چند گام… در امتداد راه علی‌نقی وزیری (VII)

در نمودار زیر فواصل دوازدهم را در این نظام صوتی – موسیقایی اضافه کرده‌ام: در پایان برای ایجاد شفافیت بیشتر در نقش جنسیت‌ها در ساختمان مقام‌های اصلی و فرعی موسیقی و معماری را باهم مقایسه و مقابله می‌کنیم:
• معماری چیدمان مصالح ساختی است در بستر فضا
• موسیقی چیدمان مصالح صوتی است در بستر زمان
مصالح اولیه ساختی، «جنس»های طبیعی «سنگ» و «چوب» و «خاک» هستند.
مصالح اولیه صوتی، «جنس» صداها از نسبت اعداد طبیعی حاصل می‌شوند: ۱,۲,۳,۴,۵,۶,۷,۸,۹٫

در سه صدای میانۀ این ۹ عدد، تریاد بزرگ (ماژور) نهفته است (دو – می – سل با نسبت‌های ۴، ۵، ۶) جنسیت بزرگ مانند سنگ، سخت و سرافراز است: ط – ط – ب – ط
جنسیت کوچک (مینور، دو – می بمل – سل، یا سل – سی بمل – ر) مانند چوب نرم و گرم است.
جنسیت مجنب (دو – می کرن – سل) مانند خاک (گِل و خشت و آجر) جنسیتی میانی و شرقی است.
از ترکیب اجناس ساختی سیستم‌های ساختمانی ساخته می‌شوند.
از ترکیب اجناس موسیقایی سیستم‌های صوتی یا مقامات (یا مدها) ساخته می‌شوند.
در معماری‌های ابتدایی (روستایی و محلی) ترکیب جنسیت‌ها معمول و اغلب ممکن نیست. ساختمان‌ها از جنس‌های موجود در محل برپا می‌شوند. در مناطق کوهستانی از سنگ، در حاشیۀ کویر از خاک (خشت) و در مناطق جنگلی از چوب، اما در معماری‌های پیشرفته اجناس مختلفۀ ساختی درهم آمیخته و با پیدایش اجناس جنبی و کمپلکس (مانند شیشه، آهن، بتون) ساختمان‌های مفصل و سترگ (شهری و متمدن) برپا می‌شوند و انگ «محلی» هم ندارند.

در موسیقی هم می‌شنویم که موسیقی‌های محلی بیشتر یک جنسیتی هستند و موسیقی دستگاهی بر اساس ردیف استادان قاجار نسبت به موسیقی‌های محلی مفصل‌تر و با درهم کردن جنسیت‌ها به ترکیبات کمپلکس دستگاه‌ها (موسیقی شهری و متمدن) تحول یافته است. ترکیبات متنوع مقام‌های موسیقی ایرانی بر اساس ردیف‌های دوران قاجار، در ۴۵ مقام که در واقع زیربنای این «چهار مقام اصلی» هستند، در کتاب «موسیقی ایرانی»شناسی آمده‌اند؛ چند مثال برای یادآوری:
ترکیب بزرگ با کوچک مجنب (ماهور با شور) در گوشۀ دلکش در دستگاه ماهور: ترکیب بزرگ با مجنب بزرگ در گوشۀ اصفهانک: نوعی دیگر در مجموعۀ راک‌ها: در موسیقی معاصر هم نشانه‌هایی از جهد آهنگ‌سازان خلاق برای استفاده از ترکیب‌های جدید ورای ترکیب‌های متداول در ردیف، می‌بینیم مانند ترکیب ماهور و چهارگاه در «پولکا» ساختۀ درویش‌خان: ترکیب ماهور با همایون در قطعۀ «داد و بیداد» ساختۀ حسین علیزاده: ترکیب چهارگاه با همایون/ اصفهان، ماهور، دشتی و نوا در قطعۀ «سیمرغ» ساختۀ حمید متبسم، نمونۀ بارز و کاملی است از آهنگ‌سازی در چهارچوب چهار مقام اصلی و ادامۀ راه وزیری و ورای مرزهای از پیش‌ داده‌ شده در ردیف اساتید: می‌بینیم که در ترکیبات یا مدولاسیون‌های بالا همیشه صداهایِ تعیین‌کنندۀ کوک مقام‌ها که صداهایی محورگونه هستند، در دو مقام برهم منطبق شده و مانند پلی مقام‌ها را به‌هم وصل می‌کنند به‌ویژه در قطعۀ «سیمرغ» که موسیقی مفصل و معظمی است، از هر چهار مقام اصلی استفاده شده است. با «چهارگاه» شروع می‌شود و با گذر از «همایون و اصفهان» (بزرگ مجنب) و «ماهور» (بزرگ) با «دشتی و نوا» (کوچک مجنب) پایان می‌یابد. (۱۱)

