جلیل شهناز و چهارمضراب (VII)

جلیل شهناز
جلیل شهناز
از لحاظ جمله‌بندی تقسیم این قطعات به چند فراز جداگانه ممکن است. گاهی اوقات ارتباط جملات پیاپی در یک قطعه زیاد برقرار نیست. این موضوع نباید تعجب زیادی برانگیزد چرا که شرایط بداهه گاه استفاده از چنین تضادهایی را ایجاب می‌کند. علاوه بر این تضادها، گاه به نظر می‌رسد سکوت‌های میان جملات نیز کاربردی دوگانه می‌یابد؛ اولی که در جملات پیش مشخص شد اما دیگری ممکن است فراهم کردن فرصتی برای لختی اندیشیدن و آفریدن جمله‌ی بعدی باشد.

در میان آثار بداهه یا نیمه‌بداهه‌ی شهناز گاه پیش می‌آید که وی تصمیم می‌گیرد در اجراهای بعدی اثری را تکرار کند. این اتفاق کمتر در مورد چهارمضراب‌هایش رخ داده (به عکس پیش درآمدها) و نشان می‌دهد تلقی وی (و احتمالا دیگر نوازندگان هم عصر او) به این نوع قطعه بیشتر بداهه یا حداقل نیمه‌بداهه بوده است.

تضمین یا اشاره کردن به چهارمضراب‌های دیگر آهنگ‌سازان نیز در آثار او وجود دارد برای مثال چهارمضراب ماهور در [شهناز الف]. در این قطعه شهناز با وجود این که از پایه‌ای که خود ساخته شروع می‌کند پس از لختی با چهارمضراب منسوب به درویش خان -که البته تا حدودی آن را تغییر نیز داده- ادامه می‌دهد و پس از اتمام آن و دگره‌ای با تمپوی بالاتر از همین چهارمضراب قطعه را به پایان می‌برد.

پیشنهادهایی برای پژوهش‌های بعدی
رابطه‌ی گردش ملودی با ردیف در مکتب اصفهان و ساختار بیشتر آوازی و مبتنی بر شعر آن هنوز بررسی نشده و جا دارد که مورد پژوهش قرار گیرد. همچنین تکنیک‌های مخصوص تار که در این قطعات به کار رفته (چه در پایه، چه ملودی) نیز از جمله مسائلی است که می‌تواند کاویده شود.از طرفی بررسی سیر تحول ساختمانی این نوع قطعات در دوره‌های مختلف زندگی وی با دقت بیشتری قابل پی‌گیری است، به‌خصوص در دوره‌ی پس از عصر طلایی رادیو که برخی دیدگاه‌های موسیقایی در ایران تغییر کرد.

کتاب‌نامه
بهارلو، محمد
۱۳۳۹ کتاب ششم موسیقی ایرانی، تهران: فردوسی.


پایور، فرامرز
۱۳۶۸ سی قطعه چهارمضراب، اصفهان: انتشارات واحد سرود و موسیقی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی.


جعفرزاده، خسرو
۱۳۷۸ «فرم در موسیقی ایرانی»، فصلنامه‌ی موسیقی ماهور، سال دوم، پاییز: ۴۷-۳۷٫
جم، افشین
۱۳۸۴ بررسی سیر تحول چهار مضراب نزد نوازندگان تار،استاد راهنما: کیوان ساکت، پ.ک، موسسه آموزش عالی سوره.

خضرایی، بابک
۱۳۸۳ «نگاهی به ساختار و نقش چهارمضراب در موسیقی ایرانی»، فصلنامه‌ی موسیقی ماهور، سال ششم، شماره‌ی ۲۴، تابستان: ۱۴۲-۱۳۵٫

دورینگ، ژان
۱۳۸۳ سنت و تحول در موسیقی ایرانی، ترجمه‌ی سودابه‌ فضائلی، تهران: توس، چاپ اول.

ذوالفنون، جلال
۱۳۸۰ تجزیه و تحلیل موسیقی ایران، تهران: هستان، چاپ اول.


زونیس، الا
۱۳۷۷ موسیقی کلاسیک ایرانی، ترجمه‌ی مهدی پورمحمد، تهران: پارت، چاپ اول.

ستایشگر، مهدی
۱۳۷۴ واژه نامۀ موسیقی ایران زمین، تهران: اطلاعات، چاپ اول.

