جلیل شهناز و چهارمضراب (VII)

جلیل شهناز
جلیل شهناز
از لحاظ جمله‌بندی تقسیم این قطعات به چند فراز جداگانه ممکن است. گاهی اوقات ارتباط جملات پیاپی در یک قطعه زیاد برقرار نیست. این موضوع نباید تعجب زیادی برانگیزد چرا که شرایط بداهه گاه استفاده از چنین تضادهایی را ایجاب می‌کند. علاوه بر این تضادها، گاه به نظر می‌رسد سکوت‌های میان جملات نیز کاربردی دوگانه می‌یابد؛ اولی که در جملات پیش مشخص شد اما دیگری ممکن است فراهم کردن فرصتی برای لختی اندیشیدن و آفریدن جمله‌ی بعدی باشد.

در میان آثار بداهه یا نیمه‌بداهه‌ی شهناز گاه پیش می‌آید که وی تصمیم می‌گیرد در اجراهای بعدی اثری را تکرار کند. این اتفاق کمتر در مورد چهارمضراب‌هایش رخ داده (به عکس پیش درآمدها) و نشان می‌دهد تلقی وی (و احتمالا دیگر نوازندگان هم عصر او) به این نوع قطعه بیشتر بداهه یا حداقل نیمه‌بداهه بوده است.

تضمین یا اشاره کردن به چهارمضراب‌های دیگر آهنگ‌سازان نیز در آثار او وجود دارد برای مثال چهارمضراب ماهور در [شهناز الف]. در این قطعه شهناز با وجود این که از پایه‌ای که خود ساخته شروع می‌کند پس از لختی با چهارمضراب منسوب به درویش خان -که البته تا حدودی آن را تغییر نیز داده- ادامه می‌دهد و پس از اتمام آن و دگره‌ای با تمپوی بالاتر از همین چهارمضراب قطعه را به پایان می‌برد.

پیشنهادهایی برای پژوهش‌های بعدی
رابطه‌ی گردش ملودی با ردیف در مکتب اصفهان و ساختار بیشتر آوازی و مبتنی بر شعر آن هنوز بررسی نشده و جا دارد که مورد پژوهش قرار گیرد. همچنین تکنیک‌های مخصوص تار که در این قطعات به کار رفته (چه در پایه، چه ملودی) نیز از جمله مسائلی است که می‌تواند کاویده شود.از طرفی بررسی سیر تحول ساختمانی این نوع قطعات در دوره‌های مختلف زندگی وی با دقت بیشتری قابل پی‌گیری است، به‌خصوص در دوره‌ی پس از عصر طلایی رادیو که برخی دیدگاه‌های موسیقایی در ایران تغییر کرد.

کتاب‌نامه
بهارلو، محمد
۱۳۳۹ کتاب ششم موسیقی ایرانی، تهران: فردوسی.


پایور، فرامرز
۱۳۶۸ سی قطعه چهارمضراب، اصفهان: انتشارات واحد سرود و موسیقی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی.


جعفرزاده، خسرو
۱۳۷۸ «فرم در موسیقی ایرانی»، فصلنامه‌ی موسیقی ماهور، سال دوم، پاییز: ۴۷-۳۷٫
جم، افشین
۱۳۸۴ بررسی سیر تحول چهار مضراب نزد نوازندگان تار،استاد راهنما: کیوان ساکت، پ.ک، موسسه آموزش عالی سوره.

خضرایی، بابک
۱۳۸۳ «نگاهی به ساختار و نقش چهارمضراب در موسیقی ایرانی»، فصلنامه‌ی موسیقی ماهور، سال ششم، شماره‌ی ۲۴، تابستان: ۱۴۲-۱۳۵٫

دورینگ، ژان
۱۳۸۳ سنت و تحول در موسیقی ایرانی، ترجمه‌ی سودابه‌ فضائلی، تهران: توس، چاپ اول.

ذوالفنون، جلال
۱۳۸۰ تجزیه و تحلیل موسیقی ایران، تهران: هستان، چاپ اول.


زونیس، الا
۱۳۷۷ موسیقی کلاسیک ایرانی، ترجمه‌ی مهدی پورمحمد، تهران: پارت، چاپ اول.

ستایشگر، مهدی
۱۳۷۴ واژه نامۀ موسیقی ایران زمین، تهران: اطلاعات، چاپ اول.

صداقت‌کیش، آروین
۱۳۸۴ «تحول چهارمضراب در صد سال گذشته»، متن منتشر نشده‌ی سخنرانی در تالار حافظ شیراز.

ظریف، هوشنگ
۱۳۸۷ جلیل شهناز: ۱۵ قطعه برای تار و سه‌تار، ویرایش هوشنگ ظریف وهوشنگ گرگین‌زاده، تهران: سرود، چاپ دوم.

