکنواز فلوت که پس از انقلاب در آلمان زندگی می‌کند نیز در آن دوره با فرشاد سنجری همکاری داشت. آنها کنسرتی با ارکستر سمفونیک تهران اجرا کردند. جامعی که در هنرستان نیز چند سالی با فرشاد سنجری همکلاسی بوده می‌گوید: “یکی از معروف‌ترین خاطرات از او بین دوستان و همکلاسی‌ها این بود که می‌گفت “تنها یک میزان از هر پارتیتوری که می‌خواهید به من نشان بدهید تا بگویم چه اثری است.” در بسیاری از کنسرت‌ها نیز کل اثر را از حفظ و بدون نگاه کردن به پارتیتور رهبری می‌کرد.”

“بومی وار”؛ ادامه همکاری با آهنگسازان ایرانی
به نظر می‌رسد تنها اثر ضبط شده‌ای که به رهبری فرشاد سنجری در دسترس است “بومی وار” ساخته ثمین باغچه‌بان است؛ آهنگسازی که او نیز پس از انقلاب ایران را ترک کرد و در تبعید درگذشت. باغچه‌بان “بومی وار” را به صورت یک سوییت برای ارکستر با الهام از ترانه‌های محلی ایران آفریده بود و سالها برای اجرای آن انتظار کشیده بود تا در نهایت در سال ۱۹۷۲ با ارکستر سمفونیک تهران به رهبری فرشاد سنجری اجرا شد.

audio file بخشی از «بومی وار» ساخته ثمین باغچه‌ بان را با رهبری فرشاد سنجری در سال ۱۹۷۲ با ارکستر سمفونیک تهران بشنوید

فرشاد سنجری در آن‌ سالها با تعدادی از دیگر آهنگسازان مطرح ایرانی که برای ارکستر سمفونیک آثاری می‌نوشتند نیز همکاری کرد؛ بخش‌هایی از “افسانه آفرینش” اثر امانوئل ملیک اصلانیان، “راپسودی” از احمد پژمان و سه بخش از باله “هفت پیک” ساخته مصطفی پورتراب از جمله آثاری هستند که فرشاد سنجری از آهنگسازان ایرانی با ارکستر سمفونیک تهران اجرا کرد. وی همزمان به عنوان رهبر میهمان با ارکستر مجلسی رادیوتلویزیون ملی ایران و ارکستر اپرای تهران نیز کنسرت‌هایی اجرا کرد.

دوره کوتاه و شکوفای فعالیت در ایران و اروپا
از سال‌های آغازین دهه ۱۹۷۰ وزارت فرهنگ و هنر پشتیبانی‌ گسترده‌ای از اهالی موسیقی در رشته‌های گوناگون به عمل آورد. بسیاری از تکنوازان و ارکستر‌های سرشناس برای اجرا به ایران دعوت شدند؛ ده‌ها تن از هنرجویان هنرستان عالی موسیقی با دریافت بورس‌های دولتی برای ادامه تحصیل به اروپا اعزام شدند و نهادهای هنری در تهران مانند تالار رودکی، سازمان باله، اپرای ملی ایران، انجمن جوانان دوستدار موسیقی و … در سراسر کشور فعالیت‌‌های وسیعی داشتند. در سال ۱۹۷۲ برای متحول کردن ارکستر سمفونیک تهران، فرهاد مشکات به عنوان رهبر تازه (به جای حشمت سنجری) برگزیده شد. او در میان رهبران ایرانی عالی‌ترین تحصیلات در رشته رهبری ارکستر را داشت و از سوی سازمان‌های دولتی نیز امکانات گسترده‌ای در اختیارش گذاشت شد.

فرشاد سنجری در فاصله سال‌های ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۹ کنسرت‌هایی به ویژه در اتریش، چک‌اسلواکی و لهستان اجرا کرد؛ از جمله برنامه‌ای با ارکستر فیلارمونیک اسلواکی در جشنواره پیستانکسی (ژوییه ۱۹۷۷) که در آن کنسرتو پیانوی شماره یک از سرگی راخمانینوف را با تکنوازی مارتا ژانُوا رهبری کرد. رفت و آمدهای او به ایران به عنوان رهبر میهمان نیز به شکل مرتب ادامه پیدا کرد. یکی از آخرین برنامه‌های او در کشور، اجرای اپرای فالستاف، اثر وِردی، آهنگساز ایتالیایی بود که در دسامبر ۱۹۷۷ با ارکستر اپرای تهران در تالار رودکی روی صحنه رفت.

