مسئولیت هوشنگ ظریف بودن!

هوشنگ ظریف (۱۳۹۸-۱۳۱۷)
هوشنگ ظریف (۱۳۹۸-۱۳۱۷)
یادداشتی به بهانۀ درگذشت هوشنگ ظریف
روی هنر حساب کردن، استفاده کردن، انتظار تشویق و تقدیر داشتن، این‌ها خصایص کسانی است که به هنرمندی تظاهر می‌کنند و هنرمند‌ واقعی نیستند.
ابوالحسن صبا

درباره جایگاه هوشنگ ظریف نیاز به هیچ مقدمه‌ای نیست. به‌قدری منش و شخصیت او در میان اهالی موسیقی شناخته شده است که تنها نامش به‌خودی‌خود سمبل و الگوی جوانان است. «هوشنگ ظریف شدن» رویای بسیاری از جوانانی است که به دنیای حرفه‌ای موسیقی وارد می‌شوند و عموماً با این حسرت بازنشسته.

نیکوست که در یادبود هوشنگ ظریف، پنجره‌ای به شناخت این چهرۀ محبوب و محجوب موسیقی معاصر ایران بگشاییم و به قامت بلند او نظر افکنیم.

در دهه‌های ۴۰ و ۵۰، هوشنگ ظریف در تارنوازی شخصیتی بی‌بدیل بود، چرا که تمام خصوصیت‌هایی که باب طبع اهالی موسیقی در آن روزگار بود، در هنر پنجه‌های او شنیده می شد. تارنوازی ظریف در سونوریته تحت‌تأثیر سه نوازندۀ محبوب آن دوره بود، فرهنگ شریف، لطف‌الله مجد و جلیل شهناز. در جمله‌پردازی و طراحی جملات آوازی تحت‌تأثیر موسی معروفی، استاد تارش و تا حدی فرهنگ شریف بود. اما در استفاده از امکانات تکنیکی تار تحت‌تأثیر علی‌نقی وزیری بود و در آن زمان برجسته‌ترین مجری آثار وزیری و البته امروز نیز همچنان مهم‌ترین راوی آثار اوست. در کنار تمام این خصوصیات، او کاملاً مسلط به تئوری موسیقی و توانایی دشیفراژ و گروه‌نوازی بود.

با اینکه تارنوازی ظریف تا حد بسیار زیادی وام‌دار استادان معاصرش بوده، ولی ترکیب دل‌پذیری که از سبک‌های مختلف در نوازندگی او وجود داشت، ظریف را به امضایی شخصی رسانده بود که امروز هم مروجان و هواخواهانی دارد.

با تمام این اوصاف، ظریف خود چندان تمایلی به دیده شدن نداشت و در تمام عمر به‌دور از خودنمایی در موسیقی ایران کوشش کرد و مانند تمام اعضای ارکستر سازهای ملّی سازمان فرهنگ و هنر به سرپرستی فرامرز پایور، بی‌حاشیه و محجوب، با ساز و هنر خود به اهالی موسیقی ایران خدمت کرد. این خصوصیت‌ها کم‌وبیش در دیگر همکاران ظریف در ارکستر نام‌برده قابل شناسایی است، ولی در کنار این محاسن او ویژگی هایی دارد که در هم‌قطارانش یا نیست و یا کم‌رنگ است.

او در طول بیش از نیم‌قرن فعالیت، همواره معتمد و پشتیبان اهالی موسیقی بود و از تمام آزمون‌های معرفتی این حوزه پرحاشیه و پرگیرودار سربلند خارج شد.

تمامِ بزرگیِ نام ظریف از همین‌جاست؛ او به‌راستی در سلکِ درویشی بود البته نه چون جامه‌سپیدان دل‌سیاه در ظاهر، بلکه در باطنِ او افتادگی و تواضع خانه کرده بود. وی ظریف‌بین، بذله‌گو و مردم‌دار بود؛ هیچ‌گاه از توانایی‌های چشمگیر تکنیکی‌اش برای مسحور کردن عوام بهره نبرد. گفتار، کردار، ظاهر و باطن او همواره آراسته و در تکریمِ خلق بود.

نقش هوشنگ ظریف در شکل گرفتن یک معیار بنیادی در نوازندگی نسل جدید تارنوازان، بدون یک‌دست شدن یا حتی زایل شدن لحن‌های شخصی، در تاریخ تدریس موسیقی ایران یگانه و بی‌مانند است. به قول یکی از استادان بزرگ تار، آن‌هایی که شاگرد ظریف هم نبودند تحت‌تأثیر استاندارد تدریس او قرار داشتند و همگی کمینه‌ای از این اسلوب را آموختند و البته شاگردان هوشنگ ظریف بارها دربارۀ نقش معنوی و علمی او در تدریس موسیقی و حمایت او گفته و نوشته‌اند.