فرزین، کیوان
۱۳۸۴ بررسی روند چهارمضراب در آثار ساخته شده برای سنتور،استاد راهنما: اسماعیل تهرانی، پ.کا، دانشگاه هنر.

فرهت، هرمز
۱۳۸۰ دستگاه در موسیقی ایرانی، ترجمه‌ی مهدی پورمحمد، تهران: پارت، چاپ اول.

کیانی، مجید
۱۳۷۱ ردیف هفت دستگاه موسیقی ایران، تهران: سروستاه، چاپ دوم.

لطفی، محمد رضا
۱۳۷۷ «تعاریف علمی موسیقی ایرانی: شناخت فرم‌های موسیقی ایرانی»، کتاب سال شیدا، شماره‌ی ۱، چاپ سوم: ۱۷۸-۱۶۱٫

Azadefar, Mohammad reza
۲۰۰۶ Rhythmic structure in Iranian music, Tehran: Univ. Of Art Press.

During, Jean
۱۹۸۲ ČAHĀRMEŻRĀB.In Encyclopedia Iranica, Edited by Yarshatir, Ihsan. London:
Routledge&Keganpaul: 630.

During, Jean, and Zia Mirabdolbaghi
۱۹۹۱ Translated by Manuchehr Anvar, Edited By Stephen Blum. Washington: Mega Publishers. Fahat, Hormoz

۲۰۰۱ Iran. InThe New Grove Dictionary Of Music And Musicians, Edited by Sadie, Stanley.Vol XII. Macmillan Publishers LTD: 521-46.

منابع صوتی و تصویری
آذرخش، مسیح
۱۳۸۵ دیسکوگرافی آثار ضبط شده چهارمضراب بر روی صفحات سنگی [سی دی سخنرانی در برنامه‌ی پژوهشی «چهارمضراب»به تاریخ ۱/۱۰/۱۳۸۵]، تهران: آوای مهربانی.

آقایی، سیامک
۱۳۸۲ بررسی مکتب استاد فرامرز پایور [فایل فشرده شده‌]، برنامه‌ی نیستان، رادیو فرهنگ

شهناز، جلیل
۱۳۷۸ چهارمضراب: بداهه‌نوازی‌های استاد جلیل شهناز، همراه تمبک محمد اسماعیلی، ناصر فرهنگ‌فر و…، تهران: چهارباغ. الف عطرافشان، تمبک: ناصر افتتاح، تهران: چهارباغ.

ب آوای جان: بداهه‌نوازی‌های استادان موسیقی ایران، کمانچه: اصغر بهاری، سنتور: رضا ورزنده، تمبک: ناصر افتتاح، تهران چهارباغ.

پ باغ نوا بداهه‌نوازی استاد جلیل شهناز، تهران چهارباغ.

ت دل من، آواز: علی رستمیان، به اهتمام فریدون شهبازیان، تهران: چهارباغ.

ث پانزده قطعه برگزیده برای تار از آثار استاد جلیل شهناز، تهران: چهارباغ.

دوفصلنامه پژوهشی مهرگانی شماره ۱

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

روش سوزوکی (قسمت شصت و دوم)

در سال ۱۹۶۱ هشت سال بعد از ماجرای دوهام، در جرائد اعلام شد که در ۱۶ آبریل در ساعت ۱۰ صبح، چهارصد بچه بین سنین پنج تا دوازده سال با ویولن‌های کوچک در دست بر روی صحنه سالن اجرای جشن ‌های بونکیو (Bunkyo) در توکیو به روی صحنه رفتند و همگی مرتب و در صف منتظر پابلو کازالس (Pablo Casals) بودند که یکی از بزرگترین نوازندگان ویولنسل قرن بیستم بود. ماشین استاد دو دقیقه قبل از اجرا به سالن جشن رسید و او دقیقاً در سرِ ساعت ده با همسرش وارد سالن شد، با تشویق ‌های تحسین برانگیز از طرف مادران و پدران، بچه‌ها و معلم ‌های پرورشِ استعداد ها روبرو شدند، به محض دیدنِ چهارصد کودک بر روی صحنه کازالز گفت: اوه… اوه… و او و همسرش به کودکان دست تکان دادند و برجایشان قرار گرفتند. در همان لحظه بچه ‌ها بر روی واریاسیونهای «ما می‌خواهیم جوها را درو کنیم» بطور اونیسون شروع به نواختن کردند و این یک ارائه فوق العاده تکان دهنده شد. مایستر کازالس اجراهای آنها را با هیجان دنبال می‌کرد و دوباره گفت: اوه… اوه… وقتی که بچه ‌ها کنسرتو ویولن ویوالدی و دوبل کنسرتوی باخ را به اجرا در آوردند، هیجان فوق‌العاده‌ای بوجود آمده بود.

