جلیل شهناز و چهارمضراب (III)

جلیل شهناز
جلیل شهناز
چهارمضراب‌های شهناز
به هر روی در اجراهای کلاسیک موسیقی ایرانی، امروزه چهارمضراب نقشی تثبیت شده دارد و کمتر اجرایی را می‌توان یافت که چهارمضراب در آن نباشد. بیشتر نوازندگان و آهنگسازان از این نوع قطعات برای اجراهای خود می‌سازند. جلیل شهناز نیز یکی از موسیقی‌دانانی است که در اجراهای زنده، رادیویی و ضبط شده‌ی خود تعداد زیادی چهارمضراب اجرا کرده است. اهمیت این چهارمضراب‌ها از آن جهت است که وی نوازنده‌ای بداهه‌پرداز است و کمتر کسی از محققین و موسیقی‌دانان در ایران در این توانایی وی شک دارد (برای مثال نک. مقدمه‌ی تجویدی در (ظریف ۱۳۸۷) یا نوشته‌ی میرعلی‌نقی در (شهناز ۱۳۷۸)).

بنابراین قطعات وی دست‌کم به عنوان نمونه‌ی چهارمضراب‌هاییکه در مرز میان قطعه‌ی کاملا از پیش تعیین شده و بداهه‌ی کامل قرار دارد، می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد. از سوی دیگر او را یکی از تارنوازان مرتبط با مکتب اصفهان می‌دانند، به همین سبب ممکن است بعضی از تفاوت‌های پیدا شده در آثارش را بتوان به خصوصیات این مکتب نسبت داد. علاوه بر این او یکی از بهترین تارنوازان عصر طلایی رادیو است پس احتمال دارد بتوان رد پای بعضی از دیدگاه‌های خاص نوازندگان این دوره را نیز در آثار او جست.

از آن‌ جا که شهناز در هر اجرا (رادیو یا غیر از آن) حداقل یک چهارمضراب نواخته، تعداد بسیار زیادی چهار مضراب برای تجریه و تحلیل در دسترس است. به همین دلیل انتخاب یک یا چند قطعه از میان آن‌ها برای بررسی کار دشواری است. بیشتر این قطعات نغمه‌نگاری نشد‌ه‌ واین موضوع کار بررسی را تا حد زیادی دشوار می‌سازد.

برای این مقاله تعدادی (۲۵ قطعه) از چهار مضراب‌های این بداهه‌پرداز موسیقی ایرانی -که در کاست‌های متعدد موجود است- مورد بررسی قرار گرفت و از میان آن‌ها سه تا برای تجزیه و تحلیل اصلی انتخاب شد (۸). هر سه‌ی این چهارمضراب‌ها در مجموعه‌ای که «هوشنگ ظریف»نغمه‌نگاری کرده، به چاپ رسیده است (۹). به علت اطمینان از صحت این نغمه‌نگاری و اهمیت انتخاب‌ آن‌ها، قطعات مذکور از همین مجموعه نقل شده است. همچنین بعضی دیگر از چهارمضراب‌های نغمه‌نگاری نشده‌ی شهناز نیز برای یافتن خصوصیات اصلی چهارمضراب‌های وی مورد بررسی قرار گرفت (۱۰).

در میان قطعات بررسی شده، چهارمضراب‌های چهارگاه (فا) (ظریف ۱۳۸۷: ۵۱-۵۰)، دشتی (ظریف ۱۳۸۷: ۲۱-۱۸)، چهارگاه (دو) (ظریف ۱۳۸۷: ۴۵-۴۳) و نوا (شهناز پ) حاوی نکات جالب و کلیدی چهارمضراب‌های شهناز است. به همین دلیل این چند قطعه برای بررسی حاضر انتخاب شد.

روش تجزیه و تحلیل چهارمضراب‌ها
از مطالعه‌ی ساختمان چهارمضراب در آثار موسیقی‌شناسان دیگر که تا کنون در مورد این گونه‌ی موسیقایی صحبت کرده‌اند چنین بر می‌آید که برای تجزیه و تحلیل یک چهارمضراب ابتدا باید الگوی پایه و تغییرات آن در یک قطعه مشخص شود و سپس جملات ملودیک میان پایه‌ها بررسی گردد. معمولا در مورد تحلیل چهارمضراب در شیوه‌هایی که با ردیف (مکتب تهران) رابطه‌ی نزدیک‌تری دارد، می‌توان رابطه‌ی حرکت ملودی جملات بین پایه‌ها و ‌ملودی‌های مدل گوشه‌های دستگاه را مد نظر قرار داد. البته این گونه تحلیل به خصوص در مورد نوازندگانی که بداهه‌پردازی آزادتری دارند یا بر اساس ردیف مکاتب دیگر می‌نوازند باید با احتیاط بیشتری صورت پذیرد. برای مثال در مورد بداهه‌پردازی آزاد،دقت در ارتباط میان ملودی جملات آوازی چند لحظه پیش و پس از قطعه با خود قطعه می‌تواند راهگشاتر باشد.

