نگاهی گذرا به کتاب‌های آموزش هارمونی
متنشر شده در سال‌های اخیر (۸۹-۸۳) قسمت اول

تاریخچه
مجموعه‌ی فنون هارمونی سال‌ها در ایران شناخته شده است. تقریبا از زمان حضور«ژنرال لومر» و کار مدرسه‌ی موزیک نظام این فن هم به شکل رسمی در ایران تدریس شده است، بعدها با تاسیس مدرسه‌های موسیقی (وزیری، هنرستان عالی و ملی و…) همیشه هارمونی یکی از مواد اصلی درس‌ها بود. در سال‌های دور دو کتاب به عنوان منبع درسی مورد استفاده‌ی دانش‌جویان و هنرجویان قرار می‌گرفت: کتاب «ریشارد اشتور» و «تئودور دوبوا». در نیمه‌ی دوم دهه‌ی هفتاد یعنی از سال‌ ۱۳۷۵ تا ۱۳۷۸ تعدادی کتاب هارمونی ترجمه یا تالیف و روانه‌ی بازار شد: کتاب مشهور «والتر پیستون»، «هارمونی مدرن»ِ «ایگل فیلدهال»، «هارمونی قرن بیستم» نوشته‌ی «سِر پِرسی کِتی» و «هارمونی کلاسیک»ِ «سی. اچ. کیتسون». «هارمونی تحلیلی» نوشته‌ی «پرویز منصوری» هم در این میان به عنوان تنها اثر تالیفی (۱) به زبان فارسی باید نام برده شود.

برخی معلمان ترجمه‌های منتشر نشده به کار می‌بردند برای مثال ترجمه‌ی کتاب «هارمونی سنتی» اثر «پاول هیندمیت» که به صورت جزوه‌ی دست‌نویس تکثیر می‌شد.

این وضع حدود ۳۰ سال ادامه (۲) داشت. تا این‌که در نیمه‌ی دهه‌ی هشتاد به ناگاه مانند نیمه‌ی دهه‌ی هفتاد تعداد کتاب‌های هارمونی رو به افزایش نهاد. بعضی از این کتاب‌ها، نوشته‌ یا ترجمه‌ی مدرسان این درس در سال‌های گذشته بود که در دوره‌ی پختگی یا بازنشستگی ایشان چاپ می‌شد و بعضی هم روش‌های نویافته‌ی تحصیل کردگان جدید و نیز کتاب‌هایی که در سال‌های نیمه‌ی دوم قرن بیستم در اروپا نوشته شده و حاوی برخی روش‌های آموزشی جدید یا نگاه‌های تحلیلی تازه بود. بدین ترتیب از ابتدای سال ۱۳۸۳ تا اواخر ۱۳۸۹ یعنی در مدت شش سال بیش ازتعداد کتاب‌هایی که در سی سال پس از چاپ هارمونی ریشارد اشتور چاپ شده بود، به طبع رسید (۳) و بعضی کتاب‌های قدیمی مانند والتر پیستون و تئودور دوبوا نیز تجدید چاپ شد.

معمولا چنین افزایشی در عناوین کتاب‌های منتشره نشان نوعی نیاز (حقیقی یا کاذب) در بازار نشر است. در مورد دلایل ایجاد این نیاز اطلاعات دقیقی در دست نیست، تنها می‌توان برای آن حدس‌هایی ارائه کرد. آموزش موسیقی غیر رسمی در ایران که در آموزشگاه‌های آزاد و کلاس‌های خصوصی انجام می‌شود در سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته است. همچنین برخی مراکز آموزش عالی غیر انتفاعی تعداد دانشجویان رشته‌های موسیقی را افزایش داده‌اند.

بیشتر شدن تعداد هنرجویان به معنای افزایش مصرف کننده از یک سو و زیاد شدن تعداد کرسی‌های تدریس از سوی دیگر است؛ یعنی هم علاقه‌مندان خواندن زیاد می‌شوند و هم علاقه‌مندان نوشتن (یا ترجمه). نتیجه بسیار واضح است: افزون شدن تعداد عناوین منتشر شده. اما این تنها یک حدس است و با اطلاعات آماری خیلی دقیق پشتیبانی نمی‌شود. از طرف دیگر شاید بتوان موضوع را با بازنشستگی (یا در آستانه‌ی آن قرار گرفتن) تعدادی از معلمان این رشته مرتبط دانست،که در چنین دوره‌ای به فکر سر وسامان دادن به کارهای باقی‌مانده و انتشار آنها می‌افتند.