اسعدی: ۴۸ ساعت پس از داوری هر شاخه، نام برگزیدگان اعلام می شود

به نقل از روابط عمومی چهاردهمین جشنوارۀ ملی موسیقی جوان، هومان اسعدی، دبیر چهاردهمین جشنوارۀ ملی موسیقی جوان در خصوص نحوۀ داوری آثار شرکت‌کنندگان این دوره گفت: مکانیزم داوری جشنوارۀ امسال در مرحلۀ اول تقریباً شبیه روال سال‌های گذشته است. اگرچه آثار به‌صورت ویدئویی به جشنواره ارسال شده اما ستاد جشنواره پس از احراز هویتِ ارسال‌کنندگان، فقط فایل‌های صوتی را برای داوران پخش می‌کند. تمامی فرم‌های امتیازدهی به‌صورت بی‌نام و کُدگذاری‌شده است.

از روزهای گذشته…

چگونه سکوت مرگ را یادآوری می کند (VI)

چگونه سکوت مرگ را یادآوری می کند (VI)

در کنار بحث های معنا شناختی در حوزه ی صوت باید توجه داشت که آهنگ سازان موسیقی کنکرت (Concrete) صدا را به عنوان یک شیء صوتی به حساب نمی آورند. این گروه فرایند صوت را در هر منبعی جستجو می کنند و برای دستیابی صدا به صداهای موجود پیشین بسنده نکرده و در عین حال موسیقی را نیز صرفاً بر اساس منابع صوتی تعریف نمی کنند، چرا که غالباً اعتقاد دارند که شیء صوتی وجود ندارد، مگر آن که بر اثر ساکن شدن بر روی یک حامل به وجود آمده باشد. شاید این بحث شیء صوتی فقط یک جدال بی سرانجام باشد میان موسیقی دانان کنکرت فرانسوی و الکترونیک آلمانی، که آن هم بر اثر مشخص شدن واقعیت صوتی و تقدمش به ساکن شدن صوت بوده است.
فرافکنی در کمانچه نوازی! (I)

فرافکنی در کمانچه نوازی! (I)

مدتی پیش در محل خبرگزاری مهر، برنامه ای درمورد نوازندگی کمانچه برگزار شد که نگارنده مطلبی داشتم پیرامون نوازندگان شاخص تاریخ کمانچه نوازی. در این مقاله، نواخته های نوازندگان آذری با نوازندگان ایرانی نیز مقایسه شدند. پس از این برنامه گفتگوهایی با هنرمندان این ساز توسط خبرگزاری مهر و روزنامه های مختلف انجام شد که در این گفتگوها، نوازندگان نظرات خود را در مورد نوازندگی و پیشرفت های این ساز بیان داشتند.
جایگاه علم و هنر در روند جهانی شدن (IX)

جایگاه علم و هنر در روند جهانی شدن (IX)

در اینجا هشترودی به موضوع تمایز میان هنر غرب و شرق پرداخته و به درستی این تمایز را در نوع پیام اثر هنری جست‌وجو می کند، این موضوع نیز از مباحث مهم جهان معاصر بوده و نقش هنر شرق را در آینده جهان نیز روشن می کند. بد نیست که عین جملاتش را بیاوریم. وی در بحثی که با یک دانشمند باستان شناس داشته می گوید؛ «او مدعی بود که هنر شرق در برابر هنر یونانیان قدیم بی ارزش بوده و فی المثل مانند آثار طفلی که تازه با کاغذ و قلم آشنا شده باشد مجسمه های هندی و چینی در برابر زیبایی مجسمه های یونانی مانند هیاکلی ناموزون و نفرت انگیز جلوه گر می شود.
رامین جوادی و “Batman Begins”

رامین جوادی و “Batman Begins”

فیلم پرهزینه و پر فروش “بتمن آغاز میشود” محصول سال ۲۰۰۵، به کارگردانی کریستوفر نولان و بازیگران سرشناسی چون کریستین بیل در نقش بتمن، مایکل کین، لیام نیسن و مورگان فریمن ۱ است. این فیلم پنجمین فیلم از این سری پس از بتمن سال ۱۹۸۹ است، داستان و ساختاری متفاوت دارد و این تفاوت به خصوص در موسیقی آن مشاهده میشود.
روش سوزوکی (قسمت سی ششم)

روش سوزوکی (قسمت سی ششم)

بعد ها در زمانی که مدرسه بازرگانی را می‌گذراندم، تعطیلات تابستان را در کارگاه کار می‌کردم، در آنجا همه فوت و فن ساخت ویولون را آموختم مثلاً بخش هایی که با ماشین انجام می‌شد و بخش هایی که با دست انجام می گرفت (مانند لاک زدن و جلا زدن) تا اینکه مراحل ساختن ساز تمام و کمال به آخر می رسید و از همه مهم تر خوشحالی غیر قابل وصفی بود که از این تلاش و جد و جهد بدست می‌آمد.
پرآرایش و رامش و خواسته (I)