به‌راستی مسئولیت «هوشنگ ظریف بودن» در طول نیم‌قرن بر دوش هر انسانی سنگینی می‌کرد، ولی ظریف حتی بر این نگرانی هم فائق و آسوده‌خاطر بود چون مقام او خالی از منیت بود و این رمز بی‌نیازی اش بود.
در این بازار اگر سودی‌ست با درویش خرسند است
خدایا منعمم گردان به درویشی و خرسندی
راهش پررهرو باد.
مجله هنر موسیقی

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

«پرورده یِ عشق» (IV)

سخن دیگر اینکه توجّه شهیدی به تنوّع شعر و خواندن شعر شاعران مختلف مثال زدنی است و صرفا به دو یا سه شاعر برجسته اکتفا نکرده است. بنابر سنّت های سینه به سینه در آواز ایرانی بیشتر آواز را با غزل و آن هم غزل سعدی و بعدها غزل حافظ می خوانند و در مرتبه ی پایین تر غزل و مثنوی عطّار و مولانا یا رباعیّات خیّام، در این میان با وجودِ نبوغ شعری بی نظیر و تصاویر بدیع و محتوایِ عاشقانه یِ برجسته یِ سروده های نظامی، شعر حکیم نظامی گنجوی در آواز ایرانی مورد غفلت واقع شده است، عبدالوهّاب شهیدی نظامی خوانی ست بی نظیر که به خوبی از عهده ی بیان احساساتِ عمیق شعر نظامی برآمده و در این زمینه در مجموعه ی برنامه ی گلها آثار ماندگاری از خود به یادگار گذاشته است: هنگامی که در audio file برنامه ی گلهای رنگارنگ ۳۸۸ در مثنویِ ابوعطا، زاری های مجنون را بر درگاهِ کعبه زمزمه می کند:

مروری بر آلبوم «اپرای رستم و سهراب»

رستم و سهراب، این تراژیک‌ترین قله‌ی حماسه‌های فارسی را لوریس چکناوریان به هیات اپرایی درآورده و برای دومین بار منتشر کرده است. اجرای پیشین (ضبط سال ۲۰۰۰) را انتشارات هرمس سالی پس از ضبط منتشر کرده بود. این اجرای تازه با تکخوان‌هایی متفاوت (و به همین دلیل با لهجه‌ی برآمده از آواخوانی و تاکید متفاوت) و البته همان ارکستر و کر و احتمالا رهبری خود آهنگساز، گویا نسبت به اجرای پیشین نسخه‌ای دگرگون شده است (۱).

از روزهای گذشته…

درباره یادگار حبیب سماعی، طلیعه کامران (I)

درباره یادگار حبیب سماعی، طلیعه کامران (I)

طلیعه کامران نقاش و نوازنده برجسته سنتور و تنها بازمانده مکتب سنتور نوازی استاد حبیب سماعی، در بستر بیماری است و در بیمارستان خانواده نیروی زمینی ارتش بستری است. طلیعه کامران پس از انتشار آلبوم «یادگار حبیب» به سرعت در میان موسیقیدانان ایران به شهرت رسید.
نماد‌شناسی عود (II)

نماد‌شناسی عود (II)

او موافق است که معنای اولیه‌ی عود، چوب است اما بیان می‌کند که دو واژه‌نامه‌ی قدیمی عرب، قاموس و جوهری، معنی لاک‌پشت را برای آن ارائه کرده‌اند. این موضوع بسیار جالب توجه است نه فقط به خاطر افسانه‌های شکوهمند یونانی (در افسانه، آپولو، اولین چنگ را از لاک یک لاک‌پشت و رگ و پی آن ساخت) بلکه به این خاطر که سازنده‌ی واقعی لوت از لاکِ لاک‌پشت برای ساخت آن استفاده کرده ‌است. با وجود معناهای افسانه‌ای و واژه‌نامه‌ای عود، خواهیم دید که بی‌تردید معنای اصلی عود، وقتی این کلمه به یک ساز موسیقی اشاره می‌کند، چوب است.
وزن عروضی و وزن هجایی در موسیقی (V)

وزن عروضی و وزن هجایی در موسیقی (V)

در این بخش ، سعی شده است مدل وزن خوانی یادیاری دیگری ارائه گردد. این مدل دارای خصوصیاتی متفاوت است ، گرچه شباهت هایی با سیستم ارشد طهماسبی نشان می دهد :
این آب‌های اهلیِ وحشت… (II)

این آب‌های اهلیِ وحشت… (II)

جوزپه تارتینی (۱۷۷۰-۱۶۹۲) نوازنده و آهنگساز ایتالیایی، از مکتب‌آفرینان نوازندگی ویولن تا قبل از پاگانینی است. این موسیقیدان دوره‌ی باروک، با وجود اینکه در طول حیات خود بیش از ۱۴۰ کنسرتو ویولون ساخت، اما امروزه بیشتر با اثری شناخته می‌شود که در سال ۱۷۱۳ و در ۲۱ سالگی پس از دیدن کابوسی آن را ساخته بود. کابوسی که در آن، شیطان بر سر قبض روح آهنگساز با او نزاع دارد و در جایی، از تارتینی می‌خواهد تا ویولون‌اش را به او دهد تا برایش بنوازد.
وقتی همه خوابیم (II)