کتاب‌هایی که در دوره‌ی مورد بحث چاپ شد به ترتیب تاریخ انتشار عبارت است از:[۱] «آموزش هارمونی و تاریخ تحول» اثر دیتر دلاموته ترجمه‌ی پرویز منصوری ۱۳۸۳ «امین دژ»؛ [۲] «هارمونی کاربردی» اثر نیکلای ریمسکی‌ کرساکف ترجمه‌ی وارطان ساهاکیان ۱۳۸۴ «سوره‌ی مهر»؛[۳] «هارمونی» اثر دبُفسکی، یِفسیِف، اسپاسُبین، ساکالُف ترجمه‌ی مسعود ابرهیمی ۱۳۸۵ «نشر افکار»؛ [۴] «هارمونی کاربردی: خودآموز هارمونی به زبان ساده» اثر آنا باتروُرث ترجمه‌ی رامین ورزنده ۱۳۸۵ «نشر چشمه»؛ [۵ الف] «هارمونی جامع کاربردی: کتاب اول» (۴) اثر کامبیز روشن‌روان ۱۳۸۵ «آموزشگاه آزاد موسیقی سرایش»؛[۵ ب] «هارمونی جامع کاربردی: کتاب دوم» اثر کامبیز روشن‌روان ۱۳۸۸ «آموزشگاه آزاد موسیقی سرایش»؛ [۶] «هارمُنی بر روی شستی‌های پیانو» اثر کارلُ پِدرُن ترجمه‌ی مصطفی کمال پورتراب ۱۳۸۶ «چنگ»؛ [۷] «هارمُنی، ملُدی، آهنگسازی» (۵) اثر پال استورمن ترجمه‌ی مهران ضیایی ۱۳۸۶ «چنگ»؛ [۸] «تمرین‌های هارمونی با پیانو» اثر ماکسیموف ترجمه‌ی مسعود ابراهیمی ۱۳۸۹ «نشر افکار»؛ [۹] «تاریخ تحول هارمونی» اثر شارل کوکلن ترجمه‌ی محسن الهامیان ۱۳۸۹ «دانشگاه هنر».

پی‌‌نوشت‌ها
(*) ویرایش نخست این مقاله در سال ۱۳۸۶ در شماره‌ی ۲۰ نشریه‌ی تخصصی فرهنگ و آهنگ با تیتر «افزایش عنوان» به چاپ رسید. از آنجا که از زمان نوشته شدن مقاله تا زمان آخرین ویرایش، چند عنوان به کتاب‌های هارمونی افزوده شده بود، نسخه‌ی حاضر را که حاوی بررسی کتاب‌های جدید نیز هست مختص گفتگوی هارمونیک آماده کردم.
۱- روح الله خالقی خیلی پیش از آن کتابی تحت عنوان هماهنگی موسیقی نوشته بود و درآن برداشت خود از فن هارمونی و بسطی از نظریات استادش علینقی وزیری را ارائه کرده بود. از آن‌جا که آن کتاب بیشتر به یافتن راهی برای هارمونی موسیقی ایرانی می‌پردازد، در شمول این بحث قرار نگرفت. ۲- تاریخ انتشار کتاب هارمونی ریشارد اشتور ۲۵۳۶ شاهنشاهی است.
۳- اگر به این عنوان‌ها «کارکرد هارمونی در قرن بیستم» اثر رالف توروک ترجمه‌ی محسن الهامیان ۱۳۸۷ «نشر افکار» و «عناصر موسیقی: کاربردها و مفاهیم» اثر رلف تیورک ترجمه‌ی سید علی‌رضا سیداحمدیان ۱۳۸۷ «ماهور» -که بخش‌هایی مفصل در آموزش هارمونی دارد- را نیز بیافزاییم تعداد کتاب‌های منتشر شده در این دوره‌ی کوتاه شش ساله تقریبا دو برابر سی سال قبل از آن خواهد شد.
۴- تاکنون جلد اول و دوم به بازار آمده است.
۵- تنها جلد اول از این مجموعه‌ی دو جلدی به بازار آمده است.

