خیام و موسیقی نظری، بررسی مقایسه ای (IV)

گام فیثاغورس
مقام راست که یکى از مقام‏هاى دوازده گانه قدیم بوده است و امروز در دستگاه راست و پنج گانه ملاحظه مى‏شود، براساس همان گام اجرا مى‏شود. کریستن سن شرق شناس مشهور دانمارکى گوید: مقام‏هاى دوره ساسانى قبل از «باربد» موجود بوده است و آن استاد (باربد) اصلاحاتى انجام داد که آنها را باید منبع عمده موسیقى ایران و عرب بعد از اسلام دانست. یکى از الحان باربد که در کشورهاى شرق هنوز باقى است «راست». (۵)

نوع سابق الذکر (دوم) که خیام آورده با مقام عشاق موسیقى قدیم ایران مطابقت دارد. نوع عشاق جزو نوبات آندلسى است که از روزگار زریاب، نوازنده و خواننده مشهور بارگاه مهدى خلیفه عباسى از آن یاد شده است. (۶)

نوبات آندلس در واقع ترکیبى از یازده مقام بزرگ از بیست و چهار مقام است که از روزگار زریاب بجاى مانده است. زریاب نوازنده و موسیقى دان مشهور در سال ۲۰۶ ق به قرطبه در اندلس (اسپانیا) رفت و نزد عبد الرحمان دوم خلیفه آن زمان منزلت یافت. از بیست و چهار نوبتى که توسط زریاب تدوین شد، حدود نصف آن امروز در موسیقى مغرب شنیده مى‏شود. احتمال دارد «نوبت» مقام‏هاى موسیقى بوده است که در ساعات معین از روز و شب نواخته مى‏شده است یا اطلاق این واژه به آن علت بوده است که نوازندگان در پس پرده دیوان خلافت به نوبت در انتظار مى‏نشسته‏اند تا نوبت اجرا به آنها برسد.

استاد علینقى وزیرى به هنگام تدریس دستگاه ماهور به نگارنده یادآور شدند که مقام عشاق قدیم از نظر فواصل مانند دستگاه ماهور موسیقى کنونى بوده است و مقام عشاق با گوشه عشاق که در آواز دشتى یا اصفهان نواخته مى‏شود یکى نیست و اگر چه نام آنها یکى است از نظر فواصل این دو متفاوت هستند.

نوع سوم خیام: ۱۳۳-۱۸۲-۱۸۲ به گفته او توسط فارابى معرفى شده است ولى مألوف نیست. در فاصله اوّل این ذو الاربع مطابق پرده‏هاى بین درجه دوم و سوم و درجه پنجم و ششم گام طبیعى (زارلن) است ولى فاصله آخر این نوع، تقریبا معادل فاصله بین نت‏ e و d (کرن) است که در زمان خیام بقول او مألوف نبوده است.

فواصل گام طبیعى (زارلن)
نوع چهارم را خیام قوى و بسیار زیبا گفته است:۶۳ -۲۰۴-۲۳۱ فاصله بین نت‏هاى دوم و سوم این نوع همان پرده گام فیثاغور است.

نوع پنجم بقول خیام قوى و بهترین نوع نزد فارابى است: ۱۱۲-۱۸۲-۲۰۴ این نوع همان ذو الاربع گام طبیعى (زارلن) است.
نوع ششم را خیام زیبا نامیده است: ۱۵۰-۱۶۴-۱۸۲ فاصله بین نت اوّل و دوم این نوع همان پرده بین نت‏ d و e از گام طبیعى (زارلن)است، (فاصله بین درجه دوم و سوم گام مذکور) ولى فاصله بین نت اوّل و سوم این ذو الاربع تقریبا همان فاصله ساختارى دستگاه سه‏گاه، موسیقى نسبت دستگاه امروز ایران است.

