خیام و موسیقی نظری، بررسی مقایسه ای (IV)

گام فیثاغورس
مقام راست که یکى از مقام‏هاى دوازده گانه قدیم بوده است و امروز در دستگاه راست و پنج گانه ملاحظه مى‏شود، براساس همان گام اجرا مى‏شود. کریستن سن شرق شناس مشهور دانمارکى گوید: مقام‏هاى دوره ساسانى قبل از «باربد» موجود بوده است و آن استاد (باربد) اصلاحاتى انجام داد که آنها را باید منبع عمده موسیقى ایران و عرب بعد از اسلام دانست. یکى از الحان باربد که در کشورهاى شرق هنوز باقى است «راست». (۵)

نوع سابق الذکر (دوم) که خیام آورده با مقام عشاق موسیقى قدیم ایران مطابقت دارد. نوع عشاق جزو نوبات آندلسى است که از روزگار زریاب، نوازنده و خواننده مشهور بارگاه مهدى خلیفه عباسى از آن یاد شده است. (۶)

نوبات آندلس در واقع ترکیبى از یازده مقام بزرگ از بیست و چهار مقام است که از روزگار زریاب بجاى مانده است. زریاب نوازنده و موسیقى دان مشهور در سال ۲۰۶ ق به قرطبه در اندلس (اسپانیا) رفت و نزد عبد الرحمان دوم خلیفه آن زمان منزلت یافت. از بیست و چهار نوبتى که توسط زریاب تدوین شد، حدود نصف آن امروز در موسیقى مغرب شنیده مى‏شود. احتمال دارد «نوبت» مقام‏هاى موسیقى بوده است که در ساعات معین از روز و شب نواخته مى‏شده است یا اطلاق این واژه به آن علت بوده است که نوازندگان در پس پرده دیوان خلافت به نوبت در انتظار مى‏نشسته‏اند تا نوبت اجرا به آنها برسد.

استاد علینقى وزیرى به هنگام تدریس دستگاه ماهور به نگارنده یادآور شدند که مقام عشاق قدیم از نظر فواصل مانند دستگاه ماهور موسیقى کنونى بوده است و مقام عشاق با گوشه عشاق که در آواز دشتى یا اصفهان نواخته مى‏شود یکى نیست و اگر چه نام آنها یکى است از نظر فواصل این دو متفاوت هستند.

نوع سوم خیام: ۱۳۳-۱۸۲-۱۸۲ به گفته او توسط فارابى معرفى شده است ولى مألوف نیست. در فاصله اوّل این ذو الاربع مطابق پرده‏هاى بین درجه دوم و سوم و درجه پنجم و ششم گام طبیعى (زارلن) است ولى فاصله آخر این نوع، تقریبا معادل فاصله بین نت‏ e و d (کرن) است که در زمان خیام بقول او مألوف نبوده است.

فواصل گام طبیعى (زارلن)
نوع چهارم را خیام قوى و بسیار زیبا گفته است:۶۳ -۲۰۴-۲۳۱ فاصله بین نت‏هاى دوم و سوم این نوع همان پرده گام فیثاغور است.

نوع پنجم بقول خیام قوى و بهترین نوع نزد فارابى است: ۱۱۲-۱۸۲-۲۰۴ این نوع همان ذو الاربع گام طبیعى (زارلن) است.
نوع ششم را خیام زیبا نامیده است: ۱۵۰-۱۶۴-۱۸۲ فاصله بین نت اوّل و دوم این نوع همان پرده بین نت‏ d و e از گام طبیعى (زارلن)است، (فاصله بین درجه دوم و سوم گام مذکور) ولى فاصله بین نت اوّل و سوم این ذو الاربع تقریبا همان فاصله ساختارى دستگاه سه‏گاه، موسیقى نسبت دستگاه امروز ایران است.

اگر نت‏ b این گام کرن باشد مى‏توان دستگاه سه‏گاه‏ d را با شاهد f سرى (سه‏گاه چپ کوک در ویلن)اجرا کرد. پایه چهار مضراب مشهور «زنگ شتر» ساخته استاد ابوالحسین صبا در سه‏گاه‏ g بانت شاهد b کرن و e کرن (سه‏گاه راست کوک در ویولون) برهمان فاصله ساختارى سابق الذکر استوار است.
نوع هفتم را خیام زیبا خوانده است: ۸۵-۱۸۲-۲۳۱
فاصله بین درجه اوّل و دوم آن مشابه نوع اول خیام است و فاصله بین درجه دوم و سوم این ذو الاربع مطابق گام طبیعى (زارلن) است ولى فاصله بین درجه سوم و چهارم این نوع با اختلاف ۵ نسبت همان فاصله نیم پرده (-۹۰ سنت) گام فیثاغورس است.

