مختصری درباره فرم موسیقی ایرانی (II)

موتیف
کوچکتر از نیم جمله، موتیف است که نام فارسی آن «انگاره» می باشد. موتیف کوچکترین جزء معنی دار موسیقی است مانند کلمه در زبان، در موتیف ریتم بسیار مهم است.

انواع ملودی
ملودی به دو نوع موزون و ناموزون تقسیم می شود که هر دو می توانند موتیف داشته باشند. قطعه آوازی خسروانی دارای موتیف است. قطعات بدون موتیف سخت حفظ می شوند. موتیف بخشی است که می تواند در ذهن بماند.

سه روش استفاده از موتیف توسط آهنگسازان
اول: در جاهای مختلف تکرار می شود.
دوم: موتیف در نقش استیناتو که یک لایه در زیر صدا موتیف را مدام تکرار می کند.
سوم: موتیف به شکل تِم استفاده می شود، در ابتدا به صورت یک جمله، سپس تبدیل به یک بخش و سپس گسترش در کل قطعه.

تکرار
تکرار در سطح موتیف و بخش ها رخ می دهد. تکرار باعث انسجام قطعه می شود. بدون تکرار موتیف قطعه پیچیده می شود. وقتی تکرار در سطح کل قطعه باشد قطعه منسجم تر می شود.

انواع تکرار
عینی: آن بخش عینا تکرار می شود (تغییر سازبندی و اکتاو جزو تغییرات عینی است)
تکرار در سطح موتیف و تغییرات جزئی: مثل تزئینات و آمدن ترنم ها.
سکانس: بالا یا پایین رفتن پلکانی یک موتیف.

نگاه کلی به فرم
فرم به شکل کلی تر نسبت به فیزیک صوت و هارمونی به یک قطعه نگاه می کند. گاهی از این هم فراتر می رود و ساختار کلان را بررسی می کند. مانند بررسی یک کنسرت و روابط بین قطعات (مثلن در موسیقی ایرانی: روابط بین پیش درآمد، درآمد، چهارمضراب، تصنیف بررسی می شود و باید چگونگی وصل اینها بهم بحث شود).

جملات
معمولا انتهای نیم جمله بالا می رود که نشانه عدم پایان است. در دل جمله ها و نیم جمله ها موتیف در حال تغییر است. تغییر در نیم جمله ها و موتیف هم به منظور ایجاد انسجام و تنوع است.

نقش مقابل
در جهت ایجاد تضاد و زیبایی بیشتر از شش روش مختلف در این زمینه استفاده می شود:
معکوس کردن: اگر حرکت پایین رونده باشد بالارونده می شود و بالعکس.
قهقرایی، آینه وار: گویی ملودی در آینه تکرار می شود که می تواند آینه افقی یا عمودی قرار گیرد.
کاهش یا افزایش: کشش ها تغییر می کند.
کشش ریتمیک ثابت، فواصل متغیر.
نت ها ثابت، ریتم متغیر.
گزینش تکه ای ریتمیک یا ملودیک از ایده اصلی و گسترش آن.

دیگر روش های ایجاد تنش و تفاوت
سوال و جواب
تمام اتفاقات نقش مقابل در سطح جمله نیز کاربرد دارد. اَشکال دیگری نیز برای ایجاد تنش وجود دارد که رایج ترین آنها «سوال جواب» است. سوال حالت «تعلیق و تنش» و جواب حالت «فرود و آرامش» دارد. «خانه» در فرم های قدیمی همان بخش دارای «آرامش» است. مُد گردی حالت «تنش» ایجاد می کند. ایست ها ایجاد تنش می کنند، به ترتیب از کم به زیاد: ایست قطبی، ایست موقت، ایست تعلیقی. سوال و جواب گاهی کاملا شبیه هم و تنها تفاوت در نت آخر و گاهی کاملا متفاوت هستند.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

«پرورده یِ عشق» (IV)