از سوی دیگر فرهت روشی را برای تحلیل قطعات موسیقی کلاسیک ایرانی به کار می‌برد که منجر به ساده شدن قطعه، به یک الگوی حرکت بر فواصل دستگاه می‌شود(فرهت ۱۳۸۰: ۱۸۹) (۱۱). این روش را در مورد چهارمضراب‌ها به طور خاص می‌توان به کار بست. در این مورد حرکت صعودی پایه بر درجات مهم فواصل یک دستگاه را می‌توان مثال زد. جدا از این که سازنده‌ی چهارمضراباز چه مکتبی برخاسته باشد نظم حرکتی (و نه ملودی‌های مدل) در روایت یک مکتب از یک دستگاه تا حدود زیادی به حرکت همین دستگاه در روایت دیگر شبیه است (۱۲).

بررسی ریتم یک چهارمضراب اگر به معنی مرسوم (اشاره به مترو میزان‌نمای استفاده شده برای نغمه‌نگاری) باشد، چندان راهگشا نیست؛ اما اگر مراد از این کار یافتن ساختمان ریتمیک درونی جملات قطعه است می‌توان اطلاعات تحلیلی بیشتری از آن استخراج کرد. این گونه برخورد با چهارمضراب (و البته دیگر قطعات موسیقی ایرانی) نیز کمتر دیده شده است.

پی نوشت

۸- برای انتخاب این قطعات نظر بعضی نوازندگان تار نیز ملاک قرار گرفت. از جملهانتخاب چهارمضراب چهارگاه فا به پیشنهاد «سیاوش برهانی» صورت پذیرفت.
۹- به علت این که اکثر آثار شهناز معمولا به شکل بداهه و در جریان یک اجرا آفریده شده‌، نغمه‌نگاری‌های کمی از آنها موجود است. نغمه‌نگاری مورد استفاده در این بررسی یکی از معدود عنوان‌هایی است که به آثار جلیل شهناز می‌پردازد و از این نظر که هوشنگ ظریف در انتخاب این قطعات دست داشته و نغمه‌نگاری را انجام داده، این مجموعه می‌تواند مورد اطمینان باشد.
۱۰- در بخش تجزیه و تحلیل هر کجا که لازم بوده برای تکمیل بحث یا اشاره به ویژگی‌هایی که در چهار مورد انتخابی این مقاله دیده نمی‌شود، به چهارمضراب‌های دیگر نیز اشاره شده است.
۱۱- نمونه‌ی دیگری از به کارگیری همین روش را نیز در (ذوالفنون ۱۳۸۰) می‌توان دید. شاید یادآوری این نکته ضروری باشد که اثر مورد بحث پایان‌نامه‌ی جلال ذوالفنون است و هرمز فرهت نیز در این پایان‌نامه استاد راهنما بوده. بدین ترتیب شباهت روش‌های موجود در دو منبع یاد شده زیاد هم دور از ذهن نیست.
۱۲- این همان چیزی است که باعث می‌شود فضای صوتی دستگاه چهارگاه برای شنونده، فارغ از مکتب، قابل شناسایی باشد. در واقع اگر تفاوت میان فضای صوتی دو دستگاه هم نام به قدری باشد که بازشناسی ممکن نشود آن‌گاه به سختی می‌توان نام یک دستگاه را بر آن‌ها‌ نهاد.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

در اندیشه برداشت های دیگر از موسیقی دفاع مقدس (II)

از موسیقیدانان مرکزنشین، آنهایی که با انقلاب و پیروزی آن در بهمن ۱۳۵۷ پیوند فکری داشتند و در جریان آن فعالیت می کردند، برای مدتی کوتاه به فضای رزم و رزمندگان پیوستند. بخش مهمی از تک نوازان معروف، آهنگسازان و بویژه خوانندگان که بعد از انقلاب، فضا را برای زندگی و نوع کار خود مناسب نمی دیدند، به تدریج مهاجرت کردند و به آنچه در ایران اتفاق می افتاد، اعتنایی نکردند. بسیاری از آنها بدون هیچ اثری از کشور رفتند، اما بعضی از آنها آثاری ساختند گاه بس زیبا و شاید ماندگار، و بدون این که از کار خود وسیله ای تبلیغاتی بسازند، بار سفر را بستند و رفتند.

