گفتگویی با مجموعه سازندگان قیچک نوین

در تولد ۸ سالگی ژورنال گفتگوی هارمونیک در تاریخ ۱۸ فروردین ۱۳۹۱، رضا ضیائی سازنده و پژوهشگر در عرصۀ سازهای موسیقی کلاسیک (گروه خانوادۀ ویولن)، از به ثمر رسیدن گام نخست از یک طرح اصلاحی بر روی ساز قیچک خبر داد؛ در این ساز کاسه بصورت ترکه ای و صفحه از جنس چوب در نظر گرفته شده بود. اجرایی شدن گام دوم کار بر روی این پروژه پس از یک پایش ۷ ساله با مجموعۀ جدیدی از هنرجویان کارگاه رضا ضیائی اتفاق افتاد. در این گام، پژوهش های جدیدتری از ابعاد گوناگون بر روی ساز قیچک و نسخه هایی از این ساز که به عنوان نمونه های مدرن پیشتر توسط اشخاص دیگری ارائه گردیده بودند انجام گرفته و نمونه های موجود از نظر ضعف ها و قوت های تکنیکی مورد سنجش قرار گرفتند.
قیچک نوین
دومین طرح از ساز قیچک جدید به صورت ساز چهارسیم سوپرانو در سال ۱۳۹۸ با کاسۀ یک تکه و سومین و چهارمین ساز به صورت آلتو چهار سیم و یک سوپرانو-آلتوی پنج سیم، هر دو به صورت کاسۀ یک تکه در سال ۱۳۹۹ طراحی و اجرا گردید. پس از آماده سازی نسخه های اولیه از سازها، از نوازندگان قیچک نظرخواهی شد و طرح وارد مرحلۀ نهایی برای رونمایی گردید. مراحل فوق در واقع کلیات پروژۀ اصلاح و بهینه سازی ساز قیچک محلی و قیچک مدرن بودند اما همچنان مسائل ناگفتۀ زیادی در طراحی و اجرای این ساز وجود دارد که لازم است با افرادی که در این پروژه همکاری داشته اند بطور دقیق تر گفتگو شود. در این راستا با عواملی که در طراحی و اجرای این پروژه نقش داشته اند گفت و شنودی داشتیم که برآیند آن را بطور خلاصه در ادامه می خوانید:

رضا ضیائی، سازنده و پژوهشگر در عرصۀ سازهای موسیقی کلاسیک (گروه خانوادۀ ویولن)



پیشینۀ پژوهشی این ساز چیست؟ چرا و چه زمانی به فکر کار بر روی آن افتادید؟
در رابطه با پیشینۀ تاریخی خود ساز قیچک، باید بگویم که منابع ما نیز برای تحقیق در این عرصه عمدتاً از همان منابع عمومی و در دسترس تشکیل می گردید. اما بخش عمده ای از تحقیقات ما بر روی این ساز معطوف به سنجش چرایی ها و چگونگی ها در نحوۀ طراحی عناصر، نحوۀ عملکرد مجموعۀ ساز (مکانیسم)، نقاط قوت و ضعف ساختاری و نظرات نوازندگان بوده است و کوشیده ایم در سنجش هر یک از این چرایی ها و چگونگی ها، پیشنهاداتی را برای حصول بهبود در وضعیت کلی ساز بنا بر اصول و مبانی دانش توأم با تجربه ارائه کنیم. لذا بررسی تغییرات ساز جدید، خود مستلزم آن است که بررسی نقادانه ای در رابطه با همین چرایی ها و چگونگی ها توأم با تبیین علت های فیزیکی، مکانیکی و آکوستیکی مورد توجه در طراحی قیچک جدید صورت بگیرد که البته از فرصت این مصاحبه بیرون است.

و اما در رابطه با بخش دوم سوال، می توان به این توضیح اشاره نمود که در آغاز نیز پرداختن به این ساز برای ما به علت درخواست های مصرانۀ دوستان هنرمندی صورت گرفت که مایل بودند به پشتوانۀ تخصص و دانش، گام هایی در مسیر تکامل و بهبود برخی سازهای تاریخی ایرانی برداشته شود. از این حیث، پس از طی تحقیقات اولیه و موازی با جریان اصلی فعالیت های تخصصی کارگاه، اقدام به ساخت نمونۀ آغازین در همان سال ۹۱ گردید و مجدداً در سال ۹۷ تحقیقات نوین و ساخت نمونه های جدید، با همراهی مجموعه ای متشکل از هنرجویان و دانش آموختگان کارگاه، در دستور کار قرار گرفت.