اگر نت‏ b این گام کرن باشد مى‏توان دستگاه سه‏گاه‏ d را با شاهد f سرى (سه‏گاه چپ کوک در ویلن)اجرا کرد. پایه چهار مضراب مشهور «زنگ شتر» ساخته استاد ابوالحسین صبا در سه‏گاه‏ g بانت شاهد b کرن و e کرن (سه‏گاه راست کوک در ویولون) برهمان فاصله ساختارى سابق الذکر استوار است.
نوع هفتم را خیام زیبا خوانده است: ۸۵-۱۸۲-۲۳۱
فاصله بین درجه اوّل و دوم آن مشابه نوع اول خیام است و فاصله بین درجه دوم و سوم این ذو الاربع مطابق گام طبیعى (زارلن) است ولى فاصله بین درجه سوم و چهارم این نوع با اختلاف ۵ نسبت همان فاصله نیم پرده (-۹۰ سنت) گام فیثاغورس است.

نوع هشتم را خیام قوى دانسته است که آن را فارابى نیز آورده است. خیام گوید این‏ نوع به مناسبت فاصله طنینى که دارد موافق و همخوان نیست: ۱۲۹-۱۶۴-۲۰۴ منظور خیام از فاصله طنینى همان فاصله بین درجه یک و دوم ذو الاربع است که یک پرده گام طبیعى (زارلن) و فیثاغورس است.

پی نوشت:
۵- آرتور کریستین سن «نکته‏هایى از موسیقى دوره ساسانیان» مجله موسیقى، سال سوم شماره ۶(۱۳۳۵ ه ش)ص ۵۹٫
۶- محمد حسین آریان «نوبات و مرشحات اندلسى» کتاب ماهور، ج ۳ تهران، ۱۳۷۲ ص ۹۱٫

یک دیدگاه

  • بابک
    ارسال شده در مهر ۷, ۱۳۹۰ در ۵:۳۰ ق.ظ

    خیلی ها دوست داشتن خیام رو هم مسلک خودشون جلوه بدن. چون به سعدی و حافظ و … زورشون نرسیده. خیلی ممنون از این مطالب خوب و پر بار. موفق باشید.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

اولین دکتر موسیقی (I)

حســین ناصحی در سال ۱۳۰۴ در خانواده ای هنردوست به دنیا آمد. مادرش از شاگردان استاد درویش خان بود و تار می نواخت. به همین جهت ذوق موسیقی او از اوان کودکی پرورش یافت. وی از ســن ۱۴ سالگی با ورود به هنرستان عالی موسیقی و انتخاب ساز ترومبون زیر نظر اســتاد چک «ژوزف اسالدک» مشغول تحصیل گردیــد و پس از مــدت کوتاهی به همکاری با ارکســتر رادیو به سرپرستی پرویز محمود پرداخت. او جزو شاگردان ممتازی بود که به دعوت دولت ترکیه و با بورســیه هنرستان برای ادامه تحصیل روانــه آنکارا گردید و در آنجا زیر نظر اســتاد «کاظم آکســس» از شاگردان برجســته «بلا بارتوک» آهنگساز شهیر مجارستان به همراه دوست دیرینه اش ثمین باغچه بان به فراگیری آهنگسازی پرداخــت.

دوازدهمین دوره مسابقات گیتار تهران (مگتان ۱۲- بهمن ماه ۹۶) برگزار می شود

دوازدهمین دوره مسابقات گیتار تهران در روز ششم بهمن ماه ۱۳۹۶ به صورت اینترنتی برگزار خواهد شد. ای دومین دوره مسابقات مگتان است که به صورت اینترنتی به صورت ترکیب اجرای زنده و اینترنتی برگزار می شود و طبق معمول به برنده این مسابقه یک گیتار با ارزش اهدا خواهد شد.

از روزهای گذشته…

در نقد کتاب «مقدمه‌ای بر آنالیز موسیقی آتنال» (III)

در نقد کتاب «مقدمه‌ای بر آنالیز موسیقی آتنال» (III)

تجزیه و تحلیل موسیقی آتنال در اغلب روش‌ها موضوعی آمیخته با ریاضیات است. از آنجا که از اولین ویژگی‌های این نوع موسیقی آزاد شدن از قید انتظام خاص و شناخته‌شده‌ی نغمه‌ها (گام‌های تنال) و دستیابی به امکان بازانتظام‌بخشی و هم‌وزن‌سازی در قالب مجموعه‌هایی به اراده‌ی آهنگساز، یعنی هم‌بندی نغمه‌ها در گروه‌هایی جز گام و بدون ترجیح یک نغمه بر دیگری است، نظریه‌ی مجموعه‌های ریاضیات جدید که آزادی عمل و قدرت زیادی در توصیف چنین پدیده‌هایی دارند به نحوی موفق برای تجزیه و تحلیل این موسیقی‌ها به کار گرفته شده است.
نگاهی به موسیقی محمدسعید شریفیان (II)

