خیام و موسیقی نظری، بررسی مقایسه ای (IV)

گام فیثاغورس
مقام راست که یکى از مقام‏هاى دوازده گانه قدیم بوده است و امروز در دستگاه راست و پنج گانه ملاحظه مى‏شود، براساس همان گام اجرا مى‏شود. کریستن سن شرق شناس مشهور دانمارکى گوید: مقام‏هاى دوره ساسانى قبل از «باربد» موجود بوده است و آن استاد (باربد) اصلاحاتى انجام داد که آنها را باید منبع عمده موسیقى ایران و عرب بعد از اسلام دانست. یکى از الحان باربد که در کشورهاى شرق هنوز باقى است «راست». (۵)

نوع سابق الذکر (دوم) که خیام آورده با مقام عشاق موسیقى قدیم ایران مطابقت دارد. نوع عشاق جزو نوبات آندلسى است که از روزگار زریاب، نوازنده و خواننده مشهور بارگاه مهدى خلیفه عباسى از آن یاد شده است. (۶)

نوبات آندلس در واقع ترکیبى از یازده مقام بزرگ از بیست و چهار مقام است که از روزگار زریاب بجاى مانده است. زریاب نوازنده و موسیقى دان مشهور در سال ۲۰۶ ق به قرطبه در اندلس (اسپانیا) رفت و نزد عبد الرحمان دوم خلیفه آن زمان منزلت یافت. از بیست و چهار نوبتى که توسط زریاب تدوین شد، حدود نصف آن امروز در موسیقى مغرب شنیده مى‏شود. احتمال دارد «نوبت» مقام‏هاى موسیقى بوده است که در ساعات معین از روز و شب نواخته مى‏شده است یا اطلاق این واژه به آن علت بوده است که نوازندگان در پس پرده دیوان خلافت به نوبت در انتظار مى‏نشسته‏اند تا نوبت اجرا به آنها برسد.

استاد علینقى وزیرى به هنگام تدریس دستگاه ماهور به نگارنده یادآور شدند که مقام عشاق قدیم از نظر فواصل مانند دستگاه ماهور موسیقى کنونى بوده است و مقام عشاق با گوشه عشاق که در آواز دشتى یا اصفهان نواخته مى‏شود یکى نیست و اگر چه نام آنها یکى است از نظر فواصل این دو متفاوت هستند.

نوع سوم خیام: ۱۳۳-۱۸۲-۱۸۲ به گفته او توسط فارابى معرفى شده است ولى مألوف نیست. در فاصله اوّل این ذو الاربع مطابق پرده‏هاى بین درجه دوم و سوم و درجه پنجم و ششم گام طبیعى (زارلن) است ولى فاصله آخر این نوع، تقریبا معادل فاصله بین نت‏ e و d (کرن) است که در زمان خیام بقول او مألوف نبوده است.

فواصل گام طبیعى (زارلن)
نوع چهارم را خیام قوى و بسیار زیبا گفته است:۶۳ -۲۰۴-۲۳۱ فاصله بین نت‏هاى دوم و سوم این نوع همان پرده گام فیثاغور است.

نوع پنجم بقول خیام قوى و بهترین نوع نزد فارابى است: ۱۱۲-۱۸۲-۲۰۴ این نوع همان ذو الاربع گام طبیعى (زارلن) است.
نوع ششم را خیام زیبا نامیده است: ۱۵۰-۱۶۴-۱۸۲ فاصله بین نت اوّل و دوم این نوع همان پرده بین نت‏ d و e از گام طبیعى (زارلن)است، (فاصله بین درجه دوم و سوم گام مذکور) ولى فاصله بین نت اوّل و سوم این ذو الاربع تقریبا همان فاصله ساختارى دستگاه سه‏گاه، موسیقى نسبت دستگاه امروز ایران است.

اگر نت‏ b این گام کرن باشد مى‏توان دستگاه سه‏گاه‏ d را با شاهد f سرى (سه‏گاه چپ کوک در ویلن)اجرا کرد. پایه چهار مضراب مشهور «زنگ شتر» ساخته استاد ابوالحسین صبا در سه‏گاه‏ g بانت شاهد b کرن و e کرن (سه‏گاه راست کوک در ویولون) برهمان فاصله ساختارى سابق الذکر استوار است.
نوع هفتم را خیام زیبا خوانده است: ۸۵-۱۸۲-۲۳۱
فاصله بین درجه اوّل و دوم آن مشابه نوع اول خیام است و فاصله بین درجه دوم و سوم این ذو الاربع مطابق گام طبیعى (زارلن) است ولى فاصله بین درجه سوم و چهارم این نوع با اختلاف ۵ نسبت همان فاصله نیم پرده (-۹۰ سنت) گام فیثاغورس است.