صداقت‌کیش، آروین
۱۳۸۴ «تحول چهارمضراب در صد سال گذشته»، متن منتشر نشده‌ی سخنرانی در تالار حافظ شیراز.

ظریف، هوشنگ
۱۳۸۷ جلیل شهناز: ۱۵ قطعه برای تار و سه‌تار، ویرایش هوشنگ ظریف وهوشنگ گرگین‌زاده، تهران: سرود، چاپ دوم.

فرزین، کیوان
۱۳۸۴ بررسی روند چهارمضراب در آثار ساخته شده برای سنتور،استاد راهنما: اسماعیل تهرانی، پ.کا، دانشگاه هنر.

فرهت، هرمز
۱۳۸۰ دستگاه در موسیقی ایرانی، ترجمه‌ی مهدی پورمحمد، تهران: پارت، چاپ اول.

کیانی، مجید
۱۳۷۱ ردیف هفت دستگاه موسیقی ایران، تهران: سروستاه، چاپ دوم.

لطفی، محمد رضا
۱۳۷۷ «تعاریف علمی موسیقی ایرانی: شناخت فرم‌های موسیقی ایرانی»، کتاب سال شیدا، شماره‌ی ۱، چاپ سوم: ۱۷۸-۱۶۱٫

Azadefar, Mohammad reza
۲۰۰۶ Rhythmic structure in Iranian music, Tehran: Univ. Of Art Press.

During, Jean
۱۹۸۲ ČAHĀRMEŻRĀB.In Encyclopedia Iranica, Edited by Yarshatir, Ihsan. London:
Routledge&Keganpaul: 630.

During, Jean, and Zia Mirabdolbaghi
۱۹۹۱ Translated by Manuchehr Anvar, Edited By Stephen Blum. Washington: Mega Publishers. Fahat, Hormoz

۲۰۰۱ Iran. InThe New Grove Dictionary Of Music And Musicians, Edited by Sadie, Stanley.Vol XII. Macmillan Publishers LTD: 521-46.

منابع صوتی و تصویری
آذرخش، مسیح
۱۳۸۵ دیسکوگرافی آثار ضبط شده چهارمضراب بر روی صفحات سنگی [سی دی سخنرانی در برنامه‌ی پژوهشی «چهارمضراب»به تاریخ ۱/۱۰/۱۳۸۵]، تهران: آوای مهربانی.

آقایی، سیامک
۱۳۸۲ بررسی مکتب استاد فرامرز پایور [فایل فشرده شده‌]، برنامه‌ی نیستان، رادیو فرهنگ

شهناز، جلیل
۱۳۷۸ چهارمضراب: بداهه‌نوازی‌های استاد جلیل شهناز، همراه تمبک محمد اسماعیلی، ناصر فرهنگ‌فر و…، تهران: چهارباغ. الف عطرافشان، تمبک: ناصر افتتاح، تهران: چهارباغ.

ب آوای جان: بداهه‌نوازی‌های استادان موسیقی ایران، کمانچه: اصغر بهاری، سنتور: رضا ورزنده، تمبک: ناصر افتتاح، تهران چهارباغ.

پ باغ نوا بداهه‌نوازی استاد جلیل شهناز، تهران چهارباغ.

ت دل من، آواز: علی رستمیان، به اهتمام فریدون شهبازیان، تهران: چهارباغ.

ث پانزده قطعه برگزیده برای تار از آثار استاد جلیل شهناز، تهران: چهارباغ.

دوفصلنامه پژوهشی مهرگانی شماره ۱

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

درباره اتصالات چسبی ویولن (I)

زمانی که در یک وسیله چوبی تغییراتی رخ می دهد، دامنه این تغییرات می تواند منجر به واکنش هایی متفاوت از سمت چوب گردد. همان طور که می دانیم چوب ماده ای پویا و تغییرکننده می باشد و تغییرات آن بر اثر دگرگونی های دما، رطوبت، فشارهای فیزیکی و مکانیکی درونی و بیرونی به وجود می آید.