ساز جدید چگونه در گروه خانوادۀ قیچک طبقه بندی می شود؟
در رابطه با چگونگی طبقه بندی ساز جدید در یک خانواده از سازها، می توان به موارد بنیادین و متعددی اشاره نمود که یکی از آشکارترین وجوه، در ویژگی های بصری قابل بازشناسی است. اگر از این منظر به چگونگی تغییرات در ساز جدید به نسبت نسخه های تاریخی بنگریم، مجموعۀ عناصر بصری که این ساز را به گروه خانوادۀ قیچک مرتبط می سازد آشکار می گردد. و اما موارد دیگر از جمله ابعاد هندسی ساز، ویژگی های بخش های متعدد و چگونگی ارتباط آنها با هم، عملکرد سیستماتیک، محدودۀ صوتی (در قیاس با نمونه های مدرن)، جنس و رنگ صدا، نحوۀ نوازندگی و مواردی از این دست، در مجموع به منظور طبقه بندی ساز در گروه خانوادۀ قیچک می توانند مد نظر و مورد توجه قرار بگیرند.


ضرورت ها و پیش نیازهای ورود به عرصۀ تکامل سازها خصوصاً سازهای ایرانی را چه می بینید؟
پیش از هرچیز، حضور افراد متخصص و متعهد بواسطۀ اهداف مشترک و ارزشمند است که می تواند امکان وقوع یک اقدام همه جانبه را در این جهت فراهم آورد. چرا که مسألۀ بازنگری در سازها در راستای پیشرفت آنها خصوصاً به علت پیچیدگی های خاص موجود در رابطه با موضوع سازهای ایرانی، بدون یک اقدام همه جانبه موضوعی دشوار است. نباید فراموش کرد که در روزگار ما، دیگر امکان پرداختن به مسأله ای همچون مسألۀ تکامل سازها بدون تکیه بر پشتوانه هایی غنی از دانش و تجربه امری توأم با تردید است. با حفظ احترام به تمامی ساختارهای هنری، سنتی، تاریخی و تلاش های ارزنده ای که هرکدام از ارزش تاریخی و نگاه ویژۀ خودشان برخوردار هستند، مسیر ما به هیچ عنوان در جهت نفی و یا تأیید آنها نیست. بلکه بیش از هرچیز متمایل به بهرمندی از یافته هایی هستیم که اکسیر دانش و تجربه را به هر میزان در آن می توان یافت و باور داریم که می توان در سایۀ اقدام و همکاری مشترک پدیداری را عرضه داشت تا برآیندی واقعی از تلاش‌های مشترک بشریت باشد و در این صورت حتی خود این محصول نیز پایان راه نخواهد بود.

لطفاً در رابطه با مالکیت معنوی این آثار توضیح بفرمایید.
در کنار نمونه های موجود از این ساز، نسخه های دیگری از جمله قیچک باس جدید، قیچک ترکه ای جدید و نسخه های پیشرفتۀ سولیستی و حتی طرح های بروزرسانی شدۀ جدیدتر، و همچنین آرشۀ اختصاصی با طراحی جدید، با طی مراحل تحقیقاتی خود به منظور ورود به مراحل اجرایی در دستور کار می باشند. روشن است که هر اقدامی که به نوعی مشمول نقض مالکیت معنوی و فکری هر یک از این آثار گردد، مطابق قانون مورد بررسی و پیگرد قرار خواهد گرفت.