نوع هشتم را خیام قوى دانسته است که آن را فارابى نیز آورده است. خیام گوید این‏ نوع به مناسبت فاصله طنینى که دارد موافق و همخوان نیست: ۱۲۹-۱۶۴-۲۰۴ منظور خیام از فاصله طنینى همان فاصله بین درجه یک و دوم ذو الاربع است که یک پرده گام طبیعى (زارلن) و فیثاغورس است.

پی نوشت:
۵- آرتور کریستین سن «نکته‏هایى از موسیقى دوره ساسانیان» مجله موسیقى، سال سوم شماره ۶(۱۳۳۵ ه ش)ص ۵۹٫
۶- محمد حسین آریان «نوبات و مرشحات اندلسى» کتاب ماهور، ج ۳ تهران، ۱۳۷۲ ص ۹۱٫

یک دیدگاه

  • بابک
    ارسال شده در مهر ۷, ۱۳۹۰ در ۵:۳۰ ق.ظ

    خیلی ها دوست داشتن خیام رو هم مسلک خودشون جلوه بدن. چون به سعدی و حافظ و … زورشون نرسیده. خیلی ممنون از این مطالب خوب و پر بار. موفق باشید.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

مروری بر «کنسرت گوتلیب والیش»

روزگاری ایران رسیتال نوازندگان پیانوی بزرگی را به خود می‌دید. اجرای نام‌های افسانه‌ای سده‌ی بیستم همچون «آرتور روبنشتاین» ناممکن نمی‌نمود. این جهانی دیگر بود و موسیقی کلاسیک غربی حمایت دولتی داشت و … . امروز اما دستِ تنها و درعین‌حال توانای جامعه‌ی مدنی در کار است تا به نیروی خویش برنامه‌ای مانند رسیتال «گوتلیب والیش»، نوازنده‌ای از همان تبار (گرچه هنوز کم‌تر افسانه‌ای)، را برای بار چندم ممکن کند. و این حتا پیش از خود موسیقی جلب توجه می‌کند اگر دیده‌ی تیزبینی باشد.

آموزش ساز، کاری دانشگاهی نیست (V)

در این مدتی که در دانشگاه این تغییرات را به وجود آوردید و به مدت ۸ سال بود ریس دانشکده موسیقی بودید فکر می‌کنم زمان کافی برای فارغ‌التحصیلی دانشجویان برای حداقل پنج دوره فراهم بود. چه کسانی در آن دوره به‌عنوان موسیقی‌شناس فارغ‌التحصیل شدند. لطفاً نام ببرید. به‌یقین بیش از چند اسم به خاطر نخواهم آورد. موضوع مربوط به چهل‌ و چند سال پیش است. به‌طور مثال آقای لطفی.

از روزهای گذشته…

مد، نمایان و محسوس در موسیقی ایرانی (IV)

مد، نمایان و محسوس در موسیقی ایرانی (IV)

وزیری دلایلی را متذکر می شود که اثبات کند در شور بالا رونده درجه ی چهارم مهم تر از درجه ی پنجم است و آن را باید نمایان در نظر گرفت. هدف از بیان تفاوت ارزشها در درجات گام های موسیقی کلاسیک و موسیقی ایرانی این مطلب است که ماهیت ساختار درونی و اجرایی موسیقی ایرانی متفاوت از موسیقی کلاسیک است. پس از دانستن مختصری در مورد مد و نمایان نگاهی هم به تشریح مفهوم محسوس در موسیقی ایرانی بیندازیم.
تأملی در آرای موسیقی خیام (I)

تأملی در آرای موسیقی خیام (I)

شهرت حکیم عمر خیام نیشابوری، اغلب به سبب رباعیاتی است که بیش‏تر آنها را به او منسوب کرده‏اند، همچنین باید یادآور شد که مقام علمی وی تا حد زیادی تحت الشعاع جنبه‏ی شاعری او قرار گرفته است؛ تا آنجا که از نظر منش و اعتقادات نیز وی را غیر از آنکه بوده است معرفی نموده‏اند. مشهورترین اثر خیام رساله جبر و مقابله است. او در این رساله، ضمن بحث از قضایای ریاضی در چند مورد به حمد خداوند متعال پرداخته و از روی اخلاص از او مدد جسته و هدایت طلبیده است.
اپرای لیلی و مجنون (III)

اپرای لیلی و مجنون (III)

اگرچه آواز کر از سنت های آذری نبود اما حاجی بیف گروه کری را ترتیب داد تا بر آنچه که در طرح داستان رخ می دهد بیفزایند و اپرا را پویا تر کنند. او همچنین بر این بود تا با این کار حالت روانی شخصیت ها را نیز پر رنگ تر کند. این نخستین باری بود که در آذربایجان از کر استفاده می شد.
بالشتک نوین (III)

بالشتک نوین (III)

