خیام و موسیقی نظری، بررسی مقایسه ای (VI)

نتیجه
۱- خیام در شیوه ثبت ذو الاربع‏هاى عصر خود از روش حکیم سلف خود ابو نصر فارابى که در کتاب جامع موسیقى کبیر بیادگار مانده است، پیروى کرده است. در بعضى موارد مانند ذو الاربع‏هاى شماره ۳-۵-۱۳۸ خود خیام آنها را با انواعى که فارابى آورده است، مقایسه کرده است. نگارنده این مقاله با تعجب ملاحظه نمود که ترتیب توالى شماره ذو الاربع‏هاى ارجاعى به فارابى (توسط خیام) برحسب تصادف! با اعداد سرى فیبوناچى ریاضى دان مشهور ایتالیائى (درگذشت حدود ۱۲۵۰ میلادى) مطابقت دارد! در اعداد فیبوناچى هر عدد مساوى حاصل جمع دو عدد ماقبل خود است.

۲- خیام در توصیفات خود به رساله‏هاى موسیقى ابن سینا (۳۷۰-۴۲۸ ق) بویژه کتاب شفا و فصول مربوط به ابعاد و اجناس موسیقى آن توجه خاص داشته است و در ردیف ۹ و ۱۰ از اقسام بیست و یک گانه ذو الاربع‏هاى خود از ابن سینا یاد کرده است.

۳- علاوه بر جنبه‏هاى نظرى موسیقى که در زمان خیام جزئى از ریاضیات بشمار مى‏آمده است، آنچنانکه از جمله‏هاى خیام برمى‏آید، او داراى حس تشخیص نغمات مطبوع موسیقى بوده است. احتمال دارد خیام هم مانند اکثر شعراى آن عهد بصورت عملى هم دستى در نوازندگى داشته است. در مکتب قدیم موسیقى شناسان ایرانى مانند فارابى و خیام، آزمایش عملى و تشخیص مطبوع بودن نغمه‏ها به گوش مورد نظر بوده است و این راه را براى پیشرفت هم آهنگى موسیقى هموار مى‏کرده است.

۴- برخى از گوشه‏هاى دستگاههاى موسیقى کنونى ایرانى با آنچه خیام در رساله خود آورده است، قابل تطبیق است و این اصالت موسیقى دستگاهى کنونى ایران را که توسط استادان دوره قاجار روایت شده است مى‏رساند و نشان مى‏دهد که موسیقى سنت دستگاه ایرانى ریشه در فرهنگ گذشته ایران را دارد.

توضیحات:
۱- استخراج و تبدیل ارقام ریاضى رساله خیام به واحد موسیقائى-فیزیکى و تطبیق آن با گام موسیقى کنونى ایران حاصل بررسى‏هاى آزمایشگاهى نگارنده است.
۲- «سنت» واحد موسیقى، مورد استفاده در سنجش‏هاى صورت شناسى از ابتکارات الکساندر.ج.الیس (۱۸۱۴-۱۸۹۰ م) دانشمند انگلیسى است. او یک اکتاو موسیقى را به ۱۲۰۰ سنت تقسیم کرد.
۳- صوت بنیادى صوتى است که به هنگام تکلم یا آواز توسط ارتعاش تارهاى صوتى حنجره ایجاد مى‏شود.
۴- اکتاو (هنگام): فاصله دونت تکرار شونده هم نام را که بسامد یکى از آنها دو برابر نت دیگرى باشد اکتاو گویند.
۵-بسآمد (فرکانس): عبارت است از تعداد حرکات نوسانى یا ارتعاش در ثانیه.
۶- گام عبارت است از اجراى متوالى صورت‏هاى مابین یک اکتاو که با فاصله‏هاى معین و حساب شده دنبال هم قرار گیرد.
۷- ذو الاربع (دانگ): عبارت است از چهار نت پى در پى که حدود آن یک فاصله چهارم درست (دو پرده و یک نیم پرده) را تشکیل بدهد.
۸- فاصله ساختارى: این فاصله بین دو صداى اصلى است که نقاط اتکاء یا عطف ملودى را تشکیل مى‏دهد. هر یک از این دو صدا مى‏تواند به عنوان نت فوقانى یا زیرین فاصله ساختارى برداشت گردد.
۹- نام نت‏ها با حروف الفبا عبارت است: C (دو)، D (ر)، E (مى)، F (فا) G (سل)، A (لا)، B (سى).
۱۰- موتیو، کوچک‏ترین ارکان یا جزء یک کمپزیسیون (قطعه ساخته شده توسط آهنگساز) است.
۱۱- سری وکرن: از اصطلاحات ابتکارى علنیقى وزیرى است. برحسب یافته‏هاى آزمایشگاهى نگارنده، سرى حدود ۴۵ سنت بیشتر از نت (خنثى) مربوط در گام ایرانى و حدود ۳۵ سنت در گام تعدیل شده باخ است. کرن حدود ۷۰ سنت کمتر از نت (خنثى) مربوطه در گام ایرانى و ۶۵ سنت کمتر از نت مربوطه در گام تعدیل شده باخ است.
۱۲- دیز: نت را نیم پرده بالاتر مى‏برد یعنى صداى آن را نیم پرده زیرتر مى‏کند.

