خیام و موسیقی نظری، بررسی مقایسه ای (I)

خیام در رساله کوتاهى که در موسیقى نظرى نوشته بیست و یک ذو الاربع معمول در عصر خود را با نسبت‏هاى ریاضى معین کرده است. همانطوری که مى‏دانیم این رساله خیام فصلى از شرحى است که این دانشمند بر کتاب موسیقى اقلیدس نوشته است که متأسفانه از آن اثرى در دست نیست. از این رساله مختصر خیام تاکنون دو ترجمه فارسى صورت گرفته است. (۱)

متن منقح و انتقادى آن نیز بوسیله آقاى دکتر جعفر آقایانى چاوشى به چاپ رسیده است. (۲)

خیام در این رساله چند صفحه‏اى خود ضمن بر شمردن ذو الاربع‏هاى بیست و یک گانه، درباره تأثیر هر کدام با کلماتى از قبیل: خوش آهنگ، قوى و زیبا و بالاخره ناخوش آهنگ نظر خود را ارائه کرده است.

در این مقاله اقسام ذو الاربع‏هاى مندرج در رساله خیام را استخراج کرده و پس از تبدیل فواصل موسیقایى بدست آمده به واحد فیزیکى – موسیقى سنت آنها را با آثار باز مانده در موسیقى ایران مورد مقایسه قرار مى‏دهیم.

تحلیل رساله خیام
نگارنده، در مقاله‏اى که پیش از این درباره این رساله نوشته ذو الاربع‏هاى خیام را به واحد سنت تبدیل کرده است. (۳)

در ادامه این بحث، در مقاله حاضر، موارد بیشترى از این رساله مورد استخراج قرار گرفته و با موسیقى هفت دستگاه کنونى ایران مقایسه شده است و نیز نمونه‏هاى آنها با خط موسیقى بین المللى همراه با چند طیف نگاشته آزمایشگاهى که براى برآورد فواصل موسیقایی گام موسیقى کنونى ایران مورد استفاده قرار گرفته عرضه شده است. خیام در رساله سابق الذکر به پیروى از ابونصر فارابى موسیقیدان و فیلسوف بزرگ ایرانى برحسب تناسب نغمه‏ها با یکدیگر اقسام دانگ‏ها یا ذو الاربع‏هاى موسیقى را به وسیله ارقام ریاضى به دست داده است. این روش همان است که فارابى در کتاب جامع و مفصل خود به نام موسیقى کبیر عرضه کرده است.

فارابى مقدار و کمیّت نسبت بین طول تار مرتعش (زه یا ابریشم) را با میزان زیر یا بم شدن صداى حاصله بوسیله اعداد مطرح ساخته است. بطور مثال اگر تمام طول تار از خرک تا شیطانک را به ارتعاش در آوریم و یک نت موسیقى صدا بدهد، هرگاه طول آن تار را نصف کنیم و نیمه‏اى که در جهت خرک قرار دارد را به صدا در آوریم، تار مرتعش همان نت را با صداى اکتا و بالاتر از صداى قبلى میدهد.

به همین ترتیب با تقسیم کردن طول تار مرتعش کسرهائى مانند: ۳/۲، ۴/۳ و… حاصل خواهد شد که هر کدام معرف یک پرده یا نت معینى مى‏باشند. در بین صداهاى مذکور صدا یا فاصله اکتاو که به فارسى «هنگام» مى‏نامند، از بقیه طبیعى‏تر و به گوش خوش آهنگ‏تر است.

پی نوشت:
۱- درباره ترجمه‏هاى این رساله رجوع شود به:
*محمد باقرى و صفورا هوشیار «رساله موسیقى خیام از دیدگاه ریاضیات» رهپویه هنر، ش ۴۳ (۱۳۷۶):۴۲-۶۳٫
*تقى بینش «رساله موسیقى خیام یا خیامى» نشریه دانشگاه آزاد اسلامى کرمان، ش ۱(۱۳۷۳) صص ۹۲-۱۰۱٫
۲- جعفر آقایانى چاوشى «عمر الخیام و الموسیقى النظریه» ترجمه محمد محمود عبد الجلیل، فرهنگ ۲۹-۳۲ (۱۳۷۸) صص ۲۰۳-۲۱۴٫
۳- ساسان سپنتا «تأملى در آراى موسیقى خیام» فرهنگ ۲۹-۳۲ (۱۳۷۸) صص ۷۵-۸۳٫

