نگاهی گذرا به کتاب‌های آموزش هارمونی
متنشر شده در سال‌های اخیر (۸۹-۸۳) قسمت دوم

معیارهای مقایسه
در همان ابتدا این کتاب‌ها را می‌توان به دو دسته‌ی کلی تقسیم کرد: هارمونی‌های کاربردی و هارمونی‌های تحلیلی. این دو دسته را از جهت تاکید کتاب بر موضوع هارمونی از یکدیگر جدا می‌کنند. هارمونی‌های کاربردی بیشتر به آموزش دستورالعمل‌های فن هارمونی می‌پردازد با این هدف که خواننده پس از مطالعه، توانایی به کارگیری آن‌ها را در ساخته‌های خود داشته باشد.

اما کتاب‌های هارمونی تحلیلی ضمن آوردن دستورات این فن بیشتر به موضوع تجزیه و تحلیل آثار آهنگسازان می‌پردازد و از این طریق زمینه‌ی آموزش خواننده را فراهم می‌آورد. شاید در سطوح بالا و با نگاهی سختگیرانه بتوان گفت که دسته‌ی اول بیشتر با فرآیند تئوری موسیقی و آهنگسازی و دسته‌ی دوم با موسیقی‌شناسی مرتبط است. در این میان نباید فراموش کرد که بیشتر کتاب‌های معمول هارمونی دقیقا در یکی از دو دسته‌ی یاد شده نمی‌گنجد، بلکه به تناسب از هر دو روش بهره گرفته حتا اگر نام آن‌ها تنها به یکی از روش‌ها اشاره کند.

مجموعه‌ی دستورالعمل‌هایی که هارمونی نام گرفته می‌توان بر حسب قرار گرفتن در یکی از این دو دسته‌بندی مورد مقایسه قرار داد. این مجموعه دستورات در دوره‌های مختلف تاریخی و بر حسب سلیقه‌ها و سبک‌های متعدد در موسیقی تغییر کرده است؛ بنابراین اولین چیزی که می‌‌توان انتظار داشت، این است که پاسخ یا راه حل ارائه شده برای هر یک از پرسش‌ها در هارمونی برحسب این که کتاب مورد نظر در چه دوره یا وابسته به کدام یک از سبک‌های آموزشی است، متفاوت باشد. بر این اساس، انتخاب یک (یا چند) موضوع و مقایسه‌ی آن‌ در کتاب‌های مذکور می‌تواند اطلاعاتی در مورد روش‌های آن‌ بدست دهد.

روش‌های آموزش‌ هارمونی به این منظور طراحی می‌شود که هنرجویان علاقه‌مند را با این فن و ادبیات موسیقایی -که بر اساس آن در چند صد سال تکمیل شده- آشنا کند و بعدها بتوانند روش‌شناسی آن را (و نه عین دستورالعمل‌ها) در ساخته‌های خود به کار گرفته یا در هنگام نواختن آثار دیگران (اگر نوازنده‌اند) از بافت آن درک بهتری داشته باشند. کتاب‌های هارمونی از جهت فوق نیز قابل بررسی‌ است؛ یعنی می‌توان میزان آزادی را که به هنرجو می‌دهند بررسی و همچنین مطالعه کرد که آیا مجموعه‌ی تمرین‌هاخلاقیت هنرجو را تحریک می‌کند یا منجر به وابستگی او به مجموعه‌ی دستورات به عنوان راه‌حل‌های از پیش تعیین شده (و احتمالا غیر قابل تغییر) می‌شود (۶).

همین‌طور روش‌ها و کتاب‌ها از منظر تاریخی نیز قابل مقایسه است. گاه در کتاب‌های هارمونی (حتا انواع کاربردی) بدون این که اشاره‌ای به تقدم و تاخر تاریخی فنون بشود نوعی نظم زمانی در ارائه‌ی مطالب به چشم می‌خورد و گاه نیز چنین نظمی در ارئه‌ی مطالب وجود ندارد که به روند آموزش هنرجویان این درس لطمه وارد می‌کند.

انتخاب مثال‌های کتاب نیز گاه اطلاعاتی به خواننده می‌دهد و او را در یک جهت‌گیری خاص هدایت می‌کند. این انتخاب از دیدگاه تاریخی مورد بررسی قرا ر گرفت، اما از دیدگاه‌های دیگری نیز قابل بررسی است. برای مثال اگر دو نویسنده برای نمونه‌ی یک حل به خصوص دو اثر متفاوت را برگزیده‌ باشند و این انتخاب هدف خاصی را دنبال کند، دیدگاهی که موجب چنین انتخابی شده، می‌تواند به عنوان معیاری برای مقایسه مورد استفاده قرار گیرد.