اصطلاحات موسیقى مندرج در این مقاله و معادل انگلیسى آن
۱- آهنگ کلام‏
Intonation -2
۳- بسامد – Frequency
۴- تار آواها – Vocal Cards
۵- جنس لین -‏ Minor
۶- جنس قوى‏ – Major
۷- خرک‏ – Bridge
۸- دستگاه حافظ الاصوات‏ – Phonograph Wax Cylindre
۹- فاصله ساختارى‏ – Strctural
۱۰- موتیو – Motive
۱۱- واگ‏دار – Voiced Cosonants-
۱۲- هنگام -‏ Octave
فصلنامه فرهنگ

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

پیشنهادی در مورد فواصل زمانی نقطه دار

فواصل زمانی ترکیبی (که فواصل زمانی نقطه دار نوعی از آنها هستند) به واسطه تجمیع چند فاصله زمانی حاصل می شوند. همانند فواصل موسیقایی، فواصل زمانی نیز با هم جمع شده و در این میان، فواصل زمانی نقطه دار به دلیل تاثیر تغییر دهنده “Modifire” «نقطه» شکل می گیرند. به طور کلی تاثیر نقطه را می توان طبق فرمول زیر بیان کرد:

زیستن با هنر سلوکی عاشقانه (III)

انتشار آلبوم بیداد با تکنوازی تار استاد غلامحسین بیگجه خانی و پس از آن درگذشت استاد در فروردین ماه سال هزار و سیصد و شصت و شش باعث شد که توجه بسیاری از نوازندگان دوباره به شیوه ایشان جلب شود. من به شیوه نوازندگی ایشان علاقمند بودم و به همین دلیل، وقتی جناب داوود آزاد از تبریز به تهران آمدند حدود یک سال البته به طور پراکنده درخدمت ایشان، بعضی از بخش های ردیف موسیقی و تعدادی از آثار استاد بیگجه خانی را نواختم که البته فراگیری آثار خیلی برایم مهم نبود؛ بلکه لحن و شیوه نوازندگی ایشان برایم اهمیت بیشتری داشت. پس از آن نیز به تدریج به آوانگاری تعدادی از آثار استاد بیگجه خانی پرداختم.

از روزهای گذشته…

سپنتا و سه پاره تفردش

سپنتا و سه پاره تفردش

یکی از واپسین‏ها بود. بازمانده نسلی که یکی یکی یا گاه چند چند دارند از میان ما به لابه‏لای صفحه‌های تاریخ موسیقی کوچ می‏کنند. ساسان سپنتا از تبار تجددخواهان نیمه اول سده حاضر بود و از آخرین نمایندگان نظرپرداز این مکتب که تا پایان عمر، با وجود همه تغییراتی که در فضای فکری و پژوهشی و گفتمان نظری موسیقی ایرانی رخ داده است، همچنان دست از قلم برنداشته و به کار می‏ پرداخت.
فرج نژاد: با کوارتت کلگیوم همکاری خواهیم داشت

فرج نژاد: با کوارتت کلگیوم همکاری خواهیم داشت

نوشته که پیش رو دارید گفتگویی است با میدیا فرج نژاد آهنگساز و نوازنده درباره فعالیت های این موسیقیدان جوان، این گفتگو در برنامه نیستان در شبکه فرهنگ انجام شده است.
لنی و من: خاطراتی با برنشتاین (II)

لنی و من: خاطراتی با برنشتاین (II)

تلوزیون برای او رسانه طبیعی بود، نه فقط برای اجرا بلکه او با دوربین طوری حرف می زد که انگار با دوستش صحبت می کند. برای کنسرت بچه ها او بعضی وقت ها از آهنگ های بیتل ها استفاده می کرد به عنوان تصاویری که ایده های موسیقایی از جمله مد را نشان می دهند. برای بزرگسالان او در مورد موسیقی، زبان و سبک، با رسیتاتیف های فی البداهه به سبک موزار، وردی و واگنر سخنرانی می نمود!
لحظه‌هایی در سکوت، زیر آوارها <br>تحلیلی بر آثار منتشر شده کیاوش صاحب نسق (II)

لحظه‌هایی در سکوت، زیر آوارها
تحلیلی بر آثار منتشر شده کیاوش صاحب نسق (II)

در آثار پیانو کمتر اثری را میتوان یافت که فضایی نزدیک به موسیقی معاصر داشته باشد ، تنها استثناها ” ۲ مارچ ۲۰۰۲ ” و ” ۶ آوریل ۲۰۰۲ ” هستند که فضایی متفاوت با بقیه قطعات دارند . این موضوع با توجه به سابقه‌ای که از دیگر آثار او در دست است کمی عجیب به نظر میرسد .
راجع به فاصله میان بخش های صدایی