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

آلبوم «تا تو با منی» منتشر شد

آلبوم «تا تو با منی» به آهنگسازی ناصر ایزدی، همراهی ارکستر ملی «مهر» و خوانندگی داود فتحی با اجرای آثار شاعران مطرح معاصر کشورمان در دسترس مخاطبان قرار گرفت. به گزارش روابط عمومی موسسه فرهنگی هنری «راد نو اندیش»، آلبوم «تا تو با منی» عنوان تازه ترین اثر تولید شده از سوی موسسه فرهنگی هنری «راد نو اندیش» به مدیریت بردیا صدرنوری است که با آهنگسازی و رهبری ناصر ایزدی، همراهی ارکستر ملی «مهر» و خوانندگی داود فتحی منتشر شده است.

تحت تاثیر (I)

همه ما با دیالوگ ها یا نوعی دیگر از محتوا مواجه شده ایم که در آن دو کلمه «موسیقی» و «مواد مخدر» در کنار هم استفاده شده باشد. خصوصا در برخی از فرم های موسیقی مردم پسند مثل موسیقی پاپ، رپ و هیپ هاپ، راک، رگه، جز و موسیقی الکترونیک. هرکدام از این سبک ها هم به تناسب زمان و مکان و مشخصات موسیقی، با نوع خاصی از مخدر ها پیوندی زهرآگین دارد. ترانه های زیادی وجود دارد که در متن آن به طور مستقیم یا غیر مستقیم به استفاده از مواد مخدر اشاره شده. بارها شده که از زبان خود خواننده ها یا موزیسین ها می شنویم که از مواد مخدر استفاده کرده اند.

از روزهای گذشته…

شناخت کالبد گوشه‌ها (IV)

شناخت کالبد گوشه‌ها (IV)

این نگاه جزءنگر به درون گوشه‌ها پیش از طلایی هم وجود داشته است اما تا پیش از او جایی در متن‌های آموزشی نمود نمی‌یافت. نمود اصلی‌اش در عمل موسیقایی نوازندگان استاد، به صورت جمله‌بندی زیبا و پرانرژی بود یا در مقالات و کتاب‌های موسیقی شناسی. آوردن آنها در یک متن آموزشی رسمی چیزی را که احتمالا از کمی پیش از آن در میان مدرسان سایه‌هایش موجود بود، به سطح آورد (۱۲).
موسیقی‌شناسی‌ای که نمی‌شناسیم (X)

موسیقی‌شناسی‌ای که نمی‌شناسیم (X)

تا اینجا با روشی تدریجا گسترش یابنده، گام به گام نشان داده شد که حتا اگر آن دید باریک و سخت‌گیرانه را نسبت به کتاب نداشته باشیم و تنها از منظر تنگ یک کتاب دیگر -که احتمالا مدل اولیه‌ی این فرهنگ یا نخستین محرک ذهنی مولف بوده است- بدان ننگریم و از رهگذر آن مستبدانه حق اندیشیدن یک مولف را هر چند از دیگران تاثیر پذیرفته باشد، سلب نکنیم، اشکالات کتاب برسرجای خود باقی می‌ماند و گاه حتا شدیدتر هم می‌شود.
کتابی درباره رضا ورزنده (II)

کتابی درباره رضا ورزنده (II)

با‌این‌حال، نباید از یاد برد که ورزنده در کنار استادانی همچون کسایی، شهناز، عبادی، شریف، یاحقی، محمودی خوانساری، تاج اصفهانی و… سنتور نواخته است و به نظر نگارنده، صرف‌نظر از هر‌گونه ارزش‌گذاری، بی‌توجهی و عدم بررسی و شناخت شیوۀ سنتورنوازی ورزنده به‌معنای نادیده‌گرفتن یکی از پرنفوذترین شیوه‌های نوازندگی سنتور در حدود سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰ است.
“ردیف” و “اغراق” به مثابه دو بال عامیانگی (I)

“ردیف” و “اغراق” به مثابه دو بال عامیانگی (I)

