چند گام… در امتداد راه علی‌نقی وزیری (VII)

در نمودار زیر فواصل دوازدهم را در این نظام صوتی – موسیقایی اضافه کرده‌ام: در پایان برای ایجاد شفافیت بیشتر در نقش جنسیت‌ها در ساختمان مقام‌های اصلی و فرعی موسیقی و معماری را باهم مقایسه و مقابله می‌کنیم:
• معماری چیدمان مصالح ساختی است در بستر فضا
• موسیقی چیدمان مصالح صوتی است در بستر زمان
مصالح اولیه ساختی، «جنس»های طبیعی «سنگ» و «چوب» و «خاک» هستند.
مصالح اولیه صوتی، «جنس» صداها از نسبت اعداد طبیعی حاصل می‌شوند: ۱,۲,۳,۴,۵,۶,۷,۸,۹٫

در سه صدای میانۀ این ۹ عدد، تریاد بزرگ (ماژور) نهفته است (دو – می – سل با نسبت‌های ۴، ۵، ۶) جنسیت بزرگ مانند سنگ، سخت و سرافراز است: ط – ط – ب – ط
جنسیت کوچک (مینور، دو – می بمل – سل، یا سل – سی بمل – ر) مانند چوب نرم و گرم است.
جنسیت مجنب (دو – می کرن – سل) مانند خاک (گِل و خشت و آجر) جنسیتی میانی و شرقی است.
از ترکیب اجناس ساختی سیستم‌های ساختمانی ساخته می‌شوند.
از ترکیب اجناس موسیقایی سیستم‌های صوتی یا مقامات (یا مدها) ساخته می‌شوند.
در معماری‌های ابتدایی (روستایی و محلی) ترکیب جنسیت‌ها معمول و اغلب ممکن نیست. ساختمان‌ها از جنس‌های موجود در محل برپا می‌شوند. در مناطق کوهستانی از سنگ، در حاشیۀ کویر از خاک (خشت) و در مناطق جنگلی از چوب، اما در معماری‌های پیشرفته اجناس مختلفۀ ساختی درهم آمیخته و با پیدایش اجناس جنبی و کمپلکس (مانند شیشه، آهن، بتون) ساختمان‌های مفصل و سترگ (شهری و متمدن) برپا می‌شوند و انگ «محلی» هم ندارند.

در موسیقی هم می‌شنویم که موسیقی‌های محلی بیشتر یک جنسیتی هستند و موسیقی دستگاهی بر اساس ردیف استادان قاجار نسبت به موسیقی‌های محلی مفصل‌تر و با درهم کردن جنسیت‌ها به ترکیبات کمپلکس دستگاه‌ها (موسیقی شهری و متمدن) تحول یافته است. ترکیبات متنوع مقام‌های موسیقی ایرانی بر اساس ردیف‌های دوران قاجار، در ۴۵ مقام که در واقع زیربنای این «چهار مقام اصلی» هستند، در کتاب «موسیقی ایرانی»شناسی آمده‌اند؛ چند مثال برای یادآوری:
ترکیب بزرگ با کوچک مجنب (ماهور با شور) در گوشۀ دلکش در دستگاه ماهور: ترکیب بزرگ با مجنب بزرگ در گوشۀ اصفهانک: نوعی دیگر در مجموعۀ راک‌ها: در موسیقی معاصر هم نشانه‌هایی از جهد آهنگ‌سازان خلاق برای استفاده از ترکیب‌های جدید ورای ترکیب‌های متداول در ردیف، می‌بینیم مانند ترکیب ماهور و چهارگاه در «پولکا» ساختۀ درویش‌خان: ترکیب ماهور با همایون در قطعۀ «داد و بیداد» ساختۀ حسین علیزاده: ترکیب چهارگاه با همایون/ اصفهان، ماهور، دشتی و نوا در قطعۀ «سیمرغ» ساختۀ حمید متبسم، نمونۀ بارز و کاملی است از آهنگ‌سازی در چهارچوب چهار مقام اصلی و ادامۀ راه وزیری و ورای مرزهای از پیش‌ داده‌ شده در ردیف اساتید: می‌بینیم که در ترکیبات یا مدولاسیون‌های بالا همیشه صداهایِ تعیین‌کنندۀ کوک مقام‌ها که صداهایی محورگونه هستند، در دو مقام برهم منطبق شده و مانند پلی مقام‌ها را به‌هم وصل می‌کنند به‌ویژه در قطعۀ «سیمرغ» که موسیقی مفصل و معظمی است، از هر چهار مقام اصلی استفاده شده است. با «چهارگاه» شروع می‌شود و با گذر از «همایون و اصفهان» (بزرگ مجنب) و «ماهور» (بزرگ) با «دشتی و نوا» (کوچک مجنب) پایان می‌یابد. (۱۱)

یک موسیقی کاملاً ایرانی می‌شنویم که از اجناس و مصالح موسیقی ایرانی ساخته شده اما از سازمان «ردیف» و «گوشه»های آن پیروی نمی‌کند. صداهای «دو» و «سل» نه در نقش «شاهد» و «ایست»، بلکه بیشتر در نقش تعیین‌کنندۀ کوک و تنالیتۀ این اثر هستند. بنابراین مرزهای موسیقی ایرانی محدود به ردیف اساتید دوران قاجار نیست.