یک دیدگاه

  • امیر آهنگ
    ارسال شده در تیر ۱۱, ۱۳۹۵ در ۱:۰۷ ق.ظ

    کتاب ( هم آهنگی موسیقی) نوشته استاد روح ا …. خالقی در خصوص آموزش هارمونی تونال کلاسیک غربی است و مربوط به هارمونیزه کردن مقام های موسیقی ایرانی و یافتن راهی برای هارمونیزه نمودن موسیقی ایرانی نیست. خود نویسنده نیز در آخرین صفحه کتاب به این نکته اشاره کرده که هم آهنگ کردن نغماتی که در مقام های ایرانی هستند و دارای فواصل ربع پرده ای نیز می باشند پس از اطلاع کامل از آنچه در این کتاب ( هم آهنگی موسیقی نوشته خالقی ) نوشته شده است راه دیگری دارد. و خوانندگان را به کتابی که در این رابطه توسط استاد وزیری قرار است چاپ شود هدایت کرده است. کاملا مشخص است که آقای آروین صداقت کیش اصلا کتاب هم آهنگی موسیقی نوشته استاد خالقی را ندیده و نخوانده است. وگرنه در پی نوشت ۱ چنین نظر پرت و اشتباهی نمی داد. این کتاب دو بار چاپ شده است. چاپ اول آن در سال ۱۳۲۰ شمسی و چاپ دوم در سال ۱۳۷۰ می باشد. به آقای صداقت کیش توصیه می کنم که قبل از نوشتن هر نکته و مطلبی کمی به خود زحمت داده و بروند خوب مطالعه و تحقیق کنند. این کتاب حاصل آموزش مکاتبه ای استاد خالقی با یکی از مدارس موسیقی فرانسه است و در زمان خود یعنی دهه بیست شمسی تنها کتاب مرجع هارمونی به زبان فارسی بود که به طور رسمی چاپ شده و در دسترس عموم مردم برای خرید قرار گرفت و در هنرستان موسیقی تدریس می شد. قبل از آن اساتید این فن به از روی تجربیات و آموزش های خود جزوه می دادند و یا اگر کتاب هایی هم چاپ شده بود. در دسترس همگان نبود. البته استاد وزیری هم جزو سوم کتاب موسیقی نظری خود را به آموزش هارمونی موسیقی کلاسیک غربی اختصاص داده اند که این کتاب هم در آبان ماه ۱۳۱۳ با چاپ سنگی چاپ شده است. که با مقایسه این دو کتاب هارمونی از وزیری و خالقی که تنها ۷ سال بین چاپ اول این دو کتاب فاصله است ارزش کتاب خالقی در آن زمان بهتر و بیشتر روشن می شود. زیرا کتاب خالقی بسیار پر بار تر و سیستماتیک تر و از لحاظ متد آموزشی حساب شده تر از کتاب وزیری نوشته شده است و این کتاب هنوز هم کتاب خوبی به شمار می آید زیرا دارای نکات آموزشی ای در خصوص هارمونی تونال هست که در بسیاری از کتب جدید هارمونی وجود ندارد و از آن جمله مباحث جالب آموزشی آن می توان به صفحه ۱۱ تا ۲۲ کتاب که مربوط به مبنای هم آهنگی است اشاره نمود.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

محمدرضا امیرقاسمی «شبی برای پیانوی ایرانی» را به روی صحنه می برد

کنسرت گروه موسیقی برف با عنوان «شبی برای پیانوی ایرانی» در تاریخ جمعه ۱۰ اسفند ساعت ۲۰ در سالن خلیج فارس فرهنگسرای نیاوران روی صحنه خواهد رفت. سرپرست و تکنواز پیانوی گروه برف محمدرضا امیرقاسمی و خواننده این کنسرت علی امیرقاسمی و اجرای تمبک با سحاب تربتی می باشد. در این برنامه علاوه بر اجرای آثار اساتید بزرگ پیانوی ایرانی نظیر جواد معروفی و مرتضی محجوبی، از چند نوازنده پیانوی دوره قاجار مانند اساتید محمود مفخم (مفخم الممالک) و مشیرهمایون شهردار هم قطعاتی اجرا خواهد شد. اجرای آثاری کمیاب و خاص از پیانو نوازیِ دوره ی قاجار و عصر مشروطه اولین بار است که در یک کنسرت اتفاق می افتد.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XIX)

تنها درویش خان تا حدودی با وزیری تفاهم داشت و برای شنیدن کنسرت ها و خطابه های او به مدرسه خصوصی اش می رفت. اما قبل از این که این رابطه و تفاهم ثمری به بار آورد – و قبل از ریاست اول وزیری در مدرسه موزیک (۱۳۰۷)، درویش خان فوت شد (۱۳۰۵). بعد از فوت او تجدد طلبی به کشمکش بین وزیری و مین باشیان ها یا «موسیقی نوین و علمی ایرانی» با «موسیقی بین المللی و علمی» محدود ماند.

