- گفتگوی هارمونیک Harmony Talk - http://www.harmonytalk.com -

نگاهی به خوان هشتم

روز هفتم مرداد ماه، گروه خوان هشتم با اجرای اثری به همین نام برای بار سوم به روی صحنه رفت و همزمان آلبوم صوتی این اثر از طریق انتشارات آوای باربد به انتشار رسید. خوان هشتم اثری طراحی و آهنگسازی شده توسط وحید طارمی، نوازنده جوان تار است که در این آلبوم اولین تجربه آهنگسازی خود را که مربوط به حدود ۵ سال پیش است را عرضه میکند.

خوان هشتم تنها اثری موسیقایی نیست، بلکه طراحی آن به گونه ای بوده است که ترکیبی باشد از نمایش و موسیقی…

قطعا یکی از مشهورترین اشعار مهدی اخوان ثالث خوان هشتم است. اخوان در این شعرش با روایتی امروزی به بازخوانی بخشی از شاهنامه میپردازد که کمتر مورد توجه قرار گرفته: «مرگ رستم»

طارمی برای بازآفرینی این شعر اخوان ثالث، طرحی نو را به اجرا گذاشته و آن همراهی نمایش و موسیقی به صورت همزمان بر روی صحنه بوده است. البته در طرح طارمی، نقش موسیقی برجسته تر از بخش نمایشی بود. قسمت نمایشی اثر را حسین تفنگدار به عنوان نقال و خداداد بحیرایی در نقش مهدی اخوان ثالث، شاعر خوان هشتم، برعهده داشتند.

نقش خداداد بحیرایی کوتاه بود ولی در تمام اجرا او ناظر بر پیشرفت داستان توسط گروه موسیقی و نقال بود؛ شباهت صوت و صورت خداداد بحیرایی، سازنده پیشکسوت سه تار و سنتور به مهدی اخوان ثالث از اتفاقات نادر روزگار است… کسی که عمری به مهدی اخوان ثالث عشق ورزیده اکنون به شکل شگفت انگیزی، شبیه شاعر مورد علاقه اش است!

بدون هیچگونه تردیدی حضور حسین تفنگدار و بازی قدرتمند او یکی از برجستگی های این برنامه بود. تفنگدار بازیگری کاردان و مسلط است که غیر از بهره داشتن از تکنیک اکتسابی بازیگری و شناخت صحنه، از توانایی ذاتی رسایی و قدرت صدا هم بهره مند است.

موسیقی خوان هشتم در قیاس با ایده ناب طراحی آن، به جز در بخشهایی، شاید نتواند توقع شنونده آشنا به موسیقی و شعر اخوان را برآورده کند. این روش آهنگسازی موسیقی ایرانی بیشتر برای همراهی شعر کهن مناسب است تا شعر نو، آن هم نوع زبان خاص اخوان ثالث.

نوشتن موسیقی بر روی شعر نو یکی از دغدغه های آهنگسازان ۴۰ سال گذشته بوده است. بسیار طول کشید تا نواسازان موسیقی ایرانی شعر نو را مانند شعر کهن به رسمیت شناخته و تا اینجا پیش روند که ذوق خود را در موسیقایی کردن آن محک بزنند. شعر مهدی اخوان ثالث باز در این میان خودی تر محسوب میشد، چراکه اولا وزن قابل درک تری نسبت به بیشتر آثار همنسلانش داشت و دوم بسیار وفادار به اشعار پیشینیانش بود و درک و تسلط به ادبیات کهن در نوشته او نمود زیادی داشت.