صفحه نخست از بروشور کنسرت فرشاد سنجری با ارکستر اپرای تهران در سال ۱۳۵۴/۱۹۷۵
انقلاب و توقف فعالیت به عنوان رهبر ارکستر
تنها چند هفته پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، آخرین کنسرت‌های فرشاد سنجری به عنوان رهبر ارکستر در لهستان اجرا شد. وی به طور دائمی از همان زمان در وین اقامت گزید و دیگر به ایران بازنگشت. نام او دیگر در برنامه‌ای به عنوان رهبر ارکستر دیده نشد. پس از آن چندین سال به عنوان پیانیست اپرا و باله (رِپِتیتور) در وین فعالیت کرد.

فرشاد ثمره نخستین ازدواج حشمت سنجری بود و از کودکی به دور از مادر زندگی می‌کرد. ازدواج خود او نیز چندان دوام نیاورد و پس از جدایی به تنهایی در اتریش زندگی می‌کرد. دوستان و همکارانش معمولا او را فردی با روحیه‌ای بسیار حساس و بدون انعطاف توصیف می‌کردند که ترجیح می‌داد در انزوا زندگی کند.

بسیاری دیگر از هنرمندان هم‌نسل فرشاد سنجری نیز پس از انقلاب سرنوشتی کمابیش مشابه پیدا کردند: فرهاد مشکات یکی از این شخصیت‌هاست. او از سال ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۹ رهبری ثابت ارکستر سمفونیک تهران را در دست داشت و در چندین جشنواره اروپایی نیز موفقیت‌هایی به مراتب گسترده‌تر به دست آورده بود اما با وقوع انقلاب فعالیت‌های او به عنوان رهبر ارکستر به کل متوقف شد. برای بسیاری از هنرمندانی که در زمینه آهنگسازی برای ارکستر سمفونیک فعالیت می‌کردند نیز وقوع انقلاب آغازگر دوره فترت طولانی و یا اساسا توقف کار شد. هوشنگ استوار یکی از این آهنگسازان بود که حتی درگذشت او در فرانسه پس از ماه‌ها تاخیر در رسانه‌ها اعلام شد.

در میان رهبران ایرانی، علی رهبری یک استثنا بود. او در سال‌های پیش از انقلاب مانند بسیاری از دیگر همکارانش از پشتیبانی وزارت فرهنگ و هنر برخوردار بود ولی پس از قطع این کمک‌ها نیز توانست همچنان به عنوان رهبر ارکستر سال‌ها در اروپا فعال بماند. نام کوچک خود را البته به الکساندر تغییر داد و سی سال از ایران دور ماند. به نظر می‌رسد توقف پشتیبانی دولتی و همچنین چهره‌ تازه‌ای که از ایران در پی انقلاب در خارج پدید آمد، سرنوشت بسیاری از هنرمندانِ این نسل را به یک تراژدی کامل بدل کرد.

مرگ در آتش
فرهاد عباسیان-میلانی، موسیقی‌دان ایرانی مقیم برلین و یکی از همدوره‌ای‌های فرشاد سنجری، می‌گوید: “سفارت جمهوری اسلامی در سال‌های آغازین حتی رشته موسیقی را به رسمیت نمی‌شناخت و ما برای ارائه مدارک به پلیس آلمان دچار مشکلات فراوان شده بودیم. در چنین شرایطی حمایت تهران از هنرمندان برای فعالیت در اروپا کاملا متوقف شد و بسیاری به دلیل شرایط تازه از ادامه کار دلسرد شدند.”

آقای عباسیان-میلانی می‌افزاید: “در دوران تحصیل در هنرستان به یاد دارم وقتی یکبار برای تماشای فیلمی به سینما می‌رفتیم فرشاد در بازگشت بلافاصله با پیانو موسیقی بخش‌های متعددی از فیلم را با آکورد و بسیار مرتب با پیانو می‌نواخت. او گوش مطلق داشت و نظیر او در داشتن یک حافظه موسیقایی درخشان را بعدها تنها در آلمان دیدم. ولی با این همه، رفتارهای نامتعادلی هم داشت که فکر می‌کنم بعدها او را از ادامه کار بازداشت.”