وقتی همه خوابیم (II)

رهبرانی که بصورت رهبر میهمان در سالهای اخیر سکان ارکستر را به دست گرفتند، نیمی بصورت تجربی رهبری ارکستر را فراگفته بودند (اگر قبول کنیم اصلا فراگیری ای در کار بوده!) این رهبران که حتی نمیتوان عنوان رهبر آماتور را هم برای آنها جایز دانست با اجرایی از آثار خود (که متاسفانه آثارشان هم از کیفیت مطلوبی بهرمند نبود) به هیچ وجه نمیتوانستند حتی برای ارتقا شناخت سبکهای موسیقی هم برای ارکستر مفید باشند. در این میان چند رهبر هم به ارکستر دعوت شدند که دارای توانایی رهبری ارکستر بودند ولی کمبود وقت فقط میتوانستند برای همان کنسرت مفید باشند.
ریتم و ترادیسی (IX)

ریتم و ترادیسی (IX)

با این حال، حتی مفیدتر از فهرست های رویدادها، تجسم داده های MIDI به صورت پیانو-رُل مطابق شکل ۱۲ است. در این نوع ارائه، محور عمودی نشان گر شماره های نت MIDI است (مانند F2=53) و نت های متناظرِ شستی های پیانو به صورت گرافیکی بر هر دو طرف شکل نشان داده شده اند. زمان در طول محور افقی حرکت می کند، و با ضرب ها و میزان ها مشخص شده است. هنگام نمایش سازهای کوبه ای، هر سطرْ متناظر با یک ساز متفاوت (به جای یک نت متفاوت) است. برای مثال، در مشخصات کلی MIDI برای طبل، سطر متناظر با C1 طبل بزرگ با شماره ی نت MIDI برابر ۳۶ است، D1=38 طبل کوچک است و ۴۲=۱♯F و ۴۴=۱♯G و ۴۶=۱♯A انواع مختلف سِنج پایی هستند. این موارد در شکل همراه با شماره ی نت MIDI متناظرْ برچسب گذاری شده اند.
نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XII)

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XII)

علّت دیگر و مهم تر رشد نکردن این شاخه از تجّدد، بی اعتنائی به ضرورت برگزاری کنسرت بود. اگر اجرای کنسرت در ایران ادامه می یافت و معمول می شد و همراه با آن «نقد موسیقی» هم پا می گرفت، مسلماً موسیقی ایران با نوسازی بیشتر به اعتلای مطلوب می رسید. اما برگزاری کنسرت که بدون برنامه مستمر گاه به گاه اتفاق می افتاد، آن طور که لازم است معمول نشد و مسئولین امور فرهنگی به این شاخه مهم فرهنگ در جامعه توجه لازم را نکردند.
گاه های گمشده (III)

گاه های گمشده (III)

در ردیف هایی که ثبت و ضبط شده اند و امروزه در دسترس هستند به اسامی مرکب با واژه «گاه» بر می خوریم: دوگاه، سه گاه، چهارگاه و پنجگاه. دوگاه گوشه ای در آواز بیات ترک (از متعلقات دستگاه شور)، سه گاه و چهارگاه دستگاه هایی مستقل و پنجگاه گوشه ای در دستگاه راست پنجگاه است. این اسامی مرکب با اعداد ترتیبی، منشاء بررسی های مرتضی حنانه بوده است.
گفتگو با جیمز دپریست (IV)

گفتگو با جیمز دپریست (IV)

از تجارت دوری کنند! مقدار کار زیاد نیست حتی برای ما که سالهاست در آن قرار داریم. واقعا نمی توان به جوانها توصیه ای کرد. اگر بتوانید، آنها دیگر نباید رهبر شوند! من موسیقی دانان فوق العاده با استعدادی را دیده ام که رهبری می کنند اما کار دشوار، پیدا کردن ارکستری است که بتوانند به همراه آن کارهای خوبی ارائه دهند و پایه های حرفه ای خود را بسازند.
مقدمه‌ای بر تجربۀ شنیداری معماری (II)

مقدمه‌ای بر تجربۀ شنیداری معماری (II)

فردی که در اتاقی نشسته و سر‌و‌صدای اتاق مجاور خود را می‌شنود، می‌تواند بدون حضور در آن اتاق، به نحوی در تجربۀ فضایی آنجا شریک باشد. از طرفی دیگر، جذب وسیع صدا می‌تواند عرصۀ شنوایی چندگانه‌ای تولید کند. با توضیح این مطالب، روشن می‌شود که خاصیت صدا و نحوۀ انتشار آن در فضا تجربه‌ای شنیداری پدید می‌آورد که هم‌تراز با تجربۀ دیداری نیستو هرکدام از آن‌ها منجر به درکی بدیع از فضا می‌شوند.