خیام و موسیقی نظری، بررسی مقایسه ای (IV)

گام فیثاغورس
مقام راست که یکى از مقام‏هاى دوازده گانه قدیم بوده است و امروز در دستگاه راست و پنج گانه ملاحظه مى‏شود، براساس همان گام اجرا مى‏شود. کریستن سن شرق شناس مشهور دانمارکى گوید: مقام‏هاى دوره ساسانى قبل از «باربد» موجود بوده است و آن استاد (باربد) اصلاحاتى انجام داد که آنها را باید منبع عمده موسیقى ایران و عرب بعد از اسلام دانست. یکى از الحان باربد که در کشورهاى شرق هنوز باقى است «راست». (۵)

نوع سابق الذکر (دوم) که خیام آورده با مقام عشاق موسیقى قدیم ایران مطابقت دارد. نوع عشاق جزو نوبات آندلسى است که از روزگار زریاب، نوازنده و خواننده مشهور بارگاه مهدى خلیفه عباسى از آن یاد شده است. (۶)

نوبات آندلس در واقع ترکیبى از یازده مقام بزرگ از بیست و چهار مقام است که از روزگار زریاب بجاى مانده است. زریاب نوازنده و موسیقى دان مشهور در سال ۲۰۶ ق به قرطبه در اندلس (اسپانیا) رفت و نزد عبد الرحمان دوم خلیفه آن زمان منزلت یافت. از بیست و چهار نوبتى که توسط زریاب تدوین شد، حدود نصف آن امروز در موسیقى مغرب شنیده مى‏شود. احتمال دارد «نوبت» مقام‏هاى موسیقى بوده است که در ساعات معین از روز و شب نواخته مى‏شده است یا اطلاق این واژه به آن علت بوده است که نوازندگان در پس پرده دیوان خلافت به نوبت در انتظار مى‏نشسته‏اند تا نوبت اجرا به آنها برسد.

استاد علینقى وزیرى به هنگام تدریس دستگاه ماهور به نگارنده یادآور شدند که مقام عشاق قدیم از نظر فواصل مانند دستگاه ماهور موسیقى کنونى بوده است و مقام عشاق با گوشه عشاق که در آواز دشتى یا اصفهان نواخته مى‏شود یکى نیست و اگر چه نام آنها یکى است از نظر فواصل این دو متفاوت هستند.

نوع سوم خیام: ۱۳۳-۱۸۲-۱۸۲ به گفته او توسط فارابى معرفى شده است ولى مألوف نیست. در فاصله اوّل این ذو الاربع مطابق پرده‏هاى بین درجه دوم و سوم و درجه پنجم و ششم گام طبیعى (زارلن) است ولى فاصله آخر این نوع، تقریبا معادل فاصله بین نت‏ e و d (کرن) است که در زمان خیام بقول او مألوف نبوده است.

فواصل گام طبیعى (زارلن)
نوع چهارم را خیام قوى و بسیار زیبا گفته است:۶۳ -۲۰۴-۲۳۱ فاصله بین نت‏هاى دوم و سوم این نوع همان پرده گام فیثاغور است.

نوع پنجم بقول خیام قوى و بهترین نوع نزد فارابى است: ۱۱۲-۱۸۲-۲۰۴ این نوع همان ذو الاربع گام طبیعى (زارلن) است.
نوع ششم را خیام زیبا نامیده است: ۱۵۰-۱۶۴-۱۸۲ فاصله بین نت اوّل و دوم این نوع همان پرده بین نت‏ d و e از گام طبیعى (زارلن)است، (فاصله بین درجه دوم و سوم گام مذکور) ولى فاصله بین نت اوّل و سوم این ذو الاربع تقریبا همان فاصله ساختارى دستگاه سه‏گاه، موسیقى نسبت دستگاه امروز ایران است.