آپارتمانی که فرشاد سنجری در آن می‌زیست در روز ۲۲ نوامبر دچار آتش سوزی شد. در گزارش رسانه‌های اتریشی آمده زمانی که ماموران آتش‌نشانی به آپارتمان رسیدند با پیکر “مردی” مواجه شدند که همچنان زنده بود. “مرد ۷۲ ساله” پیش از رسیدن به بیمارستان در آمبولانس درگذشت.

بی بی سی فارسی

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

واکاوی نظری موسیقی امبینت (VIII)

به نظر می رسد همزمان با ظهور عصر فضا، در موسیقی نیز فناوری جدیدی متناسب با آن ظهور کرده است تا موسیقیدانان بتوانند احساسات خود را با آن بیان کنند. همین احساس بعدها (۱۹۸۳) هنوز در برایان انو زنده است و در پشت جلد آلبوم «آپولو» از شیفتگی خود برای خلق آثاری که در راستای دستاوردهای نوین علمی بشر باشد می نویسد.

بررسی برخی ویژگی های ساختاری آثار پرویز مشکاتیان (XIX)

بیشتر آثار پرویز مشکاتیان برای گروه ساز های ایرانی تنظیم شده اند و تعدادی معدودی از آنها توسط هنرمندانی چون محمدرضا درویشی و کامبیز روشن روان برای ترکیب ساز های ایرانی و جهانی تنظیم شده اند. این آثار به شرح زیر هستند:

از روزهای گذشته…

آلفرد اشنیتکه و سبک پلی استایلیسم (I)

آلفرد اشنیتکه و سبک پلی استایلیسم (I)

آلفرد اشنیتکه (Alfred Garyevich Schnittke) متولد ۲۴ نوامبر سال ۱۹۳۴، یک آهنگساز یهود روسی- آلمانی بود. پدرش روسی تباری متولد فرانکفورت و مادرش یک ولگا ژرمن (Volga German) متولد روسیه بود. ولگا ژرمن یکی از نژادهای آلمان است که مردمانش در نزدیکی رودخانه ولگا می زیستند و اکثریت آنها در قرن های ۱۹ و ۲۰ به کشورهای آمریکایی، برزیل و دیگر کشورها مهاجرت کردند.)
آلبومی شنیدنی برای دوستداران موسیقی کلاسیک

آلبومی شنیدنی برای دوستداران موسیقی کلاسیک

«گنج صدا» یکی از آلبوم‌های منتشر شده از ارکستر مجلسی هنرمندان موسیقی در وین، به رهبری بیژن خادم میثاق است. این هنرمند ایرانی که در تهران و خانواده‌ای هنرمند متولد شده از کودکی در اتریش به تحصیل موسیقی مشغول بوده و در سال‌های پیش از انقلاب، بارها با ارکستر مجلسی رادیو و تلویزیون ملی ایران و همچنین ارکستر سمفونیک تهران به عنوان تکنواز، برنامه اجرا کرد.
ویژگیهای ارتعاشی چوب و کوک کردن صفحات ویولن (VIII)

ویژگیهای ارتعاشی چوب و کوک کردن صفحات ویولن (VIII)

شما می توانید در تصویر ۱۷-۱ ارتعاشات رزونانس صفحات رو و زیر جدا از هم که توسط روش کلادنی به ثبت رسیده است را ملاحظه کنید. سه رزونانس به راحتی قابل ثبت می باشند و سازندگان می توانند بعنوان راهنما در کار ساخت خود از آنها استفاده نمایند. در اولین رزونانس، هر دو صفحه رو و زیر دارای خطوط نودال صلیب شکل هستند (تصویر ۱۷-۱). محل قرارگیری بیشترین ارتعاشات و آنتی نودها در لبه ها بین خطوط نودال می باشد.
گزارش جلسه شانزدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (IV)

گزارش جلسه شانزدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (IV)

به این ترتیب برخی چشم‌اندازهای نقد در مواجهه با متن موسیقی را می‌توان چنین برشمرد: تحلیل محتوا، تفسیر محتوا به‌ویژه در شرایطی که صراحتی در متن نیست، لحن‌ها و خوانش‌ها، یافتن پیام متن (به این معنی که گاه صحبت از چیزی به میان می‌آید که منتقد می‌پندارد پیام سازنده است)، توافق عمومی یا درک مشابه (ادعای این که در درک آن پیام توافقی وجود دارد)، و هم‌زمانی با موسیقی.
سالشمار زنان موسیقیدان ایران

