جنبه‌هایی از فرم مقدمه‌ بیداد پرویز مشکاتیان (V)

پرویز مشکاتیان
پرویز مشکاتیان
آهنگساز با این دو جمله تصویر فشرده‌ای از فضای گشایش دستگاه همایون را به دست می‌دهد. این امر از طریق مشابهت با نقش‌مایه‌های آغازین دستگاه (شکل ۳) و هم از طریق مشابه‌سازی الگوی حرکت کلی و ارزش‌گذاری نغمات صورت می‌پذیرد (۵).



الف-۱

الف-۲
الف- مشابهت نقش‌مایه‌ی آ با نقش‌مایه‌ای از ابتدای دستگاه همایون ردیف میرزاعبدالله (منا ۱۳۸۴: ۲۵۲-۲۵۳)

ب-۱

ب-۲

ب-۳

ب-۴

شکل ۳٫ ب- جمله‌ی نخست (ب ۴) به عنوان فشرده‌ای از کل گوشه (مقایسه با ب ۱ تا ب ۳ (منا ۱۳۸۴: ۲۵۲-۲۵۳)).

هم‌زمان می‌توان رهیافت مشکاتیان را برای استفاده از بافت هم‌صدا در گروه‌نوازی مشاهده کرد؛ بهره‌گیری از دوگان‌ها. او از نغمه‌ی شاهد یا ایست یا در مواردی نغمه‌ی موکد ملودی به علاو‌ه‌ی واخوان بهره می‌گیرد تا هم‌صدایی ایجاد کند. هر دو نمونه‌ی شکل ۴ نشان می‌دهد که چطور تلقی او از بافت هم‌صدا در این قطعه تقویت ملودی اصلی بوده و چگونه نغمه‌های کوتاه مانند می و لا در شکل ۴ سازگار با نقش ساختاریشان در درآمد همایون (۶)، در بافت هم‌صدا نیز نقش یک گذر پیدا کرده‌اند. به همین دلیل با هیچ هم‌صدایی تضعیف‌کننده‌ی مرکز ملودیک مواجه نمی‌شویم.

شکل ۴- میزان‌های ۵ تا ۸، پیوند نت‌های مشخص شده با پیکان، با دوگان‌ها.


اکنون زمان آن است که نگاهی در مقیاس کلان‌تر به ساختار محلی قطعه بیاندازیم تا بتوانیم نقش ساختاری این نقش‌مایه‌ی نخست را به درستی بازشناسی کنیم. مقدمه‌ی بیداد ساختاری دارد که تغییرات الگوی ریتمیک در آن بازشناسی چند بخش کاملا مجزا را امکان‌پذیر می‌کند. قطعه میان تضاد حاصل از انحنای کشدار و ریتم سنگین ملودی با ریتم سبکبال و الگوی مضرابی سریع تقسیم شده است. بدین ترتیب اگر در مقیاسی کلان‌تر از نقش مایه‌های یاد شده، به قطعه بنگریم چنین ساختاری را تشخیص خواهیم داد (شکل ۵).

شکل ۵ (۷)
درست از پایان جمله‌ی اول اهمیت ساختاری نقش‌مایه‌ی آ نمایان می‌شود و از یک جمله‌ی گذرا فراتر می‌رود. دامنه‌ی کنش ملودی به حدود گوشه‌ی بیداد، بیداد کُت و نی‌داوود با شاهد ر منتقل می‌شود. از این نگرگاه، گسترش ملودی قطعه در دستگاه همایون بسیار خلاصه است و با یک پرش که به دلیل ثابت ماندن نقش‌مایه‌ی ملودیک احساس ناپیوستگی ایجاد نمی‌کند، به سوی مصالح صوتی گوشه‌ای که بیشتر زمان قطعه را به خود اختصاص می‌دهد راه می‌گرداند.