نگاهی به موسیقی محمدسعید شریفیان (II)

در آثار برخی از آهنگسازان نظیر الگار، عوامل هویتی از مرحله داستان ها، تم ها، ریتم ها و… فراتر می روند. به گونه ای که هیچ یک از این عوامل به طور مشخص در آثار این آهنگسازان وجود ندارد ولی آثار آنها دارای روح ملی است. برای مثال آثار الگار بسیار ملی تر از وون ویلیامز که مبنای کارش را موسیقی فولکلور و دوران رنسانس انگلیس قرار داده بود به گوش می رسد.
هرآنچه که باید درباره “ریورب” بدانیم (I)

هرآنچه که باید درباره “ریورب” بدانیم (I)

در هنگام ضبط یک قطعه موسیقی، زمانی که سازها (از جمله سازهای سولو، آنسامبل، ارکستر، گروه کر و یا هر ساز دیگری ) شروع به نواختن می کنند، صدا در جهات مختلف شروع به برخورد با سطوح اطراف (نظیر دیوار ها، گوشه ها، کف و سایر نقاط استیج) می نماید. این برخورد به سرعت و انقدر انجام می شود تا در نهایت صدا به گوش شنونده برسد. پس در حقیقت صداهای آزاد شده از بند، خودشان را به تمامی اجسام سخت و یا نرم در مقابلشان میزنند پس از برخورد، از آنها منعکس می شوند. اینکار آنقدر اتفاق می افتد تا زمانی که قدرت این انعکاسها ضعیف شده و دیگر شنیده نشوند.
فرجپوری: سلیقه موسیقایی تغییر پذیر است

فرجپوری: سلیقه موسیقایی تغییر پذیر است

آقای فرج پوری می خواهیم به زمان گذشته سری بزنیم و از گذشته به زمان حال برسیم، شما سال های قبل به عنوان آهنگ ساز اثری منتشر کردید به نام “نقش پندار” و اخرین اثر شما که به صورت گروه نوازی منتشر شده و در دسترس علاقه مندان قرار دارد “غوغای عشق بازان” است که همراه با گروه آوا و صدای استاد شجریان منتشر شده، سعید فرج پوری “غوغای عشق بازان” با سعید فرج پوری نقش پندار در طوی این سال ها چه تفاوت هایی پیدا کرده؟
کنسرت گروه مهر وطن در بانکوک

کنسرت گروه مهر وطن در بانکوک

گروه مهر وطن که سابقه دعوت به برخی کشورهای جهان از جمله آرژانتین، لیتوانی، ارمنستان، کره جنوبی و تایلند را دارد، با توجه به پذیرفته شدن در مسابقات جهانی کرال کره جنوبی ۲۰۱۱ و برای کسب آمادگی بیشتر برای این مهم، اقدام به برگزاری کنسرت ملی میهنی خود به سبک کرال آکاپلا در بانکوک خواهد نمود تا گوشه ای از فرهنگ غنی ایران را به جهانیان بنمایاند.
برنامه کنسرت راجر واترز به نفع فلسطین تغییر کرد

برنامه کنسرت راجر واترز به نفع فلسطین تغییر کرد

راجر واترز، عضو سابق گروه پینک فلوید، مدتی پیش برنامه تور تابستانی خود در اروپا را اعلام کرده بود که اجرای برنامه ای در تل آویو نیز در کنارآن دیده می شد. حدود یک ماه قبل، نامه سرگشاده ای از طرف انجمن هنر مدرن فلسطین و مجمع هنرمندان فلسطین برای راجر واترز ارسال شد که طی آن به شهرت این هنرمند در برقراری عدالت جهانی اشاره شده از او درخواست شده بود که اجرای برنامه در اسرائیل را لغو کند.
گزارشی از یک کنسرت چهارساعته (II)

گزارشی از یک کنسرت چهارساعته (II)