یک موسیقی کاملاً ایرانی می‌شنویم که از اجناس و مصالح موسیقی ایرانی ساخته شده اما از سازمان «ردیف» و «گوشه»های آن پیروی نمی‌کند. صداهای «دو» و «سل» نه در نقش «شاهد» و «ایست»، بلکه بیشتر در نقش تعیین‌کنندۀ کوک و تنالیتۀ این اثر هستند. بنابراین مرزهای موسیقی ایرانی محدود به ردیف اساتید دوران قاجار نیست.

این پیشنهاد از دیدگاه دیگری ورای «تحلیل»، «تشریح» و «توصیف» ردیف است؛ برای ادامۀ مناظره برای رسیدن به یک تئوری جامع، مدون و تثبیت‌شدۀ موسیقی ایرانی.

پی نوشت
۱۱- سپاس از دوست عزیز حمید متبسم که هم مقاله را خواند و هم دانستنی‌های لازم در مورد قطعۀ «سیمرغ» به من داد.

منابع
۱- جعفرزاده، خسرو، (۱۳۹۶)، «موسیقی ایرانی»شناسی، چاپ دوم با افزوده ها و بازنگری، تهران: هنر موسیقی.
۲- خالقی، روح‌الله، (۱۳۳۳)، نظری به موسیقی، جلد اول، چاپ ششم، تهران: گل‌بهار.
۳- خالقی، روح‌الله، (۱۳۴۱) و (۱۳۶۲)، نظری به موسیقی، جلد دوم، چاپ‌های اول و دوم. تهران: صفی‌علیشاه.
۴- وزیری، علی‌نقی، (۱۳۰۱)، دستور تار، برلین.
۵- وزیری، علی‌نقی، (۱۳۶۹)، آوازشناسی، تهران: فرهنگ‌سرا.

مجله هنر موسیقی شماره ۱۷۶

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مختصری درباره فرم موسیقی ایرانی (I)

در موسیقی ایران فرم مشخص وجود ندارد. هر قطعه فرم مخصوص به خود دارد. برای تشخیص فرم باید تا انتهای قطعه گوش داد. اگر قطعه ای را فورا در ابتدا تشخیص دادیم که چیست مثلا چهارمضراب یا تصنیف اینها ژانر و گونه هستند و فرم نیستند. در فرم بخش های مختلف را با حروف بزرگ لاتین نشان می دهیم. هر جمله در موسیقی یک فرم مشخص دارد هر چقدر هم کوتاه باشد. برخی فرم ها موفق تر می شوند مانند پیش درآمد اصفهان نی داوود، در ادامه به انواع ژانرها و فرم های موسیقی ایرانی خواهیم پرداخت.

مروری بر کتاب «ردیف آسان است؛ قدم به قدم با ردیف موسیقی ایران، دستگاه شور»

روژا پیتِر –ریاضیدان مجار- در کتاب «بازی با بینهایت» بدون اینکه نام کتابش را «ریاضی آسان است» بگذارد، هنرمندانه پیچیده‌ترین موضوعاتِ ریاضی را دست‌یافتنی کرده است. اگر فرمانروای مطلقِ همه‌ی دانش‌ها می‌تواند آسان شود پس ردیفِ ما هم علی‌القاعده باید بتواند. کتابِ حاضر با وجود تلاش‌هایی که شده نه تنها در این کار توفیقی نیافته بلکه به جای زدودنِ ملال و پیچ و خم‌های زاید از پیکره‌ی موضوع (بر طریقِ یک متدلوژیِ منسجم و به پشتوانه‌ی یک ساختمانِ نظری مستحکم و واحد) به خوبی توانسته است نشان دهد که ردیف چقدر می‌تواند غامض و گیج‌کننده باشد.