سوده مفیدی (دانش آموختۀ سال هشتم کارگاه رضا ضیائی)
در این پروژه بطور تخصصی وظیفۀ انجام ترسیمات بنیادین ساز مورد نظر را با استفاده از امکانات نرم افزارهای مهندسی و مکانیک برعهده داشته ام. همچنین مراحل مربوط به طراحی های مهندسی، متغیرهای مرتبط، محاسبات حجم، وزن و… به انجام رسیده است که تمامی مراحل آن از لحظۀ آغاز مستقیماً زیر نظر جناب ضیائی صورت گرفته است. در رابطه با چالش های این کار به ذکر این نکته بسنده می کنم که مجموعۀ طراحی ها تنها در بخش نهایی پروژه بیش از ۹ ماه به طول انجامید.

فرزاد شالپوش (دانش آموختۀ سال پنجم کارگاه رضا ضیائی)
مشارکت من در این پروژه در مواردی همچون طراحی برخی از عناصر بصری، به عنوان مثال شبکه های دریچه های صوتی و طرح های عناصر تزئینی بر مبنای زیبایی شناسی ایرانی، انجام مراحل مربوط به اجرا و نصب دسته ها، آماده سازی و اجرای رنگ، مشارکت در مراحل مربوط به اجرای ضخامت ها و کوک صفحات و مشارکت در طراحی فنی و ساخت قطعاتی همچون سیم گیرها بوده است. با توجه به دشواری ها و ظرافت های اجرایی بخش هایی مانند ساختار دسته، عناصر تزئینی و دریچه های صوتی، پروژه با پیچیدگی های تکنیکی قابل توجهی همراه بود که البته تلاش شده است با کیفیت مطلوب به انجام برسد.


ندا اسدی نژاد (دانش آموختۀ سال ششم کارگاه رضا ضیائی)
مشارکت در طراحی دریچه های صوتی، طراحی و اجرای نمونه های اولیه از ساختار دسته بر مبنای زیبایی شناسی ایرانی و اجرای قسمت هایی همچون سدل و نات و همچنین حضور در مراحل تحقیقاتی، وظایف من را در این پروژه تشکیل می دادند. با توجه به اینکه در بازطراحی اجزاء ساختاری همچون ساز، عناصر زیبایی شناسی در کنار اصول و مبانی مکانیکی، آکوستیکی و فیزیکی می باید توأمان مورد توجه و تأکید قرار گیرند، رسیدن به یک نقطه تعادل مطلوب به جهت بازطراحی عناصر بصری از چالش های پروژه به شمار می رفت.


فرشاد شالپوش (دانش آموختۀ سال چهارم کارگاه رضا ضیائی)
مشارکت در تراش و اجرای فرم ها و تعیین ضخامت کاسه، اجرا و آماده سازی فینگربرد و اجرای برخی قطعات جانبی مانند دکمۀ پاشنۀ دسته، بخش عمدۀ وظایف مرا در این پروژه تشکیل می داد. همچنین در مراحل اولیۀ آماده سازی الگوهای اجرایی، آماده سازی و اجرای رنگ سازها و برخی دیگر فعالیت های اجرایی همکاری داشته ام. مقدار ضخامت کاسه ها در نمونه های جدید به نسبت نمونه های پیشین با حساسیت ویژه ای به جهت تثبیت ویژگی های آکوستیکی در نظر گرفته شده است آنچنانکه چگونگی تنوع ضخامت ها در مناطق مختلف با نگاهی جدید اجرا شده است؛ که این مهم مجموعه ای از ظرافت ها و دشواری های اجرایی را با خود همراه دارد.