شنبه بیست و سوم مهر در شیراز کنسرتی بر پا بود که بیا و ببین… کنسرتی که اسمش را گذاشته بودند شب موسیقی معاصر پارس و ارکستر معاصر پارس که گویا ارکستری تازه تاسیس است با همکاری ارکستر با سابقه تر چنگ و چند تکنواز غیر شیرازی به اجرای برنامه میپرداختند. رهبر و آهنگساز تمام قطعات آقای علی رادمان بود که شاگرد شناخته شده آقای علیرضا مشایخی است و یکی دوبار هم حتی ارکستر موسیقی نورا رهبری کرده، پس بنابراین میدانستیم که باید منتظر نوعی موسیقی مدرن باشیم.
آثار مرتضی حنانه به نفع زلزله زدگان کرمانشاه عرضه می شود

آثار مرتضی حنانه به نفع زلزله زدگان کرمانشاه عرضه می شود

برای اولین بار پارتیتورهایی از آثار آهنگساز بزرگ و صاحب سبکِ ایرانی استاد زنده یاد مرتضی حنانه به نفع زلزله زدگان غرب کشور عرضه می شود. امیرآهنگ آخرین شاگرد مرتضی حنانه اعلام کرد: به زودی ده پارتیتور از آثار استاد مرتضی حنانه توسط من و نظارت امیرعلی حنانه در اختیار علاقمندان آثار این آهنگساز برجسته و صاحب سبک قرار می گیرد.
«آموزش تنبک براساس نت‌نوشته‌های امیرناصر افتتاح» منتشر شد

«آموزش تنبک براساس نت‌نوشته‌های امیرناصر افتتاح» منتشر شد

کتاب و دی‌وی‌دی‌ تصویریِ «آموزش تنبک براساس نت‌نوشته‌های امیرناصر افتتاح» به کوشش فریدون حلمی، به گزینش و ویرایش و اجرای وحید فتائی توسط نشر “خنیاگر” منتشر شد. این کتاب و دی‌وی‌دی را هم‌اکنون می‌توان از تنبکستان (تلفن: ۲۲۰۷۳۸۸۱) و موسیقی عارف (تلفن: ۳۳۹۹۷۶۴۳۰ و ۳۳۹۷۶۴۳۱) تهیه کرد.
“کلین با شور می نوازد”

“کلین با شور می نوازد”

“ناتالی کلین نوازنده ای با جذابیتی فوق العاده است که ذهن تماشاگران را با خود می برد، زمانی که اجرایش به پایان می رسد گویی شوکی به شما وارد می شود و خود را بار دیگر به دنیای واقعی بازگردانده می بینید.”
گفتمان موسیقی ایرانی در فضای عامیانگی (V)

گفتمان موسیقی ایرانی در فضای عامیانگی (V)

تئوری پردازی خود را در کتاب «نگرشی نو به تئوری موسیقی ایرانی» با این جمله شروع می کند: «رپرتوار موسیقی کلاسیک ایرانی، همراه با نظـم و ترتیب سنتی آن، ردیف نامیده می شود.» در زیر نویس آمده است که «رپرتوار به معنی مجموعه است.»
پارادوکس موسیقی ایرانی

پارادوکس موسیقی ایرانی

بحثی را که در این جا آغاز خواهیم کرد، معطوف به دو محور اساسی خواهد بود. نخست، موسیقی در ایران و دوم موسیقی ایرانی. به عقیده نگارنده، پارادوکس اساسی موسیقی ما از رویارویی و تمایز میان دو محور نامبرده و فقدان بازخورد مناسب از متن جامعه ایرانی نشأت می گیرد. مقاله حاضر، نگاهی تحلیلی به ساختارها و بنیان های موسیقی ایران دارد و لذا از پرداختن به جنبه های شکلی و تفسیرهای ساختارگرایانه (structuralism) اجتناب شده است.
“سه گاه و شور”در نی انبان اسکاتلندی

“سه گاه و شور”در نی انبان اسکاتلندی

آیا میتوان در نواحی کوهستانی (HighLand) اسکاتلند سه گاه را شنید؟ البته که می شود! بد نیست بدانیم که نی انبان های کوهستانهای اسکاتلند گامهایی را به گوش می رسانند که میکروتونال بوده و فواصل بعضی از آنها دقیقاً منطبق بر دستگاههای خودمان می باشد.