اگر نت‏ b این گام کرن باشد مى‏توان دستگاه سه‏گاه‏ d را با شاهد f سرى (سه‏گاه چپ کوک در ویلن)اجرا کرد. پایه چهار مضراب مشهور «زنگ شتر» ساخته استاد ابوالحسین صبا در سه‏گاه‏ g بانت شاهد b کرن و e کرن (سه‏گاه راست کوک در ویولون) برهمان فاصله ساختارى سابق الذکر استوار است.
نوع هفتم را خیام زیبا خوانده است: ۸۵-۱۸۲-۲۳۱
فاصله بین درجه اوّل و دوم آن مشابه نوع اول خیام است و فاصله بین درجه دوم و سوم این ذو الاربع مطابق گام طبیعى (زارلن) است ولى فاصله بین درجه سوم و چهارم این نوع با اختلاف ۵ نسبت همان فاصله نیم پرده (-۹۰ سنت) گام فیثاغورس است.

نوع هشتم را خیام قوى دانسته است که آن را فارابى نیز آورده است. خیام گوید این‏ نوع به مناسبت فاصله طنینى که دارد موافق و همخوان نیست: ۱۲۹-۱۶۴-۲۰۴ منظور خیام از فاصله طنینى همان فاصله بین درجه یک و دوم ذو الاربع است که یک پرده گام طبیعى (زارلن) و فیثاغورس است.

پی نوشت:
۵- آرتور کریستین سن «نکته‏هایى از موسیقى دوره ساسانیان» مجله موسیقى، سال سوم شماره ۶(۱۳۳۵ ه ش)ص ۵۹٫
۶- محمد حسین آریان «نوبات و مرشحات اندلسى» کتاب ماهور، ج ۳ تهران، ۱۳۷۲ ص ۹۱٫

یک دیدگاه

  • بابک
    ارسال شده در مهر ۷, ۱۳۹۰ در ۵:۳۰ ق.ظ

    خیلی ها دوست داشتن خیام رو هم مسلک خودشون جلوه بدن. چون به سعدی و حافظ و … زورشون نرسیده. خیلی ممنون از این مطالب خوب و پر بار. موفق باشید.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

کتاب «نُه پیش درآمد و رِنگ از درویش خان و موسی معروفی برای سنتور» منتشر شد

کتاب «نُه پیش درآمد و رِنگ از درویش خان و موسی معروفی برای سنتور»، حاوی نُه اثر از درویش خان و موسی معروفی است که در اوایل دهه ی سی توسط طلیعه کامران برای سنتور بازنویسی و اکنون با ویرایش مجدد و اجرای آنها توسط شهاب مِنا ارائه شده است.

برخی از مشکلات پزشکیِ نوازندگانِ سازهای بادی‌برنجی (V)

بسیاری از نوازندگان سازهای بادی‌برنجی دچار دردهای مختلفی هستند. آن‌ها از دردِ مچ، بازو، التهاب تاندون‌ها، مشکلات شانه، کشیدگی گردن و کمردرد و پشت درد مزمن رنج می‌برند. به این آسیب‌ها که ناشی از تکرار حرکات یکسان یا نشستن طولانی مدت در یک موقعیتِ ثابت یا هر دو مورد است، آسیب‌های استفادۀ مکرر می‌گویند و مسلماً بهترین رویکرد، پیشگیری از بروز چنین آسیب‌هایی است. نوازندگان سازهای بادی‌برنجی از بازوها به‌صورت مکرر در جلوی بدن استفاده می‌کنند. از این‌رو به مرور زمان، عضلات جلویی شانه و سینه قوی و عضلات پشتی شانه و پشت ضعیف می‌شوند. عضلات قوی کوتاه‌تر می‌شوند درحالی‌که عضلات ضعیف بلندتر می‌شوند. این عدم تعادل منجربه درد در ناحیۀ بازوها، شانه‌ها، قفسۀ سینه، گردن یا پشت می‌شود. اما راه حل ساده است: تمرینات کششی برای عضلات در جلوی بدن و تقویت عضلات در پشت بدن. پرورش عضلات این نواحی منجر به کمک به عضلاتی می‌شود که کشش‌ها را متحمل می‌شوند.