از روزهای گذشته…

آرشین مال آلان

آرشین مال آلان

“آرشین مال آلان” از جمله جذاب ترین داستان های فرهنگ آذربایجانی است که در سال ۱۹۱۰ میلادی توسط اوزیر حاج بایف (Uzeyir Hajibeyov) موسیقیدان شهیر آذری بصورت اپرای کوچک (Operetta) تهیه شد. این اپرا آنقدر مورد توجه علاقمندان به فرهنگ و هنر آذربایجان قرار گرفت که امروزه نیز به مناسبت های مختلف کماکان شاهد اجراهای مختلف از آن هستیم.
توضیحی درباره آوانگاری ابجد در موسیقی قدیم ایران

توضیحی درباره آوانگاری ابجد در موسیقی قدیم ایران

نگارنده بنا به ضرورت و اهمیت رسالت احترام به شعور مخاطب فهیم واجب می داند به تصحیح اشتباهی در یکی از مقالات خود با نام «آوانگاری ابجد در موسیقی قدیم ایران» بپردازد که در فروردین ماه سال جاری در ژورنال محترم گفتگوی هارمونیک منتشر گردید.
سرگشته در تودرتوی زمان (I)

سرگشته در تودرتوی زمان (I)

از «لالایی زیر آوار» تا «زرمان» راهی است از سبکبال رفتن جوانی تا هیمنه و شکوه بلوغ، آکنده از آن لحظه‌های ناپیدا که به چشم نمی‌آیند و هستند. همان لحظه لحظه‌های ریختن قهوه‌ی صبحگاهی یا می شامگاهان که چون پروانه‌های رنگی میان تارعنکبوت زمان از پریدن باز ایستاده‌اند. منجمد یا غیر از آن، این لحظه‌ها اکنون سپری شده و اینجاییم، مقابل آثاری امروزی از آهنگسازی که پیش‌تر از این هم اعلام کرده بود سر در پی نوجویی دارد.
عرضه آثار استاد مرتضی حنانه

عرضه آثار استاد مرتضی حنانه

علاقمندان رشته موسیقی می توانند پارتیتور ۷ اثر از ساخته های استاد مرتضی حنانه را به صورت یک مجموعه، از طریق شرکت آوا هنر حنانه دریافت کنند.
درباره حسینعلی ملاح (II)

درباره حسینعلی ملاح (II)

تخصص او در موسیقی علمی و عملی و در شعر ادیب پارسی و آشنایی به زبان های دیگر همگام با عشق به پژوهش از وی پژوهشگری کم نظیر و مطمئن ساخت به نحوی که بنا به قول استاد بزرگوار زنده یاد دکتر محمد تقی دانش پژوه دانشمندی چون مجتبی مینوی با آن وسواس علمی فیش های موسیقی خود را به وی می سپرد که یادآور سفارش علامه دهخدا در تحویل فیش های لغت نامه به دکتر معین است تا سیر تحقیق در باب تشویق تداوم یابد حسینعلی ملاح از نخستین کسانی بود که آقای مهدی ستایشگر صاحب اثر واژه نامه موسیقی را در این کار تشویق و ترغیب نمود و راهنمایی های موثری جهت این کار برای ایشان انجام داد.
رسیتال ویلنسل و پیانو در تالار وحدت برگزار می‌شود

رسیتال ویلنسل و پیانو در تالار وحدت برگزار می‌شود

رسیتال ویولنسل و پیانو با نوازندگی آتنا اشتیاقی و بهنام ابوالقاسم در روز یکشنبه ۱۲ آبان ماه در تالار وحدت برگزار خواهد شد. اشتیاقی و ابوالقاسم در این کنسرت آثار آهنگسازانی چون برامس، شوستاکویچ، راخمانینف، چایکوفسکی، فوره و پولنک را اجرا خواهند کرد.
رامین صدیقی: با کلی گویی به جایی نمی رسیم