از روزهای گذشته…

ویلنسل (X)

ویلنسل (X)

بسیاری از ویولنسل نوازان ریزاندام نواخن با ویولنسل هفت هشتم را ترجیح می دهند، چون با این ساز کشیدگی پنجه در پوزیسون های بالای دسته دشواری کمتری برایشان می آفریند. به ندرت ویولنسل هایی بزرگتر از چهار چهارم هم وجود دارد. نوازنده هایی که دستهایی با بزرگی نامعمول دارند، ممکن است ویولنسلی را بنوازند که کمی از full-size بزرگتر باشد.
آثار باقیمانده از ردیف موسیقی ایران (II)

آثار باقیمانده از ردیف موسیقی ایران (II)

قسمت سوم، ردیفهای موسیقی ایرانی است که به خط بین المللی نت نوشته شده، اولین مرتبه ای که خط نت بین المللی به ایران آمد توسط «لومر» فرانسوی بود، نامبرده از فرانسه برای تدریس موزیک نظام استخدام شده بود و او اولین کسی است که خط نت را در ایران تدریس کرد، همچنین تعدادی از پیش درآمدهای موسیقی ایرانی را به خط نت نوشت و به چاپ رسانید ولی تا این زمان هنوز ردیف موسیقی ایرانی به خط نت نوشته و منتشر نشده بود.
سامان ضرابی

سامان ضرابی

متولد ۱۳۵۳ تهران نوازنده و مدرس سنتور لیسانس مدیریت صنعتی دانشگاه آزاد تهران مرکز [email protected]
سمفونی ارمیا به روی صحنه می رود

سمفونی ارمیا به روی صحنه می رود

ارکستر سمفونیک تهران در روز ۲۶ تیر ماه سال جاری به رهبری ایوان الیو به اجرای یک سمفونی به نام «ارمیا» و یک اثر برای ارکستر زهی به نام «جنگل» می پردازد. فروش آن لاین بلیط این برنامه از دیروز بر روی سایت ایران کنسرت آغاز شده است.
از کافه تا رودکی (II)

از کافه تا رودکی (II)

مهمترین عنصر گروه موسیقی در سفره خانه از نظر مراجعین، تماشاچیان و مدیر سفره خانه خواننده گروه است. با توجه به مشاهدات عینی در سه سفره خانه ی متفاوت در پایین شهر وسط شهر و بالای شهر تهران آشکارا می توان به محبوبیت بالای خواننده در میان شنوندگان، صاحبان سفره خانه ها و همچنین عوامل پذیرایی و کارکنان پی برد. بر خلاف گروه نوازندگان که در اکثر سفره خانه ها پوششی بصورت لباس فرم با نقوش سنتی خاص دارند و هنگام اجرا روی صندلی های خودشان می نشینند، خواننده ی گروه با پوششی دلخواه که غالبا کت وشلواری است با رنگ های متفاوت برای هر شب، به هنگام اجرا روی صحنه راه می رود و مستقیما با تماشاچیان در حین اجرا گفتگوی مختصری دارد.
سایه روشن تاریخ موسیقی ما (IV)

سایه روشن تاریخ موسیقی ما (IV)

علیت‌یابی نداریم (یا کم داریم) و تصورمان از گذشته هم زمانی آویخته در میان زمان‌ها است. پس انتظارمان از تاریخ می‌شود این‌که وقایع‌نگاری کنیم و نه تحلیل. با وجود این‌که حضور مبهم زیباشناسی و جدل میان دو سبک اخیرا بیشتر شکل تاریخ‌نگارانه به خود گرفته، اما هنوز به دوره‌بندی منجر نشده است. تاریخ موسیقی ما هنوز تاریخ آدم‌ها و نظریه‌ها است و نه آثار موسیقی و روابط‌شان وقتی به نقطه‌ی عطفی تاریخی چون وزیری می‌رسیم بیشتر اوقات به نظم شخصی و توانایی‌های افسانه‌ای او اشاره می‌کنیم و به عکس، کمتر چیزی از دلایل تاریخی موفقیت‌اش می‌شنویم (۹).
ستایشگری نیچه ای و شوپنهاوری در موسیقی (II)