امیر خمسه (دانش آموختۀ سال هشتم کارگاه رضا ضیائی)
شرح وظایف من در این پروژه بدین ترتیب بوده است: مشارکت در طراحی برخی از اجزاء و عناصر ساز از جمله نمونه هایی اولیه از دریچه های صوتی و ساختار دسته بر مبنای زیبایی شناسی ایرانی، مشارکت در مراحل اجرایی صفحات نمونه های اولیه، مشارکت در طراحی و اجرای بریج اختصاصی برای ساز جدید بر مبنای خواسته های صوتی و آماده سازی مدل های سه بعدی از ساز توسط نرم افزارهای مهندسی و همچنین همکاری در تحقیقات تاریخی و تحقیقات مرتبط با زیبایی شناسی ایرانی و فیزیک ساز از جمله محاسبات حجم هوای مرتعشه و مساحت دریچه های صوتی. در مورد چالش ها: برای پروژه ای با این گستردگی در ابعاد، لازم است که هر لحظه آمادگی یک تغییر و یا یک اقدام در جهت بهبود را داشته باشید، خصوصاً که پیچیدگی های فعالیت بصورت یک مجموعه و حضور نظرات گوناگون را هم به آن اضافه کنیم، اینگونه چالش ها جز با همدلی قابل مرتفع شدن نیستند…
سخن پایانی؟
لازم به یادآوری است که بجز اعضای اصلی و ثابت مجموعۀ کنونی هنرجویان کارگاه که در پروژۀ جدید بطور پایدار مشارکت داشته اند، اشخاص دیگری هم از جمله جناب آقای خوشبختی، یکی از هنرجویان قدیمی کارگاه، در پروسۀ ساخت طرح اصلاحی همکاری داشته اند که مراتب قدردانی و سپاسگزاری خود را در اینجا نسبت به ایشان اعلام می داریم. همچنین سایر دوستانی که در یک مقطع زمانی محدود در مراحلی از این پروژه همکاری و همراهی داشته اند و در اینجا به رسم قدردانی از ایشان نام می بریم: جناب آقای سعید جلالی، در ساخت نسخۀ اولیه از قالب کاسه های مدل ترکه ای؛ خانم سارا عیسی زاده و خانم نادیا شالپوش، در اجرای مراحلی از تراش کاسه ها، صفحات و دریچه های صوتی نمونه های اولیۀ ساز…

مروری بر آلبوم «اپرای رستم و سهراب»

رستم و سهراب، این تراژیک‌ترین قله‌ی حماسه‌های فارسی را لوریس چکناوریان به هیات اپرایی درآورده و برای دومین بار منتشر کرده است. اجرای پیشین (ضبط سال ۲۰۰۰) را انتشارات هرمس سالی پس از ضبط منتشر کرده بود. این اجرای تازه با تکخوان‌هایی متفاوت (و به همین دلیل با لهجه‌ی برآمده از آواخوانی و تاکید متفاوت) و البته همان ارکستر و کر و احتمالا رهبری خود آهنگساز، گویا نسبت به اجرای پیشین نسخه‌ای دگرگون شده است (۱).

تاریخ ادبیات عالمانه در موسیقی (II)

در نوشته‌های فارسی امروزی وقتی حرف از ادبیات و موسیقی به میان می‌آید عادت کرده‌ایم دنبال تحقیقاتی برویم که عمدتاً در پی رد پای اصطلاحات موسیقایی در آثار ادبی به مفهوم هنری آن هستند اما این کتاب از آن نوع نیست. در مقام مقایسه کتاب فلاح‌زاده کم و بیش رویکردی معکوس در پیش می‌گیرد و دگرگونی‌های ادبی متن‌های تخصصی موسیقی را در کانون توجه می‌آورد و تطور زبان آنها را بررسی می‌کند.

از روزهای گذشته…

نماد‌شناسی عود (IV)

نماد‌شناسی عود (IV)

اولین کسی که عود ده زهی را ساخت الفارابی (نه آن فیلسوف مشهور با همین نام) بود و ماجرا از این قرار بود که مردی در شهری که الفارابی در آن زندگی می‌کرد از دنیا رفت و چون الفارابی از افراد برجسته‌ی شهر بود به مراسم تدفین آن مرد رفت… در گورستان، وقتی از کنار قبری می‌گذشت که رویش برداشته شده بود، اسکلتی را دید…که ساق‌ها و رگ‌های آن معلوم بود. او تعداد رگ‌ها را شمرد و دید که ده تا هستند. همین موضوع بود که وی را برانگیخت تا عودِ ده زهی را بسازد.
تاثیر ساختار جملات بر ادیت در ویولون (I)

تاثیر ساختار جملات بر ادیت در ویولون (I)