در ابتدا ممکن است که نوازنده با این موقعیت کنار آمده و با کمی فشار بر بدن خود این مشکلات را در روند تکرار و عادی سازی بر طرف شده تلقی نماید اما به مرور زمان بر اثر عدم انطباق لازم بالشتک (shoulder rest) را با بدن، آسیب های جسمی بروز نموده و در نتیجه با توجه به آسیب های احتمالی بر اندام و تحمل آن شاید به کیفیت دلخواه در نوازندگی دست نیافته و آنگونه برداشت شود که اشکالات نوازندگی او به دلایل دیگری همچون ناتوانی هوشی و یا استعداد او باشد که در نهایت می تواند باعث ترک دنیای نوازندگی شود.
سرک کشیدن به کمی دوردست تر (III)

سرک کشیدن به کمی دوردست تر (III)

شکل‌گیری تدریجی و این بازی محو شدن وبرگشتن پاره‌های تم مشخصه‌ی اصلی شهر خاموش و بخش‌های دیگری از دو قطعه‌ی پرواز و در انتظار باران را تشکیل می‌دهد، در همین بین رابطه‌ی تغییرات شدت‌وری و رنگ با تغییر تدریجی جملات نیز تا حدودی برقرار است. این رابطه را در پایان فراز اول قطعه زمانی که شدت‌ به اوج خود می‌رسد و سپس به یک سکوت منتهی می‌شود به وضوح می‌توان دید. این روش برخورد در ابتدای قطعه‌ی «در انتظار باران» هم به شکلی مشابه به چشم می‌خورد.
خداوندگار سنتور (I)

خداوندگار سنتور (I)

مرگ حبیب سماعی (استاد بزرگ سنتور) در سال ۱۳۲۵، ضربه جبران ناپذیری بر پیکره موسیقی ایرانی و همینطور ساز سنتور وارد ساخت و از آن به بعد بود که دوران رکود این ساز آغاز شد.
ریتم و هارمونی – قسمت اول

ریتم و هارمونی – قسمت اول

در موسیقی “ریتم هارمونی” به میزان یا نرخی گفته می شود که آکوردها – یا همان هارمونی هر قسمت – در طول اجرای قطعه دستخوش تغییر می شوند. به بیان دیگر اگر بتوانیم رفتار تغییرات هارمونی را در یک قطعه تشخیص داده آنرا ترسیم کنیم در نهایت به شکلی می رسیم که از آن می توان ریتم هارمونی را استخراج کرد.
باغسنگانی: جشنواره های دهه ۷۰ نقطه آغاز کار پژوهشی ام بود

باغسنگانی: جشنواره های دهه ۷۰ نقطه آغاز کار پژوهشی ام بود

به زودی مجموعه «چراغداران فکر و فرهنگ ایران» با گردآوری و تالیف محمد حسینی باغسنگانی، نویسنده، پژوهشگر حوزه موسیقی، ادبیات و فلسفه اسلامی منتشر می شود؛ پیش از انتشار این مجموعه نیز، رادیو گفتگو، دو مجموعه برنامه با نویسندگی و تهیه کنندگی باغسنگانی را با نامهای «بهار دلنشین» مخصوص عید نوروز و تبریک نوروزی هنرمندان موسیقی به مردم و «چراغداران فکر و فرهنگ ایران» که در ادامه پروژه برنامه تاریخی «صدسال فرهنگ» است، به روی آنتن می برد. محمد حسینی باغسنگانی در کارنامه خود ضبط هزاران ساعت برنامه رادیویی و چند مجموعه تلویزیونی از جمله: «مفاخر»، «رستاخیز کلمات» و «چکاوک» را دارد.
هستی و شناخت در منظر هنر (III)

هستی و شناخت در منظر هنر (III)

در جایی دیگر می گوید: آب کم جو، تشنگی آور به دست”. عقل هستی حضوری بی کران از قدرت می آفریند که ما صفات حاصل از آن را همان صفات خداوند تعریف می کنیم یعنی این خداوند است که صاحب عقل اول است. او در تمامی قلمرو هستی به همین دلیل حضور دارد و حضورش را به صورت ظهور گوهر عشق در ما آشکار می سازد.
بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (V)

بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (V)

به طریق مشابه، دانگ‌های دستگاه همایون، با در نظر گرفتن دانگ‌هایی که گوشه‌هایی مانند بیداد را در برمی‌گیرند، سه دانگ مختلف است و دانگ اوّل، یا پیش‌دانگ دستگاه همایون، مشابه دانگ اوّل دستگاه شور است که البته در این منطقه‌ی صوتی، به‌طور سنتی، به‌منظور مدگردی به شور مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. بااین‌حال، در همایون، گوشه‌ای مهم و اصلی با نام شوشتری نیز با فاصله‌ای یک‌پرده‌ای از انتهای دانگ سوم همایون در ردیف میرزاعبدالله آورده شده است (طلایی ۱۳۸۷: ۲۷۱). در حقیقت، دانگ شوشتری مشابه دانگ دوم همایون است که در یک اکتاو بالاتر تکرار شده است.