پی نوشت
۵- در اکثر قطعات آهنگ‌سازی شده‌ی موسیقی کلاسیک ایرانی، به خصوص نمونه‌های قدیمی‌تر، چنین مشابهت‌هایی -دست‌کم در الگوی حرکت- به چشم می‌خورد. گذشته از الگوی حرکت و نظام فواصل که مشابهت‌شان یکی از دلایل انتساب قطعات به این یا آن دستگاه است، خود نقش‌مایه‌های ملودیک، یا انگاره‌ای از آنها (که می‌تواند شامل بازی‌های هنرمندانه‌ای هم باشد)، یا روابط‌ زیرساختشان، نیز در قطعه‌ی ساخته شده متبلور می‌شود.
۶- به ناپایداری نت لا و می که به صورت‌های گوناگون در قسمت‌هایی از شکل ۳ ظاهر می‌شوند توجه کنید.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

جایگاه علم و هنر در روند جهانی شدن (IX)

در اینجا هشترودی به موضوع تمایز میان هنر غرب و شرق پرداخته و به درستی این تمایز را در نوع پیام اثر هنری جست‌وجو می کند، این موضوع نیز از مباحث مهم جهان معاصر بوده و نقش هنر شرق را در آینده جهان نیز روشن می کند. بد نیست که عین جملاتش را بیاوریم. وی در بحثی که با یک دانشمند باستان شناس داشته می گوید؛ «او مدعی بود که هنر شرق در برابر هنر یونانیان قدیم بی ارزش بوده و فی المثل مانند آثار طفلی که تازه با کاغذ و قلم آشنا شده باشد مجسمه های هندی و چینی در برابر زیبایی مجسمه های یونانی مانند هیاکلی ناموزون و نفرت انگیز جلوه گر می شود.

درباره قطعه سمفونیک خلیج فارس اثر شهرداد روحانی

این اولین بار نیست که موسیقی ای به اصطلاح نادقیق «مناسبتی» (یا به اصطلاح غلط تر: سفارشی) برای مایملک ملی این مرز و بوم ساخته می شود. گفته قدما- یعنی الفضل للمتقدم- لااقل برای حیطه هنرها و به خصوص موسیقی، مصداق چندانی ندارد. به بیانی رسانه ای تر: اینجا امتیاز آوردن بر حسب شایسته سالاری است و نه پیش افتادن های غالبا تصادفی و رابطه ای در جریانی که اصلا معلوم نیست «مسابقه» باشد.

از روزهای گذشته…

دو نمود از یک تفکر (I)

دو نمود از یک تفکر (I)

موسیقی و معماری سنتی ایرانی، دو هنر پرسابقه و ارزشمند در تاریخ ایران هستند. در این نوشتار، ابتدا خصوصیات کلی این دو هنر ذکر می شود و سپس به صورت موردی مفاهیم تقارن، مدول و تکرار، تزیین و ریتم با ذکر نمونه هایی مورد بررسی قرار می گیرد. هم چنین به ذکر برخی خصوصیات مانند عوامل تنوع بخش و چگونگی ادراک این دو هنر پرداخته می شود.
جونی آلیده، سلطان راک فرانسه (II)

جونی آلیده، سلطان راک فرانسه (II)

در ابتدای کارش، جونی قدرت آوازی که به آن شناخته می شود را نداشت. آن چیزی که در اولین آلبوم هایش می شنویم صدایی بی ثبات است که به روشنی تحت تاثیر ستاره راک آمریکایی اِلویس پریسلی (Elvis Presley) قرار دارد. همانند سلطان راک، جونیِ جوان انتهای حرف های صدادار را به سمت زیر می سُراند و از نام آوا ها (onomatopée) خیلی استفاده می کرد (مثل yeah yeah معروف). او کلمات را بالا و پایین می برد همان طور که پایش را برای دعوت به رقص به زمین می کوبید.
موسیقی و جنسیت (I)

موسیقی و جنسیت (I)

برای شناخت رفتارهای انسانی در قلمرو هنر، باید توجه داشت که هنر از مقولات فرهنگ و به ویژه آنگاه که وارد قلمرو خلاقیت می شود، فرهنگ انتقادی است. پس لازم است، رفتارهای قلمروهای سه گانه ی سیاست، اقتصاد و فرهنگ انتقادی را مورد توجه قرار دهیم.
«رو به آن وسعت بی‌واژه» برای نی و ارکستر

