خیام و موسیقی نظری، بررسی مقایسه ای (VI)

نتیجه
۱- خیام در شیوه ثبت ذو الاربع‏هاى عصر خود از روش حکیم سلف خود ابو نصر فارابى که در کتاب جامع موسیقى کبیر بیادگار مانده است، پیروى کرده است. در بعضى موارد مانند ذو الاربع‏هاى شماره ۳-۵-۱۳۸ خود خیام آنها را با انواعى که فارابى آورده است، مقایسه کرده است. نگارنده این مقاله با تعجب ملاحظه نمود که ترتیب توالى شماره ذو الاربع‏هاى ارجاعى به فارابى (توسط خیام) برحسب تصادف! با اعداد سرى فیبوناچى ریاضى دان مشهور ایتالیائى (درگذشت حدود ۱۲۵۰ میلادى) مطابقت دارد! در اعداد فیبوناچى هر عدد مساوى حاصل جمع دو عدد ماقبل خود است.

۲- خیام در توصیفات خود به رساله‏هاى موسیقى ابن سینا (۳۷۰-۴۲۸ ق) بویژه کتاب شفا و فصول مربوط به ابعاد و اجناس موسیقى آن توجه خاص داشته است و در ردیف ۹ و ۱۰ از اقسام بیست و یک گانه ذو الاربع‏هاى خود از ابن سینا یاد کرده است.

۳- علاوه بر جنبه‏هاى نظرى موسیقى که در زمان خیام جزئى از ریاضیات بشمار مى‏آمده است، آنچنانکه از جمله‏هاى خیام برمى‏آید، او داراى حس تشخیص نغمات مطبوع موسیقى بوده است. احتمال دارد خیام هم مانند اکثر شعراى آن عهد بصورت عملى هم دستى در نوازندگى داشته است. در مکتب قدیم موسیقى شناسان ایرانى مانند فارابى و خیام، آزمایش عملى و تشخیص مطبوع بودن نغمه‏ها به گوش مورد نظر بوده است و این راه را براى پیشرفت هم آهنگى موسیقى هموار مى‏کرده است.

۴- برخى از گوشه‏هاى دستگاههاى موسیقى کنونى ایرانى با آنچه خیام در رساله خود آورده است، قابل تطبیق است و این اصالت موسیقى دستگاهى کنونى ایران را که توسط استادان دوره قاجار روایت شده است مى‏رساند و نشان مى‏دهد که موسیقى سنت دستگاه ایرانى ریشه در فرهنگ گذشته ایران را دارد.

توضیحات:
۱- استخراج و تبدیل ارقام ریاضى رساله خیام به واحد موسیقائى-فیزیکى و تطبیق آن با گام موسیقى کنونى ایران حاصل بررسى‏هاى آزمایشگاهى نگارنده است.
۲- «سنت» واحد موسیقى، مورد استفاده در سنجش‏هاى صورت شناسى از ابتکارات الکساندر.ج.الیس (۱۸۱۴-۱۸۹۰ م) دانشمند انگلیسى است. او یک اکتاو موسیقى را به ۱۲۰۰ سنت تقسیم کرد.
۳- صوت بنیادى صوتى است که به هنگام تکلم یا آواز توسط ارتعاش تارهاى صوتى حنجره ایجاد مى‏شود.
۴- اکتاو (هنگام): فاصله دونت تکرار شونده هم نام را که بسامد یکى از آنها دو برابر نت دیگرى باشد اکتاو گویند.
۵-بسآمد (فرکانس): عبارت است از تعداد حرکات نوسانى یا ارتعاش در ثانیه.
۶- گام عبارت است از اجراى متوالى صورت‏هاى مابین یک اکتاو که با فاصله‏هاى معین و حساب شده دنبال هم قرار گیرد.
۷- ذو الاربع (دانگ): عبارت است از چهار نت پى در پى که حدود آن یک فاصله چهارم درست (دو پرده و یک نیم پرده) را تشکیل بدهد.
۸- فاصله ساختارى: این فاصله بین دو صداى اصلى است که نقاط اتکاء یا عطف ملودى را تشکیل مى‏دهد. هر یک از این دو صدا مى‏تواند به عنوان نت فوقانى یا زیرین فاصله ساختارى برداشت گردد.
۹- نام نت‏ها با حروف الفبا عبارت است: C (دو)، D (ر)، E (مى)، F (فا) G (سل)، A (لا)، B (سى).
۱۰- موتیو، کوچک‏ترین ارکان یا جزء یک کمپزیسیون (قطعه ساخته شده توسط آهنگساز) است.
۱۱- سری وکرن: از اصطلاحات ابتکارى علنیقى وزیرى است. برحسب یافته‏هاى آزمایشگاهى نگارنده، سرى حدود ۴۵ سنت بیشتر از نت (خنثى) مربوط در گام ایرانى و حدود ۳۵ سنت در گام تعدیل شده باخ است. کرن حدود ۷۰ سنت کمتر از نت (خنثى) مربوطه در گام ایرانى و ۶۵ سنت کمتر از نت مربوطه در گام تعدیل شده باخ است.
۱۲- دیز: نت را نیم پرده بالاتر مى‏برد یعنى صداى آن را نیم پرده زیرتر مى‏کند.