از روزهای گذشته…

به بهانه معرفی آثار چند صدایی آهنگسازان ایران و ترکیه (I)

به بهانه معرفی آثار چند صدایی آهنگسازان ایران و ترکیه (I)

بیست و چهارم دیماه گذشته، فستیوال سه گاه در پیستبورگ-پنسیلوانیای آمریکا میزبان نوازندگی لیلا رمضان بود. در این برنامه لیلا رمضان قطعاتی از آهنگسازان معاصر ایران و ترکیه شامل: نصیل کاظم اکسس (Necil Kazim Akses)، اوندر ازکک (Önder Özkoç)، ییگیت کلت (Yigit Kolat)، فوزیه مجد، علیرضا مشایخی، بهزاد رنجبران و ایرج صهبایی را در قالب یک رسیتال پیانو بر روی صحنه برد. در این فستیوال که با همکاری دانشگاه کارنگی ملون پیتسبورگ (Carneigie Mellon University-Pittsburgh) و مرکز موسیقی ایران (Center for Iranian music) و انجمن دانشجویان اهل ترکیه در پیتسبورگ به مدت سه روز برگزار شد، از کیان سلطانی و اسماعیل لومانوسکی (Ismail Lumanovsky) هم به عنوان سولیست دعوت شده بود و قطعات “دوبل کنسرتو برای نی و کمانچه ” از رضا والی و “کنسرتو برای کلارینت و آنسامبل” از اربرک اریلماز (Erberk Eryilmaz) اجرای نخست شدند.
گفتگو با علی صمدپور (VI)

گفتگو با علی صمدپور (VI)

ببینید؛ من می گویم برای نوازنده شدن آیا فقط باید روزی ۸ ساعت ساز زد؟ آنچه محقق می‌شود هنر است؟ آدمی که امروز نگاه گسترده‌ای به جهان ندارد یا به اندازه‌ی خودش رمان نخوانده، فیلم ندیده، روانشناسی نخوانده، چه می‌خواهد بگوید؟ مسأله زاویه دید است. چه چیز در شما منجر به تولید می‌شود؟ فروش و شهرت یا کشف در موسیقی؟ یا استنتاجی از روابط انسانی‌تان؟
جوزپه وردی، اپراساز محبوب (I)

جوزپه وردی، اپراساز محبوب (I)

جوزپه فورتونینو فرانچسکو وردی (Giuseppe Fortunino Francesco Verdi) آهنگساز ایتالیای سبک رومانتیک است که بیشتر کارهایش در زمینه اپرا بوده و قطعات او از محبوب ‌ترین آثاری است که در اغلب سالن‌های اپراهای جهان اجرا می‌شوند. وی یکی از تاثیرگذارترین آهنگسازان قرن نوزدهم بود. آثارش بارها در تالارهای اپرا در سرتاسر جهان اجرا شده و بندهای نسلها را نیز در هم شکسته، بسیاری از موضوعات وی در فرهنگ عموم ریشه دوانده اند، در قطعه ها و موضوعاتی همچون: “خانم دمدمی” در اپرای ریگولتو (Rigoletto)، “آوازهای کر از بردگان عبری” در اپرای نابوکا (Nabucco)، “آهنگ مستی” در اپرای لاتراویاتا (La traviata) و “پیروزی” در اپرای آیدا (Aida).
تران وانکه، اتنوموزیکولوژیست ویتنامی

تران وانکه، اتنوموزیکولوژیست ویتنامی

تران وانکه (Tran Van Khe) یکی از بزرگترین استادان موسیقی سنتی ویتنام است که در بیست و چهارم ژوئن سال ۱۹۲۱ در خانواده ای با تاریخچه ای از چهار نسل موزیسین در ویتنام متولد شد. وانکه که پدر و مادر خود را در کودکی از دست داد سنت موسیقایی خانواده را از عمه خود “Tran Ngoc Vien” و دایی اش ” Nguyen Tri Khuong” فرا گرفت. وانکه فارغ التحصیل دکترای موسیقی شناسی از دانشگاه سوربن پاریس است؛ در «مرکز ملی پژوهش های علمی» (Centre National de la Recherche Scientifique) به پژوهش پرداخته و همچنین استاد دانشگاه سوربن و و عضو افتخاری شورای بین المللی موسیقی یونسکو بوده است.
ژرف‌اندیشی درباره‌ موسیقی مردم‌پسند (IV)