«رو به آن وسعت بی‌واژه» برای نی و ارکستر

ارکستر مجلسی لوس‌آنجلس در روزهای سوم و چهارم نوامبر ۲۰۰۷ اثری از رضا والی را خواهد نواخت. این قطعه «رو به آن وسعت بی‌واژه» نام دارد که با الهام از سروده‌های سهراب سپهری آفریده شده است.
در توصیف یک هوشیاری تمام

در توصیف یک هوشیاری تمام

عمر خوانندگی محمدصدیق تعریف از مرز سی سال گذشت. برای خیلی از خوانندگان، همین‌قدر عمر حرفه‌ای هم میسر نیست. شاید به این خاطر که او خود را بی‌محابا مصرف نکرد و ایده‌آلش این بود که کم‌خوان و گزیده‌خوان باقی بماند. او آخرین خواننده از نسل جوان‌های اول انقلاب است که ابتدای کارش با دستگیری محمدرضا لطفی- استاد جوان آن سال‌ها- شروع شد، شروعی درخشان که متاسفانه فرصت تکرارش هرگز فراهم نشد. صدیق تعریف، با صداقتی قابل تعریف، راه دشوارش را به تنهایی پیمود و هنوز هم خواننده‌ای است که خواهنده و شنونده خاص خودش را دارد. دلیلش هم همین آلبوم آخر است همراه پویان بیگلر، که نوازنده‌ای است توانا.
ادوارد الگار، آهنگساز انگلیسی (XII)

ادوارد الگار، آهنگساز انگلیسی (XII)

یک اوراتوریو برای متزوسوپرانو، تنور، باس، گروه کر و ارکستر بر پایه ی شعری از کاردینال نیومن. اوراتوریو از دو قسمت تشکیل شده اما غالباً بدون وقفه در وسط دو بخش نواخته می شود.
همه چیز به جز فلسفه و موسیقی! (II)

همه چیز به جز فلسفه و موسیقی! (II)

در چنین وضعیتی کتابی روانه‌ی بازار می‌شود با عنوان «هشت گفتار درباره‌ی فلسفه‌‌ی موسیقی» با این ادعا که اولین کتاب مستقل درباره‌ی این موضوع در زبان فارسی است. ناشر در متنی که در پشت جلد کتاب آورده می‌نویسد: «…دکتر «صفوت» با استفاده‌ی آگاهانه از فرصت‌های مغتنم، به توجیه پاره‌ای از وجوه بنیادین فلسفه‌ی موسیقی پرداخته است.» همان‌طور که از این نوشته پیدا است، خواننده منتظر است که کتابی در مورد بنیادی‌ترین مسایل فلسفه‌ی موسیقی پیش رو ببیند و از منظر آن به دل این عنوان دور از دسترس و جذاب رخنه‌ کند.
گفتگو با زوکرمن (I)

گفتگو با زوکرمن (I)

درست است که زوکرمن تازه شصت ساله شده اما این نوازنده بین المللی در اعماق وجودش همچنان همان نوازنده مشتاقِ آتش افروزیست که مخاطبان در تمام نقاط دنیا از سال ۱۹۶۱، پس از اولین اجرایش به عنوان یک ویولونیست نابغه، شناخته اند و تحسین می کنند. او اکنون دارد لندن را نیز از این شور و اشتیاق بهره مند می کند.
یک قطعه آرامش دهنده

یک قطعه آرامش دهنده

حتی اگر سازی نمیزنید یا مطالعه در موسیقی ندارید چند دقیقه وقت بگذارید و به این قطعه آرامش دهنده گوش کنید :
گاه های گمشده (VI)

گاه های گمشده (VI)

در مورد افتادگی و سقوط تدریجی در درآمد ماهور (که به عنوان برداشت نیز شناخته می شود) باید گفت که این سقوط تدریجی که با یک الگوی تقریبا ثابت اجرا می شود، به شکل موثری شروع دستگاه ماهور را برای گوش تداعی می کند. مرتضی حنانه این سقوط را به عنوان «انگاره ماهور» معرفی کرده است. این انگاره به شکل زیر می باشد.