فراخوان نشر موسیقی پتریکور (پروژه‌ی آهنگسازان جوان ١٣٩٩)

نشر موسیقی پتریکور از آهنگسازانِ زیر سی‌و‌پنج سالِ مقیم ایران دعوت می‌کند که آثار خود برای تکنوازی ساز‌های خانواده‌ی فلوت را تا پانزدهم مرداد‌ماه سال ١٣٩٩ به دفتر نشر ارسال نمایند. علاقه‌مندان می‌توانند در دو گروه سنی در این فراخوان شرکت کنند.

از روزهای گذشته…

ارکستر (III)

ارکستر (III)

دانستیم ارکستر ها از کجا پدید آمدند و چطور در طول تاریخ پیچیده تر و بزرگتر شدند، چگونه آنها را تقسیم بندی می کنیم همچنین بحث کردیم که ارکسترهای متوسط و کوچک چه ویژگی هایی را دارند؛ در ادامه تعریف ارکستر همانطور که گفته شد میتوانیم انواع مختلفی از تقسیم بندیها را برای سازها یا نوازندگان ارکستر داشته باشیم که یکی ازاین تقسیم بندی ها روی تعداد افراد گروه بود و به ترتیب صعودی، این صورت بیان می شد: ۱- موسیقی مجلسی، ۲- ارکستر زهی، ۳- ارکستر مجلسی و ۴- ارکستر سمفونیک که این تعریف مانند بسیاری از تعاریف به یک نقطه ختم نمیشود و میتوانیم گروههای سازی و آوازی بزرگتر از ارکسترهای سمفونیک را نیز داشته باشیم که در این مقاله تا تعریف بخش سمفونیک پیش خواهیم رفت؛ در این قسمت سعی میکنم تعریف آثار مجلسی را به صورتی جامع داشته باشم.
چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه پنجم (III)

چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه پنجم (III)

هر مقالۀ علمی با یک مقدمه شروع می‏ شود که به طور مختصر به بیان کلیات تحقیق و بررسی مختصری از پیشینۀ آن می‏ پردازد. در مقدمۀ مقاله مسئله تحقیق و ضرورت انجام آن و اهداف آن از نظر بنیادی و کاربردی به صورت مختصر بیان می‏ گردد و سپس به بررسی سوابق پژوهشی که به طور مستقیم به موضوع تحقیق مرتبط است، پرداخته می ‏شود. مقدمه باید یک سیر منطقی اساسی را در تحقیق بیان کند و به خواننده نشان دهد که چرا این تحقیق ادامۀ منطقی گزارش‏های پیشین است. در این بخش پس از نتیجه ‏گیری از پژوهش‏های بررسی شده، محقق باید پرسش‏های پژوهش خود را به صورت استفهامی بیان کرده و به تعریف متغیرهای تحقیق به صورت عملیاتی بپردازد.
طراحی با اتوکد (I)

طراحی با اتوکد (I)

یکی از دلایلی که موجب کند شدن پیشرفت سازسازی در ایران می شود، نبود الگو های دقیق سازها در دست سازندگان سازهای ایرانی است. بسیاری از سازندگان سازهای ایرانی، بدون استفاده از یک الگوی دقیق مجبور به پیاده کردن طرح الگوهای مختلف هستند که این روش باعث بالا رفتن درصد خطا و در نهایت افت کیفی سازها می شود. یکی از بهترین روش های نقشه برداری از سازها، استفاده از نرم افزارهای نقشه کشی مانند اتوکد (AutoCAD) است. اتوکد یکی از برنامه های مشهور نقشه کشی است که به طراح امکان بهره برداری ساده و دقیق از این نرم افزار را می دهد. در این مقاله به روش طراحی صفحه روی یک ساز ایرانی (سه تار) بوسیله این نرم افزار با روش پیشنهادی رضا ضیایی می پردازیم؛ ابتدا یک الگو را انتخاب کرده و نسبت به خصوصیات آن طراحی را آغاز می کنیم:
نامزد های برترین سایت و وبلاگ موسیقی معرفی شدند