مروری بر آلبوم «زمین»

«زمین» یک دونوازی است؛ دوئت برای پیانو و خوانش شعر، هوشیار خیام و احمد پوری. و نتیجه‌اش شش قطعه‌ی موسیقی است و راهی دیگر برای همنشینی خوانش و موسیقی. نام موسیقایی قطعه‌ها، پرلودیوم، سرناد، آریوزو و … هم به تمثیل همین را می‌گوید. حتا اگر ندانیم که روش ساخته شدن این آثار، اجرای همزمان بوده است، سرشت دونوازانه‌ی این خوانش خود را نخست در نسبت حضور صدای گوینده و صدای پیانو می‌یابد؛ در سکوت‌ها و مکث‌ها. آنجا که شاعر خاموشی اختیار می‌کند تا جایی به حضور همنوازش بدهد. و چه هوشمندانه و با ظرافت چنین می‌کند. می‌شنود. می‌اندیشد و در لحظه تصمیم می‌گیرد و ناگهان بافت ساخته شده از صدای پیانو/انسان دگرگون می‌شود.

از روزهای گذشته…

نکاتی درباره امپراتوری جاذبه (VII)

نکاتی درباره امپراتوری جاذبه (VII)

«این شیوه آموزشی را به ویژه باید به هنرجویان موسیقی ایرانی توصیه کرد که با وجود این همه مُد و مقام و مایه و گام و گوشه و دستگاه و شعبه و آواز نمی دانند این همه شاهد و ایست و متغیر و بُن مایه و تُنیک را چگونه مهار کنند. راه حل بسیار ساده است. فقط کافی است در هر مُد و مقامی که هستیم الگوی جاذبه دو ماژور را به آن تزریق کنیم. همه مشکلات بطور تمپورال و مترونومی ک و بدون کاربرد هرگونه آگوگیک در زمانی کمتر از یک دولا چنگ ترکیبی حل خواهند شد. ربع پرده ها و ردیف آلتره های تمامی هم که مشکلی ندارند. همانطور که آلتره های غربی نیم پرده بالا – پایین می شوند، آلتره های ما فقط ربع پرده تغییر می کنند و در نتیجه خواندن آنها هم بسیار ساده تر است.» (بیضایی ۱۳۸۴، ۲۰۴)
نگاهی به آثار ضبط شده جناب میرزا حسینقلی (III)

نگاهی به آثار ضبط شده جناب میرزا حسینقلی (III)

از آقا میرزا حسینقلی، مجموعا سه دوره ضبط صفحه که ۴۴ اثر از آنها امروز موجود است به ضبط رسیده که امروزه ملاک و مصدر نوازندگان تار می باشد؛ از مهمترین نمونه های می شود به چنین مواردی اشاره کرد:
Richard William Wright II

Richard William Wright II

یک سال بعد پینک فلوید آلبوم More و Ummagumma را تهیه کرد. گروه تصمیم گرفت که در آلبوم دوم بسیار آزاد و بصورت زنده کار کند، آلبوم چهار قسمت داشت و هر قسمت توسط یک نفر ضبط شد. سهم ریچارد رایت از این آلبوم چهار قسمت بود که Sysyphus نام یکی از مشاهیر افسانه ای یونان نام گرفت.
مصاحبه با ایگور ایستراخ (I)

مصاحبه با ایگور ایستراخ (I)

یک بالکن سرسبز مشرف به هاید پارک مکان مناسبی برای مصاحبه با یکی از ویولونیست های برجسته روسیه است. ایگور اویستراخ دیگر زیر سایه پدرش، دیوید، زندگی نمی کند. هرچند که هنوز خاطره های برنامه های سالن رویال آلبرت مثل کنسرتو دوبل باخ یا اجرای ر مینور چایکوفسکی (Tchaikovsky) یا مندلسون به رهبری دیوید که که در آن ایگور ناگهان به ارکستر می پیوندد زنده است.
زوج هنری باربیرولی (II)

زوج هنری باربیرولی (II)

جان باربیرولی در طی پخش مجموعه کنسرتهای یکشنبه از رادیو NBC مخاطبان زیادی را جذب خود نمود. از جمله مجموعه کنسرتهای مطرح وی به همراه این ارکستر (فیلارمونیک نیویورک)، در هالیوود بال بود که با استقبال زیادی مواجه شد. در سال ۱۹۴۲ با جنگی که در وطن اش اتفاق افتاد به شدت زجر کشید و دلتنگ دیار و برای خانواده خود نگران بود. او از طریق دریا از آمریکا به بریتانیا رفت و در این سفر طولانی کنسرتهایی را به همراه ارکسترهای مختلف رهبری نمود.
موسیقی در دوران زندگی انسانهای اولیه و جوامع برده داری (I)

موسیقی در دوران زندگی انسانهای اولیه و جوامع برده داری (I)