سخن دیگر اینکه توجّه شهیدی به تنوّع شعر و خواندن شعر شاعران مختلف مثال زدنی است و صرفا به دو یا سه شاعر برجسته اکتفا نکرده است. بنابر سنّت های سینه به سینه در آواز ایرانی بیشتر آواز را با غزل و آن هم غزل سعدی و بعدها غزل حافظ می خوانند و در مرتبه ی پایین تر غزل و مثنوی عطّار و مولانا یا رباعیّات خیّام، در این میان با وجودِ نبوغ شعری بی نظیر و تصاویر بدیع و محتوایِ عاشقانه یِ برجسته یِ سروده های نظامی، شعر حکیم نظامی گنجوی در آواز ایرانی مورد غفلت واقع شده است، عبدالوهّاب شهیدی نظامی خوانی ست بی نظیر که به خوبی از عهده ی بیان احساساتِ عمیق شعر نظامی برآمده و در این زمینه در مجموعه ی برنامه ی گلها آثار ماندگاری از خود به یادگار گذاشته است: هنگامی که در audio file برنامه ی گلهای رنگارنگ ۳۸۸ در مثنویِ ابوعطا، زاری های مجنون را بر درگاهِ کعبه زمزمه می کند:

مروری بر آلبوم «اپرای رستم و سهراب»

رستم و سهراب، این تراژیک‌ترین قله‌ی حماسه‌های فارسی را لوریس چکناوریان به هیات اپرایی درآورده و برای دومین بار منتشر کرده است. اجرای پیشین (ضبط سال ۲۰۰۰) را انتشارات هرمس سالی پس از ضبط منتشر کرده بود. این اجرای تازه با تکخوان‌هایی متفاوت (و به همین دلیل با لهجه‌ی برآمده از آواخوانی و تاکید متفاوت) و البته همان ارکستر و کر و احتمالا رهبری خود آهنگساز، گویا نسبت به اجرای پیشین نسخه‌ای دگرگون شده است (۱).

از روزهای گذشته…

اصول نوازندگی ویولن (XIV)

اصول نوازندگی ویولن (XIV)

باید دقت داشت که در هیچ از یک از آرشه های چپ و یا راست، دست گیری آرشه و یا آرشه کشی نبایستی باعث ایجاد حالت گرفتگی در ناحیه سمت راست قفسه سینه و یا بالا گرفتن غیر عمدی شانه گردد. یک اشتباه بسیار رایج در این زمینه، بالا آمدن تدریجی شانه در آرشه کشی با جهت چپ و با نزدیک شدن به پاشنه است و مورد دیگر بالا گرفتن غیرعمدی شانه در هنگام دست گیری آرشه در ناحیه پاشنه، در آرشه راست می باشد.
منتشری: از ده سالگی تهران بودم

منتشری: از ده سالگی تهران بودم

دلیل اصلی آن، این است که من از سنین ۱۰-۱۱ سالگی از شهرستان [لنگرود] به تهران آمدم و بقیه سال های زندگی ام را در این شهر بودم. یعنی منزل ما یا در سه راه سیروس یا بازار آهنگرها بوده است و با افرادی همراه بودم که همین لحن را شنیده ام و “بیات تهران” که می خوانم را تهرانی اصیل هم نمی تواند بخواند. “هفت سین” و “چهارشنبه سوری” و “کوچه باغی” و… مربوط به تهران است که استاد بعدا این ها را با ردیف های آوازی تطبیق داده بود.
بهاریه سال ۹۴ و دو شب اجرا از ارکستری که هنوز تشکیل نشده است!

بهاریه سال ۹۴ و دو شب اجرا از ارکستری که هنوز تشکیل نشده است!

سایت گفتگوی هارمونیک به رسم ده ساله ی اخیر، سر آغاز هر نوروزی را با عرض شادباش به اهالی موسیقی، آرزوی بهروزی برای ایشان و ارائه ی مطلبی آغاز می کند و گاه در آن سعی می شود به اتفاقات مهمی که در یک سال گذشته ی موسیقی کشور رخ داده است، بپردازد. اما از آنجا که سخن از چگونگی روند موسیقی کشورمان طی چند سال اخیر منجر به بازگویی تلخکامی های این اهالی خواهد شد و به قول قدیمی تر ها شگون ندارد سال نو را با این دست گلایه ها شروع کنیم، بهتر دیدم فقط از مهمترین اتفاق سال گذشته حرف بزنم: اجرای ارکستر سمفونیک تهران. اما آیا واقعاً این یک اتفاق بزرگ بود؟ به طور قطع می توان گفت تعطیلی و سکوت این ارکستر که تا امروز سه – چهار سال طول کشیده است، اتفاق مهمتری تلقی می شود.
مگر کار سختی است؟ (درسی از عدم موفقیت در موسیقی پاپ)