رامین صدیقی: با کلی گویی به جایی نمی رسیم

حق با شماست. آقای هوشنگ کامکار هم جشنواره های قبلی را غیرحرفه ای دانسته اند که بهتر است بگویند کجا، کی، چه کسی و چه چیزی در جشنواره های قبلی غیرحرفه ای بوده است. باکلی حرف زدن که نمی شود جشنواره بهتری داشت و این مسایل تنها آزرده خاطری ایجاد می کند.
پری ثمر (II)

پری ثمر (II)

کار من منحصر به اجرای برنامه در مونیخ نیست، بلکه خواننده رسمی اپرای فرانکفورت هستم و در هر سال باید ۵۱ برنامه در فرانکفورت اجرا نمایم! از طرف دیگر از ماه مارس امسال قرارداد چهار ماهه‏ای با اپرای ملی وین دارم و در این مدت باید ۱۴ برنامه در شهر مزبور اجرا کنم. شاید برای خوانندگان مجله وزین کاوه جالب باشد که فقط از قسمتی از برنامه‏هائی که من از هشتم تا بیستم ماه مارس امسال اجرا می‏کنم، اطلاع حاصل کنند:
زنان در موسیقی قاجار (I)

زنان در موسیقی قاجار (I)

وقتی که در هنگامه ی کم مانند عصر حاضر،هر گفت و شنفتی در حوزه موسیقی نیازمند رعایت احتیاط از سوی اهالی موسیقی است (آن هم در هزاره سوم !) و هنوز تصمیم متفق القولی از سوی متوالیان فرهنگی در مورد حرمت یا حلت این هنر بیچاره اتخاذ نشده است، از” حافظ” که در بیدادگاه قرن هشتم می زیسته چشمداشتی به غیر از آنچه در ابتدا آمد، نمی توان داشت. این فجایع فرهنگی یعنی پنهان نوشی، پنهان نوازی، پنهان نگاری و… و از سوی دیگر حضور مستمر مورخان سر سپرده، سبب شده است که متاسفانه صفحات تاریخ مان را به ناگزیر در میان پنهان سرائی های ادبیات مان جستجو کنیم. و این واقعیت آنگاه نمود بیشتری پیدا می کند که بخواهیم در مورد تاریخ موسیقی ایران آن هم از نوع زنانه اش پژوهش کنیم و مجبور شویم از درگاه ادبیات هم با دستی تقریبا خالی باز گشته و سفرنامه های فرنگیان ساکن ایران را ورق بزنیم.
یاد داشتی بر مقالۀ خواننده و خواننده سالاری

یاد داشتی بر مقالۀ خواننده و خواننده سالاری

در ادامه بحثی که درباره مقاله خواننده و خواننده سالاری توسط علیرضا جواهری در این سایت بوجود آمد، دکتر کیومرث پیرگلو، آهنگساز، موزیکولوگ و نوازنده پیانو و سنتور، نیز برای “گفتگوی هامونیک” مطلبی ارسال کرده که میخوانیم: هر چه از دل بر نیاید؛ بر دل نیز ننشیند. صادقانــــــه باید اقرار کنم که سالهاست که دیگر نمیتوانم به کارهای استاد شجریان گوش دهم چرا که معتقدم هرگز پس از جدایی ایشان از اساتید گرانقدر فرامرز پایـــــــور، پرویز مشکاتیان، جلیل شهناز و… کار پر مغز با تنظیم زیبا و ملودی ناب از اجراهای ایشان نشنیدیم، چراکه از یک طرف معضل “نوگرایی” که باعث سر در گمی در موسیقی ایرانی شده و باعث شده کسانی که بدنبال این مسآله هستند نتوانند ملودیهای ناب با تنظیم های زیبا ارائه کنند (و استاد آنها را اجرا کنند) و از طرف دیگر جریان خواننـــــــــــده سالاری (که متاسفانه پس از انقلاب بوجود آمد و رشد کاذبی کرد) که دوست هنرمند و دلسوخته آقای علیرضا جواهری بحث آن را پیش کشیدند، باعث شد که اساتیدی مانند شجریان ها نتوانند همچون گذشته، با وجود تمام امکانات و شش دانگ صدا، کارهای ناب و جاودانی را بوجود بیاورند. پس از این حوادث به راحتی میشود به این نکته پی برد که چقدر آهنگساز با ذوق میتواند نقش اساسی در خلق و پرورش یک اثر زیبا داشته باشد.