بیشتر مهارتی که از کتاب‌های هارمونی به هنرجوی خواننده منتقل می‌شود، نه از طریق مطالعه‌ی دستورالعمل‌ها بلکه به خاطر انجام تمرین‌هایی است که در متن هر کتاب موجود است. چالش‌هایی که در این تمرینات پیش می‌آید به هنرجو کمک می‌کند تا حالت‌های بیشتری از مسئله راببیند و به راه حل های بیشتری برای آن بیندیشد. در بعضی کتاب‌ها نیز تمرین‌ها به گونه‌ای طراحی شده که خلاقیت هنرجو را بیشتر شکوفا کند. بدین ترتیب چیدمان تمرین‌ها و مسائلی که در آن‌ها پیش می‌آید نیز می‌تواند در مقایسه‌ی این نوع کتاب‌ها مورد بررسی باشد.

روش نشانه‌گذاری هر یک از کتاب‌ها نیز ممکن است به عاملی برای مقایسه تبدیل شود. نوشتن اعداد و علامت‌ها برای نشان دادن وضعیت و وصل آکوردها از دیر باز (باس شیفره به عنوان یک روش مختصرسازی از دوره‌ی باروک به کار می‌رفته است) رواج داشته و چون در همه جا به یک شکل مورد استفاده نیست می‌توان آن را برای مقایسه‌ی کتاب‌ها به کار گرفت.

دست آخر، دیدگاه زیباشناسانه‌ای که کتاب القا می‌کند موضوع جالبی برای بررسی است. هر چند در کتاب‌های هارمونی کمتر دیده شده نویسندگان به طور مستقیم سعی در هدایت زیباشناسانه‌ی خواننده کنند (۷)، اما این کار به طور غیر مستقیم در تمامی کتاب‌ها انجام می‌شود.

پی‌‌نوشت‌ها
۶- احتمالا این گرایش به آهنگسازان روس در [۳] و [۸] علاوه بر روس بودن مولفان و علاقه‌ی طبیعی آنان به مکتب ملی‌شان، به شرایط زمان تالیف و انتشار کتاب‌ها هم برمی‌گردد. در اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی به‌خصوص در عصر استالین، تمایل به اهمیت بخشی به پدیده‌های روسی مشاهده می‌شد و اغلب تا حد اعمال فشار برای دادن اهمیت بیش از حد به رخدادهای داخلی در مقایسه با آنچه در جهان غرب گذشته بود یا می‌گذشت، پیش می‌رفت. نمونه‌هایی از این روش در علم حتا به بازنویسی موقتی تاریخ علم در دوره‌ی حکومت استالین هم منجر شد (برای مثال قضیه‌ی لیسنکو و دانش ژنتیک).
۷- در این مورد و بعضی موارد بعدی مثل شکوفایی خلاقیت هنرجویان، نقش مربیان را نیز نباید دست کم گرفت.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

پیروزی قهرمان نامراد

هیچ مبالغه ای درکار نخواهد بود اگر بگوییم که تاریخ موسیقی کشورما، به قبل و بعد از علی نقی وزیری تقسیم می شود، تاریخی که عملا هنوز نوشته نشده است. تاریخی که از گسستگی های فراوان دوره های تاریک و خالی از هرگونه اطلاع و دوره های پربار و کم سند و کم استناد، انباشته شده است.

نگاهی اجمالی به شیوه‌ی کار واروژان (VII)

موسیقی‌های انتخاب‌شده از سوی من برای این نوشته عبارت‌اند از: «بوی خوب گندم» با آهنگ‌سازی و تنظیم واروژان، ترانه‌ی «شهیار قنبری» و صدای «داریوش اقبالی»، «پُل» با آهنگ‌سازی و تنظیم واروژان، ترانه‌سرایی «ایرج جنتی عطایی» و صدای «فائقه آتشین»، «هفته‌ی خاکستری» با آهنگ‌سازی و تنظیم واروژان، ترانه‌سرایی شهیار قنبری و صدای «فرهاد مهراد»، «اسمر اسمر‌جانم» و «بارون بارون» از ترانه‌های فولکلور ایرانی با تنظیم واروژان و صدای «پریرخ شاه‌یلانی» (پری زنگنه).

از روزهای گذشته…

شکستن چهارچوب ها

شکستن چهارچوب ها

مسئله شکستن چهارچوب ها می تواند در زمینه های مختلفی کاربرد داشته باشه و صد البته احتمالآ ده ها دردسر؛ اما نه در دنیای هنر.
۱۱۰۰ Bel Air Place

۱۱۰۰ Bel Air Place

موفقیت بی نظیر و جهانی خولیو با آلبوم “۱۱۰۰ Bel Air Place” بوجود آمد که مجموعه ای از ترانه های دو صدایی بود و ترانه To All the Girls I’ve Loved Before, که خولیو با همراهی ویلی نلسون Willie Nelson خواننده مشهور و صاحب سبک کانتری اجرا کرده بود بسیار موفق و در فهرست ده تایی (top 10) قرار گرفت.
گاه های گمشده (IX)

گاه های گمشده (IX)