در سازمان اجتماعی اولیه، وسایل زندگی و شکار و حوضه های ماهیگیری و زمین های کشاورزی در مالکیت مشترک بودند. تامین نیازهای انسان از طبیعت، کشت و برداشت محصول و شکار، به شکل اجتماعی به وسیله تمام اعضای قبیله صورت میگرفت. طبیعت (که در آن زمان پدیده ای ناکاویده و رام نشده بود) چنین می نمود که نیروهایی پرتوان، اسرار آمیز و زنده را در خود جای داده است. قبایل اولیه در کنار نخستین گامی که برای مهار کردن طبیعت از راه کشف رمز آتش، ساختن تیشه، نیزه، چرخ، قایق و سفال برمیداشتند، میکوشیدند با توسل به مراسم جادوی دسته جمعی نیز طبیعت را به زیر فرمان خویش درآورند.
جایگاه موسیقی در عهد ساسانیان (I)

جایگاه موسیقی در عهد ساسانیان (I)

ساسانیان آخرین و هفتمین سلسله ای است که قبل از اسلام در ایران به حکومت رسید. این سلسله توسط اردشیر پایه گذاری شد؛ چون جد آنان ساسان نام داشت، سلسله ی خود را ساسانیان نام گذاری کردند. دوره ی ساسانیان را دوره ی اوج و اعتلای فرهنگ و هنر و ایرانی می دانند.
شهرام صارمی از مدیریت اجرایی جشنواره موسیقی فجر استعفا کرد

شهرام صارمی از مدیریت اجرایی جشنواره موسیقی فجر استعفا کرد

در پی استعفای اعتراض آمیز علی ترابی، شهرام صارمی مدیر اجرایی سی و پنجمین جشنواره موسیقی فجر، یک روز پس انتصاب مدیر جدید دفتر موسیقی وزارت ارشاد با انتشار نامه‌ای سرگشاده از سمت خود استعفا کرد.
گزارشی از دومین نشست «نقدِ نقد» (II)

گزارشی از دومین نشست «نقدِ نقد» (II)

او ادامه داد: در مقابل وقتی از موسیقی صحبت می‌کنیم به طور عام تجربه موسیقایی را مدنظر قرار می‌دهیم و من می‌توانم مطمئن باشم که همه ما تجربه موسیقایی داشته‌ایم؛ یا به عنوان نوازنده یا به عنوان آهنگساز و در مجموع خالق اثر یا به عنوان شنونده آن. تجربه موسیقایی از آن جایی شکل می‌گیرد که به زبان پشت می‌کند. بر اثر شنیدن یا نواختن موسیقی اتفاقی کیفی در ما شکل می‌گیرد که ساحتش با ساحت زبان، چه مکتوب و چه شفاهی کاملا متفاوت است. اگر به همان جمله آشنای هایدگر نگاه کنیم که «زبان خانه ماست»؛ به خاطر آن که زبان است که تفکر و جهت فکری ما را به وجود می‌آورد، اتفاقا آن زمان که در حال تجربه موسیقایی هستیم تفکرمان را کنار می‌گذاریم و با یک احساس کیفی سر و کار داریم و آن احساس کیفی قابل تبدیل مستقیم به زبانِ «زبان» نیست چون با آن سنخیت ندارد. مثالی در مورد این تجربه کیفی می‌زنم؛ من هر حجمی از درد را که از سر گذرانده باشم، احساسی کیفی را از سر گذرانده‌ام که اگر بخواهم در متنی در موردش صحبت کنم نمی‌توانم عینِ آن احساس را در شمای خواننده به وجود بیاورم.
جورج موستکی (I)

جورج موستکی (I)

جورج موستکی (Georges Moustaki) در تاریخ ۳ می ۱۹۳۴ در شهر اسکندریه مصر چشم به جهان گشود. وی نویسنده، شاعر، نوازنده، آهنگ ساز و خواننده ی فرانسوی است که اصلیت یونانی دارد. نام اصلی او گیسِپه موستچی (Giuseppe Mustacchi) است. او همچنین برای فیلم های سینمایی، تئاتر و تلویزیون آهنگ می سازد و علاقه زیادی به نویسندگی، طراحی و نقاشی دارد. او نه تنها فرانسه بلکه تقریبا همه دنیا را برای ملاقات با دوستان و طرفدارانش، کشف ایده های تازه و آواز خواندن، زیر پا گذاشته است.