راجع به فاصله میان بخش های صدایی

در مطالعه هارمونی معمولا” چهار قسمت صدایی مورد استفاده قرار میگیرد، بنام های سوپرانو، آلتو، تنور و باس. شکل مقابل تقسیم بندی تقریبی این چهار بخش را نمایش میدهد. اگرچه می توان در تقسیم بندی و استفاده این بخشها از رنج کامل صوتی هر قسمت استفاده کرد اما بهتر آن است که از نتهای مرزی خیلی استفاده نکنیم و در صورت لزوم، فقط برای زیبایی ملودی حرکت های کوچکی روی آنها داشته باشیم و هرگز این نت های مرزی را به تاخیر یا پدال نیندازیم.
«موسیقاب» (I)

«موسیقاب» (I)

«شب» در شعر منوچهری، مفهومی عام دارد و نشانی از فردیت و زمان و مکان شاعر در آن نیست. اما آن گاه که نیما «شب» را توصیف می‌کند، چیزی از «من»ِ نیمای آن روزگار و آن محیط با خود دارد. چنین پنداشتی حاصل برخورد بی‌واسطه و شخصی هنرمند با پیرامون‌اش است. تجربه‌های شخصی یک آهنگساز نیز در مواجهه با محیط پیرامون‌اش، به آفرینش واقعیتی موسیقایی می‌انجامد: خلق جهانی موسیقایی در برابر جهان واقع. همچون داستان‌نویسی که در برخورد با جهان واقع، جهانی داستانی خلق می‌کند. بنابراین اگر در یک نظام فرهنگی، همانند یک کارگاه صنعتی، محصولات مشابهی تولید شود، در حقیقت «شخصی‌یت»ها و «فردیت»ها از بین رفته‌‌است.
گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (IV)

گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (IV)

پس از آن او به نوشته‌ای از خودش اشاره کرد با عنوان «شکافتن یک بافته» (درباره‌ی «پرسه در آیینه» اثر «محمدرضا فیاض») که در «فرهنگ و آهنگ» شماره ۱۷ منتشر شده بود، که در متن آن هم به شکلی واضح (و دامنه‌دارتر از نوشته قبلی) تجزیه و تحلیل موسیقی به کار گرفته شده است (قسمت ۱، قسمت ۲). همچنین نوشته‌ی خود «محمدرضا فیاض» با عنوان «رمزگشایی راز نو» منتشر شده در فصلنامه‌ی ماهور شماره‌ی ۲ همین تکنیک را به شکل گسترده‌تر به کار گرفته است.
“رازهای” استرادیواری (V)

“رازهای” استرادیواری (V)

آخرین ملاقاتم با Sacconi باعث شگفتی بسیار من شد. Signora Teresita جعبه‌ای بزرگ را به من نشان داد که پس از گشودن آن، تعداد زیادی قطعات کوچک کاغذ به هم پیچیده شده بودند. این کاغذ بی‌شباهت به کاغذهای قرعه‌کشی مؤسسات خیریه نبودند. وقتی یکی از این کاغذها باز شد، متوجه شدم که آن‌ها حاوی قطعات کوچک Varnish سازهایی هستند که Sacconi تا کنون آن‌ها را تعمیر کرده است. او همیشه برای شناخت Varnish ها که مجموعه‌ای مرتبط از کیفیت و زیبایی است ، تحقیقات خستگی‌ناپذیری انجام داده است.
نگاهی به کتاب «موسیقی ایرانی»شناسی (II)

نگاهی به کتاب «موسیقی ایرانی»شناسی (II)

پیش از انتشار این کتاب، استادانی بودند که موسیقی ایرانی را اول با گوشه‌های مدال ردیف درس می‌دادند؛ کسی که مجدانه در این زمینه تا امروز فعال بوده، حسین عمومی نوازنده و مدرس موسیقی دستگاهی است. عمومی در کلاس‌هایش قبل از آموزش کل ردیف، درسی به نام «پیش‌ردیف» را تدریس می‌کند که در زمانی حدود ۲۰ دقیقه، کل گوشه‌های مدال ردیف را پشت هم می‌خواند. (۵)
مشکاتیان را تنها باید شنید (I)

مشکاتیان را تنها باید شنید (I)

این نوشته را دو یا سه سال پیش، دقیقاً یادم نیست در همان حوالی نوشتم و حالا بسیار متاسفم که در چنین شرایطی آن را برای خواندن در اختیارتان قرار می دهم. نوشتن درباره ی بعضی ها آن قدر دشوار است که خواندن ترجیح داده می شود. درباره ی مشکاتیان از این هم دشوارتر است. مشکاتیان را تنها باید شنید و تنها، باید شنید …