ستایشگری نیچه ای و شوپنهاوری در موسیقی (II)

آشنایی نیچه با موسیقی به دوران کودکی او بر می گردد. او دوستی داشت که خانه آنها مرکز فعالیت موسیقی بود و مندلسون آهنگساز بسیار به آنجا رفت وآمد داشت. دوستی نیچه با این پسر اولین رویارویی او با موسیقی را پدید آورد. نیچه تا قبل از دوران جوانی نوازنده ای ماهر در پیانو بود و آهنگسازی نیز می نمود. در همین دوران او قطعه ای برای ارکستر و گروه کر نوشت که شعر آنرا سالومه، دختر دلخواهش سروده بود. می شود گفت اولین فعالیت خلاقانه نیچه در موسیقی ظهور کرد و این فعالیت تا ۱۹۰۰ که در اثر سیفلیس درگذشت همراه او بود چرا که در سالهای واپسین عمر خود که به طرز مشهودی درگیر جنون شده بود باز هم با اشتیاق و انرژی بسیار با پیانو بداهه نوازی می کرد.
گزارش مراسم رونمایی «ردیف میرزاعبدالله به روایت مهدی صلحی» (XIV)

گزارش مراسم رونمایی «ردیف میرزاعبدالله به روایت مهدی صلحی» (XIV)

هدایت در کتاب مجمع‌الادوار یک به یک گوشه‌ها را توضیح داده است. برای نمونه، وقتی در بیات ترکِ دو به گوشۀ شکسته می‌رویم سی بِمُل می‌شود و می‌ کُرُن. الآن آنچه رایج است اینکه هنگام فرود به بیات ترک اول می را بِکار می‌کنند و سپس سی کُرُن می‌شود. در ماهور هم همین‌طور. ولی مهدیقلی هدایت در مجمع‌الادوار نوشته است در فرود گوشۀ شکستۀ بیات ترک ابتدا سی بِکار می‌شود اما می کُرُن می‌ماند و این خیلی جالب است. چند جمله در شکستۀ ماهور با می‌کُرُن و سی‌بِکار داریم و این گامی است که مشابهش را ندیده‌ام (توالی نت‌ها سُل، لا، سی‌بِکار، دو، رِ، می‌کُرُن، فا، سُل) و در مجمع‌الادوار توضیح داده که این یک حالت خاص است ولی الآن در فرود شکستۀ ماهور ابتدا می‌ را بِکار می‌کنند و سپس سی بِمُل می‌شود و به ماهور فرود می‌آییم ولی قبلاً در فرود شکسته به مقام دیگری فرود می‌آمده‌اند که مقام خاصی است که در آن می ‌کُرُن است و سی بِکار. و این فواصل در هیچ‌جای دیگر موسیقی ایرانی تکرار نمی‌شود و در این ردیف هست.
گزارش جلسه سیزدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

گزارش جلسه سیزدهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

مدرس در ابتدا یادآوری کرد، برخلاف دوجلسه‌ی گذشته که با اخطار در مورد سهل‌انگاری در انجام نقدهای میان‌رشته‌‌ای آغاز شد خوشبختانه در مورد جامعه‌شناسی خطر منابع عمومی دست دوم کمتر وجود دارد. در این حوزه آثار معتبری به زبان فارسی برگردانده شده و در دسترس است.
مصائب اجرای دوباره (IV)

مصائب اجرای دوباره (IV)

به طور کلی در نی نوا نمونه‌های دیگری نیز از فیگورها وجود دارد که تاکیدگذاری یا بیان اجراییشان بر جریان موسیقی (پس از خودشان) تاثیر می‌گذارد. ممکن است بتوان شیوه‌ی بسط مواد موسیقایی را در نی نوا مسئول این قضیه دانست (۹). تکنوازی سازهای مختلف نیز یکی از ویژگی‌های نی نوا است که اجرا را گاه بسیار دشوار می‌کند.