نوع هشتم را خیام قوى دانسته است که آن را فارابى نیز آورده است. خیام گوید این‏ نوع به مناسبت فاصله طنینى که دارد موافق و همخوان نیست: ۱۲۹-۱۶۴-۲۰۴ منظور خیام از فاصله طنینى همان فاصله بین درجه یک و دوم ذو الاربع است که یک پرده گام طبیعى (زارلن) و فیثاغورس است.

پی نوشت:
۵- آرتور کریستین سن «نکته‏هایى از موسیقى دوره ساسانیان» مجله موسیقى، سال سوم شماره ۶(۱۳۳۵ ه ش)ص ۵۹٫
۶- محمد حسین آریان «نوبات و مرشحات اندلسى» کتاب ماهور، ج ۳ تهران، ۱۳۷۲ ص ۹۱٫

یک دیدگاه

  • بابک
    ارسال شده در مهر ۷, ۱۳۹۰ در ۵:۳۰ ق.ظ

    خیلی ها دوست داشتن خیام رو هم مسلک خودشون جلوه بدن. چون به سعدی و حافظ و … زورشون نرسیده. خیلی ممنون از این مطالب خوب و پر بار. موفق باشید.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

پهلوگرفته بر ساحل اقیانوس موسیقی ایران (XI)

همانطور که قبلا تاکید کردم، آهنگساز باید آزاد باشد که به هر نوع زبان موسیقایی و به هر نوع استیل که می خواهد آهنگسازی کند. آشنایی با موسیقی ایران افق دید آهنگساز را باز می‌کند صرف نظر از هر استیلی و هر زبان موسیقایی که آهنگساز بخواهد در آن کار کند.

محمدرضا امیرقاسمی «شبی برای پیانوی ایرانی» را به روی صحنه می برد

کنسرت گروه موسیقی برف با عنوان «شبی برای پیانوی ایرانی» در تاریخ جمعه ۱۰ اسفند ساعت ۲۰ در سالن خلیج فارس فرهنگسرای نیاوران روی صحنه خواهد رفت. سرپرست و تکنواز پیانوی گروه برف محمدرضا امیرقاسمی و خواننده این کنسرت علی امیرقاسمی و اجرای تمبک با سحاب تربتی می باشد. در این برنامه علاوه بر اجرای آثار اساتید بزرگ پیانوی ایرانی نظیر جواد معروفی و مرتضی محجوبی، از چند نوازنده پیانوی دوره قاجار مانند اساتید محمود مفخم (مفخم الممالک) و مشیرهمایون شهردار هم قطعاتی اجرا خواهد شد. اجرای آثاری کمیاب و خاص از پیانو نوازیِ دوره ی قاجار و عصر مشروطه اولین بار است که در یک کنسرت اتفاق می افتد.

از روزهای گذشته…

“موسیقی همه زندگی من است” (III)

“موسیقی همه زندگی من است” (III)

اینطور گمان نمی کنم. تمرین پیش از اجرا بسیار اهمیت دارد. زمانی که مدتی استراحت دارم یا پیش از اجرا تمرین ندارم، صدایم دچار لرزه می شود اما پس از یکی دو اجرا صدایم باز می گردد، آن مشکل هم به این خاطر بوده که حدود یک ماه و نیم هیچ تمرینی نداشتم. زمانی که شما در یک گروه هستید محدودیتهایی دارید.
آروو پارت

آروو پارت

یازدهم سپتامبر ۱۹۳۵ در شهر کوچکی بنام پاید (Paide) در نزدیکی پایتخت کشور استونی (Estonia) بدنیا آمد. ۱۹۴۴ سالی بود که استونی شاهد اشغال، توسط نیروهای اتحاد جماهیر شوروی بود. حضور نیروهای اشغالگر در این کشور برای مدت ۵۰ سال ادامه یافت و یقینا” تاثیر بسیاری روی زندگی و موسیقی او گذاشت.
گزارش جلسه ششم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (VI)

گزارش جلسه ششم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (VI)

به علاوه، چنانچه تفسیر و تاویل را روا بدانیم می‌توان مانند یک نوازنده‌ی تفسیرگر، جهان ذهنی و تخیلی ساخته شده بر پایه‌ی اثر موسیقایی (به‌دست نقدگر) را شرح داد یا به عکس، تفسیر آفریده شده توسط هنرمند اجرا کننده را توصیف یا تجزیه و تحلیل کرد. مدرس هشدار داد که حتما لازم نیست تنها معیار و مقیاس نقد اجرا، رعایت شدن یا نشدن اصالت قطعه و به اصطلاح یافتن یک تفسیر اصیل باشد.
ارکستر NBC قسمت دوم