با این حال رد و نشان زبان و ادبیات جدید در آثار او به حدی است که نمیتوان مانند اشعار کلاسیک با آن برخورد موسیقایی داشت. طارمی در بسیاری از قسمتهای موسیقی خوان هشتم، در مواجه با عناصر مدرن شعر اخوان دچار مشکل شده و در قسمتهایی ناتوان از حفظ فضای ادبی شعر اخوان بوده است. به عنوان مثال در بخش پایانی اثر که یکبار توسط خواننده و یکبار توسط نقال خوانده میشود میشنویم: «…کان کمند شصت خویش بگشاید و بیندازد به بالا بر درختی، گیره ای سنگی و فراز آید» اخوان در اینجا با زبان محاوره ای میگوید: بر درختی، گیره ای، سنگی… و بر خلاف زبان رسمی ادبیات کهن، فضایی امروزی تر به شعرش می بخشد.

به موسیقی در آوردن چنین فضاهایی قطعا با استفاده از روش های کلیشه ای متداول، منجر به شکست است و در همین مجموعه هم میشد از مقایسه خوانش شعر توسط نقال و اجرای همان قسمت توسط خواننده به نارسایی فضای آن شعر پی برد.

یکی دیگر از موارد قابل توجه در این اثر، مقطعی بودن بخشهای تنظیم شده بود (تنظیم در اینجا به معنی ترفندهایی است که آهنگساز برای تغییر در یکسان نوازی ارکستر ایرانی به کار میبرد که شامل تکنیکهای ایرانی شده پلی فونی، هموفونی و هتروفونی است) آهنگساز در بسیاری از قسمتهای این اثر با اینکه روشهایی بسیار ساده برای چند صدایی کردن موجود بود و طبعا فضای کار هم چند صدایی را میطلبید، از بکار گیری این تکنیکها صرف نظر کرده بود و در قسمتهایی دیگر از روشهایی برای تنظیم اثر بهره گرفته بود که این استفاده مقطعی از تکنیکهای تنظیم، سئوالی بی پاسخ را برای شنونده آشنا به موسیقی بوجود می آورد.

در بخش پایانی اثر هم با ورود ساز هارپ یک اشتباه دیگر در آهنگسازی خودنمایی کرد که آن را میتوان نوعی سهل انگاری در نوشتن موسیقی برای این ساز دانست، از طرفی ممکن است اصولا بخش مربوط به هارپ، ساخته آهنگساز نباشد و به عنوان بخشی از جواب آواز، به صورت بداهه نوازی طراحی شده باشد که باز هم این طرح، سهل انگارانه است، چراکه یک نوازنده بسیار ماهر هارپ هم به سختی توانایی به کار گیری بداهه هارمونی مناسب را به روی یک آواز ایرانی دارد، چه برسد به نوازنده جوان و کم تجربه ای مثل نوازنده این کنسرت… قطعا آهنگساز باید روی این بخش بسیار کار میکرد و هارمونی مناسب آن را می نوشت.

اینجا باید به این نکته اشاره کرد که این اثر ساخته یک آهنگساز در دوره نوجوانی بوده و طبیعتا در آینده او میتواند تجربیات قوی تری داشته باشد، هرچند در بخشهایی از این اثر مثل بخش چهارگاه و دشتی، قسمتهایی شنیده میشد که استعداد آهنگساز را در آن سن به نمایش میگذاشت.

یکی از نقاط قوت خوان هشتم بدون شک بخش های آوازی آن است که زمان زیادی را هم از اثر صوتی در برمیگیرد که در واقع طراحی آن از رامین بحیرایی است. رامین بحیرایی هنرمند جوان ولی کارکشته ای است و قطعا یکی از بهترین خوانندگان امروز است. به عقیده نگارنده دلیلی که باعث میشود خوان هشتم نمره قبولی بگیرد، رساندن پیام شعر در بخشهایی است که بحیرایی به صورت آوازی (بدون ریتم میخواند) هرچند نباید از نظر دور داشت که در اکثر مواقع، ساخت تصنیف خوب سخت تر از ساخت آواز خوب است!

در نگاهی اجمالی به این کنسرت، میشود خوان هشتم طارمی را طرحی جالب و هوشمندانه دانست که اگر تجربه و دوری از کلیشه های موسیقی دستگاهی چاشنی آن میشد، میتوانست در سطحی بهتر عرضه شود.