این پیشنهاد از دیدگاه دیگری ورای «تحلیل»، «تشریح» و «توصیف» ردیف است؛ برای ادامۀ مناظره برای رسیدن به یک تئوری جامع، مدون و تثبیت‌شدۀ موسیقی ایرانی.

پی نوشت
۱۱- سپاس از دوست عزیز حمید متبسم که هم مقاله را خواند و هم دانستنی‌های لازم در مورد قطعۀ «سیمرغ» به من داد.

منابع
۱- جعفرزاده، خسرو، (۱۳۹۶)، «موسیقی ایرانی»شناسی، چاپ دوم با افزوده ها و بازنگری، تهران: هنر موسیقی.
۲- خالقی، روح‌الله، (۱۳۳۳)، نظری به موسیقی، جلد اول، چاپ ششم، تهران: گل‌بهار.
۳- خالقی، روح‌الله، (۱۳۴۱) و (۱۳۶۲)، نظری به موسیقی، جلد دوم، چاپ‌های اول و دوم. تهران: صفی‌علیشاه.
۴- وزیری، علی‌نقی، (۱۳۰۱)، دستور تار، برلین.
۵- وزیری، علی‌نقی، (۱۳۶۹)، آوازشناسی، تهران: فرهنگ‌سرا.

مجله هنر موسیقی شماره ۱۷۶

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

جایگاه علم و هنر در روند جهانی شدن (IX)

در اینجا هشترودی به موضوع تمایز میان هنر غرب و شرق پرداخته و به درستی این تمایز را در نوع پیام اثر هنری جست‌وجو می کند، این موضوع نیز از مباحث مهم جهان معاصر بوده و نقش هنر شرق را در آینده جهان نیز روشن می کند. بد نیست که عین جملاتش را بیاوریم. وی در بحثی که با یک دانشمند باستان شناس داشته می گوید؛ «او مدعی بود که هنر شرق در برابر هنر یونانیان قدیم بی ارزش بوده و فی المثل مانند آثار طفلی که تازه با کاغذ و قلم آشنا شده باشد مجسمه های هندی و چینی در برابر زیبایی مجسمه های یونانی مانند هیاکلی ناموزون و نفرت انگیز جلوه گر می شود.

درباره قطعه سمفونیک خلیج فارس اثر شهرداد روحانی

این اولین بار نیست که موسیقی ای به اصطلاح نادقیق «مناسبتی» (یا به اصطلاح غلط تر: سفارشی) برای مایملک ملی این مرز و بوم ساخته می شود. گفته قدما- یعنی الفضل للمتقدم- لااقل برای حیطه هنرها و به خصوص موسیقی، مصداق چندانی ندارد. به بیانی رسانه ای تر: اینجا امتیاز آوردن بر حسب شایسته سالاری است و نه پیش افتادن های غالبا تصادفی و رابطه ای در جریانی که اصلا معلوم نیست «مسابقه» باشد.

از روزهای گذشته…

روش سوزوکی (قسمت بیست و دوم)

روش سوزوکی (قسمت بیست و دوم)

به محض دیدن این کودک بی گناهی که تمام زندگیش را باید با دست ها و انگشتانش لمس می کرد، چشمانم پر از اشک شدند. دوست نداشتم که همان موقع آری بگویم، چرا که می‌بایست به کشف متدی می‌رسیدم که یک کودک کاملا نابینا را بتواند راهنما باشد. به این خاطر از او خواهش کردم که یک هفته به من فرصت بدهد. گمان می کردم که اگر من توانایی و جرئت و اعتماد به نفس کافی برای آموزش به این کودک را داشته باشم، پس هر چه در توانم باشد را به کار خواهم گرفت.
طراحی سازها (I)

طراحی سازها (I)

مقاله ای که در حال حاضر شاهد آن هستیم مقدمه ای است از فصل Mathematical Background A کتاب با ارزش و گرانبهای Geometry Proportion and the art of Lutherie نوشته Kevin Coates که توسط انتشارات Oxford University press, New York به چاپ رسیده است.
نگاهی به اپرای مولوی (I)

نگاهی به اپرای مولوی (I)

اپرای مولوی دومین اثر اپرای سبک ایرانی تاریخ موسیقی کلاسیک ایران است؛ اولین تجربه اپرای ایرانی در سال ۱۳۸۷ توسط همین زوج هنری یعنی بهروز غریب پور و بهزاد عبدی با موضوع عاشورا ساخته و اجرا شد که تلفیقی بود از سبک معمول اپرای کلاسیک و موسیقی تعزیه که بسیار مورد توجه و استقبال علاقمندان موسیقی و تئاتر قرار گرفت.
روش سوزوکی (قسمت پنجاهم)