هم چنین در مقام راست اعراب یک مدولاسیون مرسوم، رجعت به «سیکاه» (از نت می ربع پرده کم، یا می کرن) است. یعنی سیکاه بر درجه سوم مقام راست و یا مقام یکاه قرار می گیرد. در اجناس موسیقی اعراب، سیکاه به صورت یک تریکورد با فواصل جـ + ط است که بر روی نت ربعی بسته می شود. با توجه به خصوصیات سه گاه و سیکاه، شباهت این دو غیرقابل انکار است.
نوازنده و تمرین (V)

نوازنده و تمرین (V)

از آنجا که بسیاری از نقاط قوت وضعف درهنگام تمرین و اجرا وجود دارد که نوازنده به دلایل مختلف از وجود آنها ناآگاه است، ضبط تمرین و شنیدن آن به دقت، می تواند بعنوان یک ابزار کنترل کننده نوازنده، کمک شایانی به شناسایی نقاط قوت وضعف موجود در کار او نماید. اما بهتر است به دو مورد دقت نماییم:
نی، وسیله یا هدف!

نی، وسیله یا هدف!

هفته گذشته در آمفی تئاتر سازمان میراث فرهنگی کشور همایشی با حضور دکتر حسین عمومی برگزار شد و دو مورد از پیشنهادات ایشان در مورد سازهای نی و تنبک به نمایش گذاشته شد.
قضیه از این قرار است (I)

قضیه از این قرار است (I)

اگر رادیو با آن قدمت هشتاد ساله اش در ایران و تلویزیون با آن قدمت شصت و اندی ساله اش ادعای نجابت، پاکی و صداقت می کنند و می بینیم که گاه جور دیگری از آب در می آید، چه معامله ای با آن خواهیم کرد؟ دشنامش می دهیم یا پوزخند می زنیم و می گذریم؟ قبل از این که به پاسخ این پرسش ها پی برده باشم، فقط این را می دانم که هر دو (رادیو و تلویزیون) به برخی از ما نارو زده اند و البته این سرگذشت آن نارویی است که من پس از ماه ها سکوت می نویسمش. می نویسم و اگر علاج نکند، حداقل روشن خواهد کرد.
طراحی سازها (III)

طراحی سازها (III)

برای من سازهای موسیقایی، خواه از منظر یک شنونده و یا نوازنده ایی که سازهایی با اصوات اسرارآمیز را به او محول کرده اند و خواه در حد یک بیننده معمولی که دیگران سازهای بی همتای خود را به او نمایش داده اند، همواره عناصری شیوا و فصیح بوده‌است. سازها نیز مانند اسناد تاریخی، عواملی هستند که از اهمیت ویژه برخوردار بوده و نشان‌دهنده منابع و نیز ابتکارات هنری طراح مبتکر و خلاق می‌باشد که در خدمت هنر موسیقی، در خلال یک هنر زینتی و تحت تأثیر برآیندهای اجتماعی، ظهور یافته است.
ارکسترهای جاویدان (II)

ارکسترهای جاویدان (II)

از قدیم الایام طبقه خوانندگان (مغنیان) از منزلت والایی در دربار شاهان برخوردار بودند، هرچند بعد از حمله اعراب مسلمان و با نفوذ و گسترش اسلام در ایران موسیقی جایگاه گذشته خود را از دست داد.
مروری بر کتاب «بنیان های آموزش موسیقی» اثر ادگار ویلمز (IV)

مروری بر کتاب «بنیان های آموزش موسیقی» اثر ادگار ویلمز (IV)

ارتباط ملودیکی بین دو صدا هر چه قدر هم آرام نواخته شود همزمانی با یکدیگر پیدا می کنند و می توانند هارمونی به وجود آورند. هنگامی که سه صدا مانند دو-می-سل به صورت پیوسته و به دنیال هم خوانده شوند تصور یک آکورد را در ذهن به وجود می آورند و تمرین خوبی برای درک آکورد می باشد. فواصل هارمونیک (چهارم و پنجم) نیز در حین خواندن آکورد آن ها، شناسایی و توجه می شود. فواصل سوم و ششم را نیز در خواندن آکوردهایشان می توان درک کرد. فواصل دوم و هفتم دارای ماهیت پیوندی هستند که توسط فواصل هارمونیک قدرت و شدت می گیرند.
فراخوان «هفتمین جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت»

فراخوان «هفتمین جشنواره نوشتارها و وب سایت های موسیقی در اینترنت»

«هفتمین جشنواره‌ی نوشتارها و وب‌سایت‌های موسیقی در اینترنت» روز ۲۴ اسفندماه سال جاری در فرهنگ‌سرای ارسباران برگزار می‌شود. علاقه‌مندان به شرکت در این جشنواره – که با حمایت گروه ژی و موسسه‌ی فرهنگی‌وهنری رادِ نواندیش و فرهنگ‌سرای ارسباران برگزار می‌شود – می‌توانند آثار خود را تا ۱۷ اسفند ماه به دبیرخانه‌ی جشنواره ارسال کنند.