اصطلاحات موسیقى مندرج در این مقاله و معادل انگلیسى آن
۱- آهنگ کلام‏
Intonation -2
۳- بسامد – Frequency
۴- تار آواها – Vocal Cards
۵- جنس لین -‏ Minor
۶- جنس قوى‏ – Major
۷- خرک‏ – Bridge
۸- دستگاه حافظ الاصوات‏ – Phonograph Wax Cylindre
۹- فاصله ساختارى‏ – Strctural
۱۰- موتیو – Motive
۱۱- واگ‏دار – Voiced Cosonants-
۱۲- هنگام -‏ Octave
فصلنامه فرهنگ

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

درخشش مژگان چاهیان، در چهل و چهارمین فستیوال بین المللی هنر ایتالیا

مژگان چاهیان به عنوان آهنگساز و نماینده ایران در این فستیوال برگزیده و دعوت به آهنگسازی شد و اثر جدیدش در فستیوال بین المللی هنر ایتالیا اجرا خواهد شد. تعامل بین هنرمندان بین المللی و استعدادهای جوان در آهنگسازی از جمله اهداف این فستیوال است.

خسرو جعفرزاده درگذشت!

متاسفانه با خبر شدیم، خسرو جعفرزاده، موسیقی شناس و معمار و از نویسندگان ثابت سایت گفتگوی هارمونیک، بدورد حیات گفت و جامعه نویسندگان موسیقی ایران را در اندوه و درد باقی گذاشت. ژورنال گفتگوی هارمونیک، این واقعه دردناک را به همسر هنرمند او پروفسور فروغ کریمی و علاقمندان نوشته های او تسلیت گفته و امیدوار است به زودی انتشار آثار منتشر نشده او را از سر بگیرد. در ادامه نوشته ای از علیرضا میرعلی نقی نویسنده نام آشنای عرصه موسیقی و محقق تاریخ معاصر موسیقی ایران را در این باره می خوانید:

از روزهای گذشته…

تاثیر ذهن بر ساختار جمله بندی ها در ویولن (I)

تاثیر ذهن بر ساختار جمله بندی ها در ویولن (I)

از نکات کلیدی در نواختن جملات با الگوی لگاتو و پوزیسیون های بالا رونده و پر سرعت که در بسیاری از قطعات رپرتوار ویولن کاربرد دارد، جمله بندی های ذهنی توسط نوازنده برای اجرای این دسته پاساژها می باشد. از آنجا که تنها با دانستن این نکته که با تغییر نوع نگاه ذهن به نحوه اجرای یک جمله و دگرگونه شنیدن آن و بدست آوردن شناخت و فهم جدید از جمله، نوازنده می تواند به آسانی از میزان مراتب تکرار و نیز زمان کمتر تمرین تا رسیدن به حد مطلوب نواختن آن کاسته و اجرای جمله را با سرعت، کیفیت و توان بیشتری رقم زند، دقت بر این موضوع بسیار می تواند راهگشا باشد.
علی نجفی ملکی

علی نجفی ملکی

متولد ۱۳۶۲ تهران نوازنده و مدرس نی [email protected]
گفتمان موسیقی ایرانی در فضای عامیانگی (IX)

گفتمان موسیقی ایرانی در فضای عامیانگی (IX)

در گفتمان علمی و غیر عامیانه قبل از شروع هر رساله ای اول از آنچه تا به حال رفته و فکر شده و نوشته شده و وضعیت دقیق پیشرفت در مقطع زمانی نوشتن آن رساله گزارش داده می شود، تا روشن شود که نوشته جدید تا چه اندازه به وضعیت موجود چیزی اضافه یا تغییری پیشنهاد می کند؛ از سوی دیگر مؤلفین در مقدمه مدعی هستند که: «تئورهایی که در قرن حاضر برای موسیقی ایرانی نوشته شده اند بیشتر به مبانی نظری موسیقی اروپایی توجه کرده اند تا به پیشینه طولانی مباحث نظری در موسیقی ایرانی – عربی- ترکی» از این رو مؤلفان «احساس ضرورت» نموده اند به تالیف «یک تئوری موسیقی ایرانی… که از دل همین موسیقی برآمده باشد.»
منتشری: لاله زار را به ابتذال کشاندند