روش سوزوکی (قسمت پنجاهم)

از زمانی که نژاد بشریت لطف و مهربانی‌های زبان، خط و گفتار را بوجود آورد، توانست فرهنگ مجلّل و برجسته دیگری یعنی: «پیدایش موسیقی» را رقم بزند؛ زبانی که از جهانی دیگر از صحبت و حروف تشکیل شده، هنری سرشار از زندگی که نزدیک به عرفان است که خود را در احساس آشکار می‌کند؛ باخ، موتسارت، بتهوون بدون استثنأ به وضوح در موسیقی شان زندگی می‌کنند و تأثیرشان بر ما بسیار پرنفوذ است. حال ما را بهبودی می‌بخشند و به خلوص می‌رسانند و در ما انگیزه بخشی می کنند برای سرور و شادمانی و خوشبختی‌.
تفضلی: کر در ایران هنوز جوان است

تفضلی: کر در ایران هنوز جوان است

سال گذشته گروه کر تهران مجموعه ای به نام ۵ مینیاتور کرال را از من اجرا کردند که روی اشعار ۵ شاعر معاصر ایران، نیما یوشیج، مهدی اخوان ثالث، احمدرضا احمدی، سهراب سپهری و علی شریعتی بود که البته در این فستیوال تنها قطعه “سوتک” با شعر دکتر شریعتی اجرا می شود و یکی از برنامه های جالب گروه کر شهر تهران -همانطور که آقای قاسمی فرمودند- برنامه فستیوال هفته موسیقی معاصر تهران بود که آثار کرال آهنگسازهای چند نسل ایران را اجرا کردند و می توانستیم رویکردهای متفاوت را در آن آثار به خوبی مشاهده کنیم. من فقط می خواهم در مورد آثار آهنگسازهای هم نسل خودم صحبت کنم. دغدغه ها متفاوت است. دغدغه خودم، بیشتر هارمونی بود. سعی می کنم که در کارم کمی از هارمونی متعارف فاصله بگیرم و هارمونی های پیچیده تری را به کار بگیرم که البته آقای قاسمی -در آن دوره ای که تمرین می کردند- با وجود چالشهای متفاوت به خوبی از پس کار برآمدند.
متبسم: با الهام از اقدام پایور ونوشه را نوشتم

متبسم: با الهام از اقدام پایور ونوشه را نوشتم

روز ۲۷ تیر ماه قرار است ارکستر سازهای ملی ایران با تکنوازی حمید متبسم و رهبری اسماعیل تهرانی و همراهی محمد معتمدی و وحید تاج به عنوان خواننده، در تالار وحدت به روی صحنه برود. اجرای دوباره قطعه ونوشه اثر مهم و مشهور حمید متبسم باعث شد امروز گفتگویی با این هنرمند داشته باشیم.
برگزاری هشتمین جشنواره نوشتارها و سایت‌های موسیقی به اردیبهشت ۹۹ موکول شد

برگزاری هشتمین جشنواره نوشتارها و سایت‌های موسیقی به اردیبهشت ۹۹ موکول شد

تشکیل جلسه هیات امنای جشنواره نوشتارها و سایت‌های موسیقی در هشتمین دوره برگزاری با اتفاقات تلخ ماه های پایانی سال جاری روبرو بود و از آنجا که حجم اخبار ناخوشایند و نیز ترافیک کاری روزهای پایانی سال رمقی برای برگزاری این جشنواره نمی گذارد، ضمن عرض تسلیت و احترام به بازماندگان حوادث اخیر، برگزاری جشنواره را به سال آینده موکول خواهیم کرد.
تمثال ِبی مثال ِاستاد

تمثال ِبی مثال ِاستاد

ایست قلبی در آخرین ساعات غروب دیروز به شکنجه دردآور و عذاب جانکاهی که در چند سال گذشته، گریبان استاد مهربان موسیقی ایران را گرفته بود، پایان داد و روانش را به آسمان آرامش ابدی رهسپار کرد. می‌گویند نحوه مرگ هر کس کم‌وبیش شبیه نحوه زندگی اوست، یا حداقل، صفاتی از زندگی فرد در نحوه مرگ او مستتر است.
دومین دوسالانه جایزه پیانو باربد برگزار می شود

دومین دوسالانه جایزه پیانو باربد برگزار می شود

دومین دوسالانه جایزه پیانوی باربد با سرمایه گذاری مجموعه پیانوی باربد و برنامه ریزی و مدیریت مؤسسه فرهنگی-هنری شهرآفتاب و همکاری اساتید برجسته موسیقی کلاسیک کشور ۵ و ۶ اسفندماه در تهران برگزار می شود.
پدرام فریوسفی: می خواهیم با ارکسترهای غربی مقایسه شویم

پدرام فریوسفی: می خواهیم با ارکسترهای غربی مقایسه شویم

آرشه گذاری را آقای گوران با نظر شف های ارکستر انجام می دهند که بخشی با حضور ارکستر و بخشی بدون حضور آنها انجام می گیرد.