نامزد های برترین سایت و وبلاگ موسیقی معرفی شدند

نامزد های برترین سایت و وبلاگ دومین جشنواره سایت ها و وبلاگ موسیقی ایران از سوی هیئت داوران معرفی شدند. به گزارش پایگاه اطلاع رسانی جشنواره سایت ها و وبلاگهای موسیقی، جلسه هیئت داوران دومین جشنواره سایت ها و وبلاگ های موسیقی ایران، روز گذشته برگزار شد و نامزدهای برترین سایت و وبلاگ موسیقی اعلام شدند.
ریتم و ترادیسی (II)

ریتم و ترادیسی (II)

از تعداد تقریباً بی نهایتِ شیوش (تَمبر)ها، ریتم ها، زیرایی ها، و حالات صوتیِ احتمالی، نت نویسی نمادین ویژگی های کمی را برای تأکید بر فرم تصویری، عددی یا هندسی اقتباس می کند. در بسیاری از موارد، به زمان به مثابه ی [پدید ه ای] در حال گذر در فواصل منظم نگریسته می شود و این گذرگاه توسط تقسیمات فضایی برابر مجسم می شود. در سایر موارد، زمان (و/یا دیرِش) خود را به صورتی نمادین نشان می دهد.
نگاهی به جوایز گرمی (I)

نگاهی به جوایز گرمی (I)

در مطالب مربوط به موسیقی معاصر بارها درباره هنرمندانی که موفق به دریافت جایزه گرمی میشوند صحبت کرده ایم و بدون شک بسیاری از شما با اهمیت آن آشنا هستید. اما اینکه این جایزه از کجا آمده است و چرا از این اهمیت ویژه برخوردار است، مطلبی است که در اینجا به آن خواهیم پرداخت.
مقصد خودِ راه می تواند باشد (II)

مقصد خودِ راه می تواند باشد (II)

بعد از انقلاب بسیاری از این نوازندگان جلای وطن کردند و بعضی خانه نشین شده و بعضی دیگر به تدریس موسیقی پرداختند یا در ارکستری مشغول شدند تا اینکه در زمان وزارت عطاالله مهاجرانی، قرار بر این شد که دوباره آن ارکستر و آن موسیقی ها احیا شود؛ فرهاد فخرالدینی که سالها مشغول تدریس موسیقی و آهنگسازی برای فیلم بود به همراه هیأتی از آهنگسازانِ آشنا به این سبک آهنگسازی گرد آمدند، افرادی مانند حسین دهلوی، علی تجویدی، محمد سریر، حسین علیزاده تشکیل گروهی را دادند که در انتخاب قطعات، فخرالدینی را یاری کنند.
«شوشتری برای ویولون و ارکستر» از نگاه ملاح

«شوشتری برای ویولون و ارکستر» از نگاه ملاح

کتابی معرفی می‏شود که کلمات، بیان ‏کنندهء اندیشهء نویسنده، یا مترجم آن نیستند، بلکه بیانگر فکر آفرینندهء نخستین و نشان‏ دهندهء قدرت آراینده و اراءدهندهء آن به‏ گونهء علمی، نغمات و یا بنا به اصطلاح این روزگار «نوت» های موسیقی هستند. این اثر موسیقی چند صوتی (پولیفنیک) به جای اینکه بالفعل ارائه گردد، به‏ گونهء اثری بالقوه، به نام «شوشتری برای ویلن و ارکستر» توسط موسیقی‏دان معاصر آقای حسین دهلوی‏ (استاد و رئیس پیشین هنرستان عالی موسیقی ملی) چاپ و در دسترس جامعهء موسیقی‏ علمی نهاده شده است.
آفرینندگی اعداد (III)

آفرینندگی اعداد (III)

پاچ از لحاظ تاریخی به سیستم فواصل معرفی شده توسط بطلمیوس در قرن دوم میلادی اشاره می کند که در آن کسرهای حاوی اعداد اول تا ۱۱ مورد استفاده قرار گرفته است.
معرفی کتاب «موسیقی ایرانی»شناسی در خانه هنرمندان

معرفی کتاب «موسیقی ایرانی»شناسی در خانه هنرمندان

روز سه شنبه دوم اردیبهشت ماه سال جاری، در تالار شهناز خانه هنرمندان، خسرو جعفرزاده به معرفی کتاب جدید خود، «موسیقی ایرانی»شناسی می پردازد. چاپ اول کتاب «موسیقی ایرانی»شناسی اثر خسرو جعفرزاده شامل ۲۴۰ صفحه در قطع وزیری با شمارگان پانصد نسخه به‌تازگی از سوی انتشارات هنر موسیقی وارد باز نشر کتاب‌های موسیقی شد.