منتشری: لاله زار را به ابتذال کشاندند

اینکه چرا لاله زار به این روز افتاد، داستان جالبی دارد که خود استاد مهرتاش آنرا برایم تعریف کرد و در این اواخر خودم عینا آن را مشاهده کردم. استاد مهرتاش تعریف کرد:
ویولون گوارنری ویوتام (II)

ویولون گوارنری ویوتام (II)

ویولون ویوتام سالهای زیادی ذهن علاقه مندان به ویولون را به خود مشغول کرده بود. در سال ۱۸۹۱، آرتور هیل، تاجر اهل لندن زمانی که می خواست این ساز را بفروشد در دفترچه یادداشت روزانه اش نوشت: «افسوس که آنقدر ثروتمند نیستیم که خودمان این ویولون را نگهداریم چون آهنگ و ویژگی های دیگر این ساز معرکه هستند».
خانم ها، ساکت لطفا! (I)

خانم ها، ساکت لطفا! (I)

پنجم آذر ۱۳۸۸ یکی از آن روزهایی بود که با تمام وجود از «زن» بودنم، احساس شادمانی کردم؛ زیرا می توانستم به کنسرت هنگامه اخوان بروم. این کنسرت در تالار وحدت فقط برای یک شب یا بهتر بگویم یک «بعد از ظهر» بر پا شد، چون هرچند هم که هوا تاریک باشد، نمی توان ساعت ۱۷ را جزیی از شب دانست. هنگامه اخوان برای هر ایرانی، هر چقدر هم که با موسیقی سنتی بیگانه باشد، با تصنیف هایی چون «موسم گل»، «باز آمدم» و… شناخته شده است.
جعفر صالحی: محدودیتی در فیناله وجود ندارد

جعفر صالحی: محدودیتی در فیناله وجود ندارد

من نرم‌افزار سیبلیوس را بلد نیستم و به این دلیل نمی‌توانم مقایسه‌ای بین این دو از لحاظ قابلیت داشته باشم. اما چیزی که می‌توانم بگویم این است که چه برای موسیقی ایرانی و چه برای موسیقی غیرایرانی و همه نوع موسیقی (که البته به من برای نوشتن ارجاع شده است) هیچ محدودیتی در فیناله وجود ندارد و به قول یکی از دوستان (به طنز)، فیناله فقط چایی برای آدم دم نمی کند!
آستور  پیازولا آهنگساز برجسته  nuevo tango (قسمت اول)

آستور پیازولا آهنگساز برجسته nuevo tango (قسمت اول)

نام پیازولا برای دوستداران موسیقی کلاسیک یاد آور مردی است که نه تنها سنت این موسیقی را دگرگون کرد، بلکه با نشان دادن توانایی های ساز خود و موسیقی کشور خود، باز نشان داد که موسیقی کلاسیک به نژاد و ابزار موسیقایی وابسته نیست.
تار و پودِ نشانه (III)

تار و پودِ نشانه (III)

در این روش معمولاً بار عاطفی کلی یا فضای کلی یک بخش از داستان را با دستگاهی که مناسب تشخیص داده می‌شود، شبیه‌سازی می‌کنند. درنتیجه‌ی چنین کلی‌گرایی‌ای هم شکل‌های مختلف یک عاطفه از دست می‌رود و هم بار عاطفی نسبت داده‌شده به یک دستگاه تکراری می‌شود. اگر غم را به‌عنوان یک عاطفه در داستان در نظر بگیریم بهتر می‎توان مشکل را دید. کافی است بپرسیم آیا همه‌ی غم‌ها یکی است؟ مثلاً آیا غم حاصل از دانش زیاد را با غم از دست دادن عزیزان یا غم فراق یار یکی است؟ می‌دانیم پاسخ منفی است. اما راه نخست ما را به نقطه‌ای می‌رساند که همه‌ی غم‌ها در موسیقی یکی‌ شوند، یا به بیانی همه‌ی حماسه‌ها را از آن حیث که حماسه‌اند برای مثال به چهارگاه برگردانیم.
دنیای نوازنده و حقیقت درک صدا (I)

دنیای نوازنده و حقیقت درک صدا (I)

شاید میان آنچه در واقعیت محض رخ می دهد در مقایسه با دریافت و درک ما از اعمال ارادی و غیر ارادی، فاصله زیادی وجود داشته و بین این دو برابری و تضاد حاکم باشد، معیار چیست و تشخیص و تفکیک استدلال چگونه صورت می پذیرد؟ جنجال میان این دو عرصه قدرتمند از گذشته تا به حال مقدمات بسیاری از احتمالات، آزمایشات، اکتشافات و تغییرات بوده است، نیروهای درونی ما به شکلی آگاهانه در صدد انعطاف به سویی آرمانی است که با مدلهایی از تجربیات دوران حیاتمان آمیخته است.