سالشمار زنان موسیقیدان ایران

نیکو یوسفی نوازنده تار و سه تار و محقق موسیقی قرار است در ماه های آینده سالشماری مختص زنان موسیقیدان ایران به انتشار برساند. این سالنامه پس از گذشتن از مراحل بازبینی و مراحل قانونی نشر، در زمستان آینده به بازار می آید.
نی هفت بند و شیو های نوازندگی آن (II)

نی هفت بند و شیو های نوازندگی آن (II)

همانطور که در مقاله قبل گفته شد، نوازندگی نی هفت بند به دو روش به اصطلاح “دندانی” و “لبی” صورت میگیرد. حال به توضیح تفصیلی هر یک از این دو روش و ویژگیهای آنها می پردازیم.
سرگشته در تودرتوی زمان (III)

سرگشته در تودرتوی زمان (III)

قطعه به جزیره‌هایی از نواخته‌های سه‌تار، که خطی منسجم و پیوسته از ملودی‌های ساخته شده بر اساس موسیقی دستگاهی ایرانی را سرسختانه پی ‌می‌گیرد، تقسیم شده است که هر لحظه به خصوص در ایست‌ها به شکل پدیده‌ای ریزغربالی فرومی‌پاشد. این فروپاشی تنها از منظر ماده‌ی خطی نیست بلکه در بعد طیفی نیز روی می‌دهد. یعنی طرح ملودی نواخته شده توسط نوازنده‌ی سه‌تار مصالحی را به دنبال می‌آورد که میان یک «ایمیتاسیون کانونیک» در هم شکسته و پاره‌هایی از طیف خط مرکزی سرگردان‌اند. از سوی دیگر به نظر می‌رسد مواد جدا شده از جزیره‌ی قبلی نوعی گسترش غربال تکاملی برای بعدی فراهم می‌کند، البته با همان مقیاس خُرد.
رامین صدیقی: کاری می کنم که قابل دفاع باشد

رامین صدیقی: کاری می کنم که قابل دفاع باشد

حتی با تیم آقای نوربخش هم. من مطمئن نبودم که آقای نوربخش می تواند اینقدر اختیار داشته باشد که مرزهایش را در این زمان محدود ببندد. من ترجیح می دهم اگر کار می‏ خواهم بکنم بتوانم از سرتا ته آن دفاع کنم. نه اینکه بگویم اینقدر را من کرده ام و بقیه به دستور فلانی بوده و این مساله تقصیر من نبود و فلانی سفارش کرده بود.
فریبا جواهری: ردپای تعلیمات آقای معروفی را در سازم دارم

فریبا جواهری: ردپای تعلیمات آقای معروفی را در سازم دارم

دبستان که می رفتم پدرم مرا برد به هنرستان ملی موسیقی. آقای گلزاری مسئول ثبت نام بود و آقای پورتراب استاد تئوری موسیقی. به کلاس ایشان رفتم، نت ها را که درس می داد یک بار از من پرسید که دو بعلاوه یک چه می شود؟ من گفتم سه. منظور ایشان نت دو بود که بعلاوه نت یک می شود نت “ر” چندبار گفتند من هم گفتم سه. دبستان میرفتم و رابطه ریاضی و نت ها را نمی دانستم به هر حال یادم می آید کلاس آقای پورتراب که تمام می شد می رفتم در کلاس استاد حسین تهرانی و دست پنجه ایشان را می دیدم که چطور تنبک می نوازد. گاهی هم اجازه می گرفتم سرکلاس ایشان می نشستم و تماشا می کردم که او چگونه اینطور استادانه با صدای تنبک خود همه را مجذوب می کرد. بله کلاس تئوری را نزد آقای پورتراب گذراندم….
کنسرتو ویولن سیبلیوس (II)

کنسرتو ویولن سیبلیوس (II)

موومان دوم این اثر، ابتدا با نواختن کلارینت ها آغاز گشته و پس از ورود ابوا و سپس فلوت در آن، زمینه آرامش بخشی برای سولیست مهیا می گردد.