ارکستر NBC قسمت دوم

از دیگر حامیان ارکستر سمفونیک NBC می توان از، شرکت آهن رینولز، کارخانه اسکویپ و شرکت استخراج نفت سوکنی نام برد. بعد از منحل شدن ارکستر سمفونیک NBC بعضی از اعضا به ارکسترهای دیگر پیوستند از جمله، فرانک میلر نوازنده وینسل اصلی ارکستر و لئونارد شارو نوازنده اصلی باوسن که به ارکستر سمفونیک شیکاگو پیوستند.
بررسی اجمالی آثار شادروان <br>روح الله خالقی (قسمت بیستم)

بررسی اجمالی آثار شادروان
روح الله خالقی (قسمت بیستم)

سبک کلی تنظیم آثار موسیقی آنزمان کمابیش همگی یکسان و محدود به تکرار جملاتِ ترانه بوسیله یک یا چند ساز بوده است. جالب آنکه پنجاه سال پس از آن، همین اثر بوسیله گروه سماعی و با صدای خواننده ممتازی چون عبدالوهاب شهیدی نیز اجرا شده که از دیدگاهِ فوق، فرقی با اجرای نیم قرن پیش ندارد؛ اینبار تنها بجای دو سه ساز، ده دوازده ساز بکار رفته و دیگر هیچ.
بد فهمی از گفتار وزیری (III)

بد فهمی از گفتار وزیری (III)

این جریان تا سالهای پایانی دهه چهل شمسی ادامه داشت، همزمان با تاسیس «مرکز حفظ و اشاعه موسیقی ملی ایران» رادیو در اواخر دهه چهل، پر شده بود از موسیقی های عامیانه و سطحی که البته بعضی از شاگردان مکتب وزیری هم جزو پدیدآورندگان آن بودند.
“بهزاد” پس از سالها در سرزمین مادری اش می خواند

“بهزاد” پس از سالها در سرزمین مادری اش می خواند

مهدی بهزاد پور مشهور به بهزاد خواننده نام آشنا و پرکار سالهای ابتدایی دهه ی شصت که با اجرای آثاری از همایون خرم، اسدالله ملک، فضل الله توکل و موید محسنی پا به عرصه ی موسیقی گذاشت پس از سالها دوری از صحنه کنسرتی را در شهرهای کرمان و بم برگزار می کند.
گزارش جلسه چهاردهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

گزارش جلسه چهاردهم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (I)

چهارشنبه ۱۸ اردیبهشت ماه ۱۳۹۲، چهاردهمین جلسه از «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» با عنوان «نقد سیاسی، ایدئولوژیک» در خانه‌ی موسیقی برگزار شد. در این جلسه ابتدا مدرس توجه شرکت‌کنندگان را به این موضوع جلب کرد که در جلسات اخیر (و به‌ویژه پس از درس «نقد تفسیری») هر یک از روش‌های نقد دسته‌بندی شده، ارتباطی تنگاتنگ با جلسه‌ی پیش از خود داشته‌اند و به قولی می‌توان گفت عملاً پایان یک جلسه به جلسه‌ی بعدی پیوند خورده است.
جورج موستکی (I)

جورج موستکی (I)

جورج موستکی (Georges Moustaki) در تاریخ ۳ می ۱۹۳۴ در شهر اسکندریه مصر چشم به جهان گشود. وی نویسنده، شاعر، نوازنده، آهنگ ساز و خواننده ی فرانسوی است که اصلیت یونانی دارد. نام اصلی او گیسِپه موستچی (Giuseppe Mustacchi) است. او همچنین برای فیلم های سینمایی، تئاتر و تلویزیون آهنگ می سازد و علاقه زیادی به نویسندگی، طراحی و نقاشی دارد. او نه تنها فرانسه بلکه تقریبا همه دنیا را برای ملاقات با دوستان و طرفدارانش، کشف ایده های تازه و آواز خواندن، زیر پا گذاشته است.
شریفیان: سطح ابوالقاسم بسیار خوب است

شریفیان: سطح ابوالقاسم بسیار خوب است

یک کتاب نت که شامل قطعات من برای پیانو است که به تازگی انتشارات پارت منتشر کرده است. این مجموعه چهار قطعه با فضایی روستایی برای پیانو است که سالها پیش ساخته بودم و قبلا هم تعدادی از آنها را به صورت محدودی در ایران و در سال ۱۳۶۹ منتشر کرده بودم وعده ایی از پیانیست های ایرانی و غیرایرانی با تماس با وب سایتم، نت این مجموعه را از طریق اینترنت دریافت کردند و به همین خاطر این اثر اجراهای زیادی در اروپا داشته است و دو قطعه دیگر که جدید اند به نام مدراتو که در انگلیس انتشار یافته و فانتزی برای پیانو.