ویولون، سازی با توانمندی های بسیار در زمینه اجرای موسیقی است و این موضوع حاصل از امکاناتی است که پیش از هر عاملی، ساز با ویژگی های منحصر به فرد خود در زمینه طراحی و ساخت و نیز اصلاحات انجام گرفته بر روی آن در طی چند قرن، در اختیار نوازندگان و آهنگسازان قرار داده است و هنرمندان با بهره گیری از این خصوصیات، تکنیک های مختلف نوازندگی این ساز را ابداع کرده و آن را پرورش داده اند.
گفتگو با مدرس ویلنسل، ایرنه شارپ (II)

گفتگو با مدرس ویلنسل، ایرنه شارپ (II)

من اغلب با گرفتن پرینتهایی از کتاب “روشهایی برای ویلنسلیت های جوان” (Pathways for Young Cellists) از اُلگا استائورت (Olga Stuart) با هنرجویان شروع می کنم. این کتاب شبیه کتاب اول پیانو است، در هر صفحه اطلاعات اندکی آمده و به هنرجویان حسی از یادگیری سریع را منتقل می کند. پس از آن با چندین کتاب روشها و تمرینها ادامه می دهم: روشهای فیلارد برای ویلنسلیست های جوان (Feuillard Method)، تمرینهای آرشه زدن سوچیک اپوس ۳ (Sevcik Opus 3)، کتاب دبیرستان ویلنسل نوازی پوپر (Popper High School of Cello Playing) و پیاتی کاپریسز (Piatti Caprices).
گفت و شنودی درباره سازهای ابداعی (XI)

گفت و شنودی درباره سازهای ابداعی (XI)

آقای شجریان گفته اند: « …نوازندگان امریکایی بی نهایت از این ساز ها استقبال کرده اند، چند تن از برجسته ترین نوازندگان ویلن و چللو (ویلنسل) امریکایی سازهای مرا برده اند و با آنها قطعات مختلفی نواخته اند ولی نوازندگان ایرانی همیشه با دیده ی تردید به آنها می نگرند و بجای “انتقاد سازنده” (عین واژه ی استاد را به کار میبرم) آنانرا تحریم می کنند.» نوازندگان غربی از سازی استقبال بکنند یا نکنند ملاک کیفی خوبی نیست؛ آیا استقبال آنها به این معنی بوده که این ساز قابل قیاس با یک ساز استاندارد است؟ (البته این توانایی را ممکن است تنها یک سازنده ساز آشنا به آکوستیک داشته باشد ولی اجرایی که کردند با ارکستری از این سازها نشان میدهد چقدر این سازها توانایی دارند؛ Audio File به فیلم کنسرت ایشان با پورناظری ها توجه کنید! یک ارکستر زهی از خانواده ویولون حتی با سوردین اینقدر صدای ضعیفی ندارد)
آثار مرتضی حنانه به نفع زلزله زدگان کرمانشاه عرضه می شود

آثار مرتضی حنانه به نفع زلزله زدگان کرمانشاه عرضه می شود

برای اولین بار پارتیتورهایی از آثار آهنگساز بزرگ و صاحب سبکِ ایرانی استاد زنده یاد مرتضی حنانه به نفع زلزله زدگان غرب کشور عرضه می شود. امیرآهنگ آخرین شاگرد مرتضی حنانه اعلام کرد: به زودی ده پارتیتور از آثار استاد مرتضی حنانه توسط من و نظارت امیرعلی حنانه در اختیار علاقمندان آثار این آهنگساز برجسته و صاحب سبک قرار می گیرد.
بررسی و نقدِ «مبانی نظری موسیقی ایرانی» (V)

بررسی و نقدِ «مبانی نظری موسیقی ایرانی» (V)