پرآرایش و رامش و خواسته (I)

اثر موسیقیایی”سیمرغ ” به آهنگسازی حمید متبسم تیر ماه سال گذشته وارد فروشگاه های محصولات فرهنگی شد. این اثر که به گفته ی آهنگساز ساخت آن پنج سال به طول انجامیده، اولین بار در مرداد ماه سال ۸۹ در استادیوم انقلاب و سپس در سال ۹۰ برای بار دوم و همزمان با پخش سی دی آن در تالار وحدت اجرا شد.
چه نوع موسیقی میل دارید؟ (III)

چه نوع موسیقی میل دارید؟ (III)

موسیقی رپ یا هیپ هاپ: موسیقی هیپ هاپ می تواند تأثیرهای متفاوت فراوانی بر نوجوانان بر جای بگذارد. از یک سو این نوع موسیقی احساس های منفی را ترویج داده و از سوی دیگر آن قدر پر انرژی است که شنونده دوست دارد بایستد و با آن برقصد. نتایج پژوهشی درباره چگونگی تأثیرگذاری نماآهنگ های رپ بر سلامت احساسی و جسمی نشان می دهد که نوجوانانی که زمان زیادی را به تماشای مسائل جنسی و خشونت بار به تصویر کشیده شده در نماآهنگ های رپ می گذرانند (مخصوصا گنگستر رپ)، بیشتر در معرض بروز این رفتارها در زندگی واقعی و به ویژه در برابر زنان هستند.
انتشار بیانیه صاحبان آثار موسیقائی

انتشار بیانیه صاحبان آثار موسیقائی

چند سالی از افتتاح رادیو آوا می گذرد، این رادیو تنها به پخش موسیقی آوازی در سه سبک موسیقی دستگاهی ایرانی (موسیقی کلاسیک ایرانی)، موسیقی محلی و موسیقی پاپ می پردازد. این برنامه مانند تمام برنامه های پخش شده از صدا و سیما بدون اجازه ای از صاحب اثر و بدون پرداخت هزینه ای برای پخش آثار به صاحبان آن از طرف این سازمان، به انتشار آثار منتخب خود می پردازد. گویا رادیو آوا دلیل اکتفا کردن به ذکر نام خواننده هر اثر را کمبود وقت عنوان می کند (که البته این ادعا کاملا غیر منطقی است، چراکه می توان موسیقی های کمتری در روز پخش کرد ولی با معرفی کامل) در حالی که در انتها و ابتدای هر اثر یکبار نام خواننده ذکر می شود که همین اتفاق نشاندهنده قصد صدا و سیما در معرفی بیش از حد خوانندگان و پنهان نگاه داشتن نام دیگر عوامل تولید یک اثر مخصوصا آهنگساز است. لازم به ذکر است، جمعیت بزرگی از خوانندگان موسیقی کلاسیک ایرانی، با این رویه به شدت مخالف اند و ادامه این روند را به فاصله افتادن میان عوامل اجرایی یک اثر موسیقایی با خواننده اثر می دانند.
منظره صوتی

منظره صوتی

اگر به یک نقاشی یا منظره نگاه کلی داشته باشید، متوجه خواهید شد قسمت های مختلفی که می بینید از زوایای متفاوت با هم بالانس هستند و به نوعی به یکدیگر در زیبا سازی مجموعه کمک می کنند …
تار و پودِ نشانه (I)

تار و پودِ نشانه (I)

تار و پود بیش از آن که یک آلبوم باشد یک نشانه است؛ نشانی از دشواری‌های یک راه نکوبیده و نپیموده در موسیقی کلاسیک ایرانی. با آن، حمید متبسم که پیش از این طبع خود را رویاروی بلندترین قله‌ی شعر حماسی فارسی (شاهنامه‌ی فردوسی در قطعه‌ی سیمرغ) آزموده بود، حالا به صرافت طبع‌آزمایی موسیقایی با یکی از بلندترین ستیغ‌های شعر غنائی فارسی (خسرو و شیرین نظامی) افتاده است. به این ترتیب مجموعه‌ی تار و پود بدل به نشان مسئله‌ی موسیقی ما با روایت داستانی شده است. سیمرغ را می‌توانستیم «یک تجربه‌ی منفرد» (یا نادر) بشماریم و بگذریم یا همچون یک راه تازه‌گشوده با آن برخورد کنیم و منتظر آنچه در تداوم راه پیش می‌آمد بمانیم. اما با آمدن تار و پود، هنگامی که کار از یک گذشت، به وادی مقایسه می‌رسیم و خواه‌ناخواه آنچه پیش‌تر مبهم بود آشکار می‌شود. موقعیت این مجموعه به‌عنوان دومین تلاش است که آن را نشانه می‌کند.