مگر کار سختی است؟ (درسی از عدم موفقیت در موسیقی پاپ)

نوشتن یک ترانه آسان است. مگر نه؟ ظاهرا هرکسی که بتواند درست بخواند، چند آکورد بر روی گیتار نواخته یا یک ملودی را با پیانو اجرا کند، تمام دانش مورد نیاز برای نوشتن یک ترانه سه دقیقه ای پاپ کلاسیک را خواهد داشت. اما ماجراهایی که در دنیای ترانه سرایی وجود دارند به ما میاموزند که این قالب هنری ظاهرا عامه پسند، در حقیقت به استعداد و مهارت بسیار بیشتری از آنچه اکثر ما در اختیار داریم، نیاز دارد.
گزارشی از یک ضبط میدانی (IV)

گزارشی از یک ضبط میدانی (IV)

دستگاه مورد استفاده ‏ی من «زوم اچ یک» ورژن شماره‏ ی دو است که در تصویر شماره‏ ی دو دیده می‏ شود. مشخصات دستگاه به شرح زیر است:
نقدی بر عملکرد چند سالۀ اخیر پرویز مشکاتیان

نقدی بر عملکرد چند سالۀ اخیر پرویز مشکاتیان

مطمئنا نام و آثار پرویز مشکاتیان آنچنان با فرهنگ موسیقی معاصر ایران عجین گشته که می توان وی را از بزرگترین و تاثیرگذارترین نوازندگان وآهنگسازان سه دهۀ اخیر ایران به حساب آورد.
برگزاری هشتمین جشنواره نوشتارها و سایت‌های موسیقی به اردیبهشت ۹۹ موکول شد

برگزاری هشتمین جشنواره نوشتارها و سایت‌های موسیقی به اردیبهشت ۹۹ موکول شد

تشکیل جلسه هیات امنای جشنواره نوشتارها و سایت‌های موسیقی در هشتمین دوره برگزاری با اتفاقات تلخ ماه های پایانی سال جاری روبرو بود و از آنجا که حجم اخبار ناخوشایند و نیز ترافیک کاری روزهای پایانی سال رمقی برای برگزاری این جشنواره نمی گذارد، ضمن عرض تسلیت و احترام به بازماندگان حوادث اخیر، برگزاری جشنواره را به سال آینده موکول خواهیم کرد.
درگذشت ری چارلز

درگذشت ری چارلز

روز گذشته در خبرها داشتیم که ری چارلز (Ray Charles) خواننده و نوازنده پیانو در سن ۷۵ سالگی از دنیا رفت. او با وجود آنکه بیشتر یک خواننده بود تا نوازنده پیانو بخاطر توانایی در مطرح کردن قطعات زیادی از سبکهای Jazz ،Blues ،R&B و Soul به عنوان قطعات کلاسیک، به عنوان یک نابغه معروف شده بود و واقعا” هم اینگونه بود.
“نگرش کلاسیک به هارمونی و پیانوی جَز” منتشر شد

“نگرش کلاسیک به هارمونی و پیانوی جَز” منتشر شد

به طور کلی منابع موجود به زبان فارسی برای علاقمندان موسیقی جَز (Jazz) بسیار ناچیز بوده و کتابهایی که در این زمینه در دسترس می باشند عمدتاً به بررسی اجمالی تاریخچه، سبکها و یا ویژگیهای کلی این نوع موسیقی می پردازند.
جنبه‌هایی از فرم مقدمه‌ بیداد پرویز مشکاتیان (XI)

جنبه‌هایی از فرم مقدمه‌ بیداد پرویز مشکاتیان (XI)

حالا در بخش‌های سوم و پایانی (شکل‌های ۱۴ و ۱۶) درست به عکسِ آغاز قطعه از مرکز گرایش ر آغاز و سپس حل با مرکز ر و بعد حل با مرکز سل و در نهایت نقش‌مایه‌ی آ می‌آید، آن هم درست زمانی که قطعه با همین نقش‌مایه‌ی پراهمیت به پایان می‌رسد. بدین ترتیب بازگشت ظریف در فرم این قطعه کامل می‌شود و اکنون می‌توان نمای فروکاهیده‌ی دقیق‌تری از ساختار بزرگ مقیاس آن دید.