ژرف‌اندیشی درباره‌ موسیقی مردم‌پسند (IV)

در کتاب دو شکل از رابطه‌ی کلاسیک-مردم‌پسند واکاوی می‌شود؛ گونه‌ای مردم‌پسند که با موسیقی کلاسیک فرهنگ خودش هم نظام بوده و حاصل ساده‌سازی الگوهای آن است، یا برعکس، گونه‌ای که الگوهای کلاسیک حاصل پیچیده شدن آن باشند. حاصل این واکاوی نظریه‌ای شایان توجه است که امکان می‌دهد گونه‌شناسی موسیقی دقیق‌تری در دست داشته باشیم. بر اساس آن هر دو نوع رابطه می‌توانند در جریان شکل گیری گونه‌های مختلف شرکت کنند و در زمان‌های مختلف به یکدیگر بدل شوند. از همین راه است که فاطمی موفق شده هم خطوط ممیز گونه‌های مختلف موسیقی را در طرح کلی کتاب به روشنی تبیین کند و هم تحولشان را در دوره‌های تاریخی به نمایش بگذارد. ارزش کار آنجا بیشتر جلوه می‌کند که بدانیم به راستی دوره‌بندی تاریخی مبتنی بر سبک‌شناسی موسیقی و روابط موسیقایی در تاریخ موسیقی ما کمیاب است.
سلطان بوگی (II)

سلطان بوگی (II)

گروه رولینگ استونزدر تور سال ۱۹۸۹ خود به نام Steel Wheels از هوکر و اریک کلپتون دعوت کردند تا به عنوان هنرمند مهمان در برنامه ای که به صورت زنده و جهانی پخش میشد، حضور بیابند.

ئونارد کوهن و باب دیلان ، شعر و ترانه – ۲

به واقع دیدگاه دیلان به طرز اساسی دیدگاهی رستاخیزی است و در ترانه هایش بارها و بارها تکرار میکند که جهان شرور به زودی نابود خواهد شد و از میان برداشته میشود، شاید آن زمان “که کشتی نجات بییاید”!
ارکستر فیلارمونیک لندن (II)

ارکستر فیلارمونیک لندن (II)

در سال ۱۹۴۷ گروه کُر فیلارمونیک لندن شروع به فعالیت کرد. بین سالهای ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۲ ارکستر در بحران شدیدی فرو رفت که دلیل آن فشاری بود که راسل در زمان جنگ سرد به دلیل اعتقادات کمونیستی خود، به ارکستر وارد آورد، یکی از نتایجش آن بود که شورای شهر لندن اجازه استقرار ارکستر در تالار جدید جشنواره رویال را لغو کردند و به تدریج خود ارکستر به اخراج راسل رای داد!
موسیقی‌شناسی‌ای که نمی‌شناسیم (XII)

موسیقی‌شناسی‌ای که نمی‌شناسیم (XII)

او ادامه می‌دهد که با وجود این گفته، به نظر او امروزه کمتر کسی مدعی است که بتواند با اعتبار یا صلاحیتی مانند آدلریا سیگر (۳۶) در مورد گستره‌ی وسیعی از مسائل موسیقی‌شناسی بنویسد (همان‌جا).
همکاری مجدد غریب پور و عبدی روی صحنه رفت

همکاری مجدد غریب پور و عبدی روی صحنه رفت

سه شنبه ۲۶ دی ماه، اولین اجرای اپرای حافظ با موسیقی بهزاد عبدی با دعوت از هنرمندان این اپرا به روی صحنه رفت و بهروز غریب پور کارگردان و نویسنده اپرای حافظ با دعوت از گروه موسیقی اپرا به تالار فردوسی، از آهنگساز و نوازندگان و خوانندگان این اثر تقدیر کرد.