موسیقی قرن پانزده ایران در مرزهای کنونی ایران قابل دسترس نیست اما در ترکیه‌ی کنونی می‌توان آثاری را که منسوب است به بزرگترین آهنگساز-نوازنده و نظریه‌پرداز موسیقیِ ایرانی (عبدالقادر مراغه‌ای) یافت. حکایت این پراکنده‌شدن‌ها تا دوره‌ی صفویه، تاریخ ایران را همراهی می‌کند: صفویان در ابتدا هنر را راندند، سپس همانند دوره‌ی چیرگی کلیسا در اروپا، در خدمت دین‌اش گرفتند و سر آخر خیلی دیر شاید از آن لذت هنری بردند؛ پس ما ایرانی‌ها همچنان برای یافتن شعر آن دوره‌مان ناچاریم سری به هندوستان و برای شنیدن موسیقی‌اش ناگزیریم سری دوباره به موسیقی‌دانان ایرانی رانده‌شده یا برده شده از ایران از- به دربار عثمانی بزنیم.
صبا ، رپرتوار موسیقی (I)

صبا ، رپرتوار موسیقی (I)

در موسیقی ایرانی بسیاری از آهنگسازان معاصر در سوابق هنری خود سعی کرده‌اند برخی قطعات گذشته را بازسازی نمایند تا ضمن کمک در حفظ و ماندگاری آهنگ، به نوعی آن را با حالتی جدید که مطلوب سلیقه معاصر باشد، اجرا کنند. از جمله آهنگسازانی که آثارش توسط آهنگسازان معاصر به کرات بازسازی شده، ابوالحسن صبا می‌باشد. در موسیقی ایرانی بسیاری از آهنگسازان معاصر در سوابق هنری خود سعی کرده‌اند برخی قطعات گذشته را بازسازی نمایند تا ضمن کمک در حفظ و ماندگاری آهنگ، به نوعی آن را با حالتی جدید که مطلوب سلیقه معاصر باشد، اجرا کنند. از جمله آهنگسازانی که آثارش توسط آهنگسازان معاصر به کرات بازسازی شده، ابوالحسن صبا می‌باشد.
آلبوم گزیده آثار، ناگوار برای گروههای موسیقی

آلبوم گزیده آثار، ناگوار برای گروههای موسیقی

یکی از عوارض جانبی صنعت آسیب دیده و سردرگم موسیقی، ثابت نبودن معنای “آلبوم گزیده آثار” است. از یک طرف، آلبوم گزیده آثار برای کمپانیها و تهیه کنندگان منبع بزرگ پولسازی است که موجب شده است این کمپانیها هنرمندان تحت قرارداد خود را وادار کنند قبل از اینکه در کار خود به جایی برسند، یک مجموعه از بهترین آثار-گاهی مختصر- خود را برای پخش آماده کنند. از طرف دیگر، وجود رسانه ای چون iTunes، تهیه آلبوم بهترینها را به چیزی مازاد بر احتیاج تبدیل کرده است زیرا هرکس میتواند ترانه های مورد علاقه خود از هر خواننده یا گروه را به ترتیب مورد نظر خود به شکل یک مجموعه درآورده و در آرشیو خود داشته باشد.
درباره‌ی آلبوم «نه فرشته‌ام نه شیطان» (I)

درباره‌ی آلبوم «نه فرشته‌ام نه شیطان» (I)

خوب اگر گوش بخوابانیم، یا نه، حتا بدون تیز کردن گوش‌ها نیز، می‌شنویم چیزی در موسیقی ما دارد تغییر می‌کند. نکته‌ای خزنده و پنهان رو که حسین علیزاده با سخنانش، محمد موسوی با یادداشتش و حتا ساسان فاطمی به بهانه‌ی نقد کنسرتی دیگر پیدایی و چیرگی آن را بر سپهر موسیقی ایران هشدار داده‌اند. موسیقی کلاسیک ایرانی یا چنان که قبلا شهرت داشت، سنتی، یا بهتر بگوییم، برخی مجریان اش دارند گام به وادی‌های تازه‌ای می‌گذارند. این وادی‌های تازه، تازگی‌شان را لزوما از موسیقی‌ای که اجرا می‌شود، نمی‌آورند که اگر چنین بود نامش را به سادگی «نوآوری» موسیقایی می گذاشتیم و می‌گذشتیم یا نمی‌گذشتیم. اما اینجا چیزکی در رابطه‌ی موسیقی‌دان و شنونده دارد دگرگون می‌شود.