با این نوع مشکلات بیانی و تعریفی و بدون شیوه یا متد بررسی، مشکل اساسی و مهم ِ شناسایی عناصر سازنده و نوع ساختمانِ موسیقی ایرانی، مبهم و نارسا می ماند. استفاده از واژه های عامیانه مانند «مقام مادر» یا «تئوری برآمده از دل موسیقی» هم کار را مشکل تر می کند. مثلا مقام درآمد در شور «مقام مادر» نامیده شده اما به ابوعطا و بیات ترک که میرسیم، بلاتکلیف، نمی دانیم که درآمد ابوعطا هم «مادر» است یا نسبت دیگری دارد. در مورد تعریف مقام و شکل و اندازه اش هم بلاتکلیفی دیده می شود، یک دانگی ص ۳۱، دو دانگی ص ۴۵، سه دانگی ص ۵۴، سه دانگی در هم تنیده ص ۷۵٫ در پشت این انواع مقام ها، گام هفت صدایی فرنگی هم حضوری هرچند کم رنگ دارد که فزاینده ابهام است. در حالیکه هرمز فرهت در ۱۳۸۰ (برای فارسی زبانها) توضیح داده که مقام های موسیقی ایرانی هر یک شکل خاصی دارند و در قالب یک یا دو دانگ یا یک گام نمی گنجند. تئوری پرداز باید یا گفته پژوهنده قبلی را بپذیرد یا آن را نقد کرده و علت باطل بودنش را روشن کند.
مرور آلبوم «مثنوی صبا»

مرور آلبوم «مثنوی صبا»

بازنویسی/تنظیم آثار برای سازهای دیگر در اولین سطح به کار گستراندن کارگان (رپرتوار) می‌آید، حال با هدف آموزش باشد یا دسترسی‌پذیری قطعات برای نوازندگان آموزش دیده. از این رو نفس حضور آلبوم «مثنوی صبا» (و بیش از آن کتاب نغمه‌نگاری‌‌اش) مغتنم است. آنچه در خود آلبوم شنیده می‌شود ۲۱ قطعه و نواخته از «ابوالحسن صبا» موسیقیدان افسانه‌ای و پرجاذبه‌ی تاریخ ماست که اگر از سطح نخست برگذریم ابعادی از مساله‌ی کارهای مشابه را بر ما هویدا می‌کند.
فراخوان عضویت در انجمن صنفی هنرمندان موسیقی

فراخوان عضویت در انجمن صنفی هنرمندان موسیقی

انجمن صنفی هنرمندان موسیقی ایران با گواهینامه ثبتی از وزارت کار و امور اجتماعی (۱۳۷۷)، تائید شده سازمان بین المللی کار ILO در ژنو (۱۳۷۶)، دارای گواهینامه عضویت در فدراسیون بین المللی موسیقیدانان FIM به مرکزیت پاریس (۱۳۸۷) می باشد. اهداف انجمن صنفی هنرمندان موسیقی ایران طبق اساسنامه تایید شده وزارت کار، حمایت از حقوق مدنی، خواسته های صنفی و قانونی هنرمندان عضو می باشد.
هماهنگی در موسیقی ایران (I)

هماهنگی در موسیقی ایران (I)

مقاله ای که پیش رو دارید به قلم روح الله خالقی، آهنگساز و رهبر ارکستر گلها است. وی در این مقاله به تاریخچه چندصدایی در موسیقی ایران پرداخته است و در حاشیه نقطه نظرات خود را نیز در این زمینه مطرح کرده است.
رسول صادقی: هر روز در حال پیشرفت هستیم

رسول صادقی: هر روز در حال پیشرفت هستیم

امسال ۱۲ سال از زمان انتشار اولین مطالب در مورد پیشنهادات دکتر حسین عمومی برای سازهای نی و تنبک در این سایت می گذرد. در این ۱۲ سال، نوازندگان و سازندگان جدیدی به جامعه موسیقی وارد شده و در کنار ورود نسل جدید بعضی از اساتید نسل قدیم یا وارد دوره بازنشستگی شده یا رخت از جهان بربستند. در میان نوازندگان و صنعتگران نسل جدید یک چهره پرکارتر و پر انرژی تر از دیگران با جدیدت مثال زدنی بر روی ساز نی کار کرده است که برخلاف بسیاری از سازندگان هم نسل اش، بیشتر از یکسال است که بدون هیچ چشمداشتی، تمام پیشنهادها و یافته های جدید خود را در اختیار علاقمندان این ساز می گذارد؛ رسول صادقی، نوازنده و خواننده و متخصص طراحی قالب، مدتهاست که تلاش دارد با استفاده آخرین دستاوردهای دانش قالب سازی و بهره گیری از دانش سازسازی دیگر کشور ها، به طراحی سازی بپردازد که خواسته های نسل خودش را برآروده سازد. امروز به گفتگویی با او می پردازیم: