جلیل شهناز و چهارمضراب (VII)

جلیل شهناز
جلیل شهناز
از لحاظ جمله‌بندی تقسیم این قطعات به چند فراز جداگانه ممکن است. گاهی اوقات ارتباط جملات پیاپی در یک قطعه زیاد برقرار نیست. این موضوع نباید تعجب زیادی برانگیزد چرا که شرایط بداهه گاه استفاده از چنین تضادهایی را ایجاب می‌کند. علاوه بر این تضادها، گاه به نظر می‌رسد سکوت‌های میان جملات نیز کاربردی دوگانه می‌یابد؛ اولی که در جملات پیش مشخص شد اما دیگری ممکن است فراهم کردن فرصتی برای لختی اندیشیدن و آفریدن جمله‌ی بعدی باشد.

در میان آثار بداهه یا نیمه‌بداهه‌ی شهناز گاه پیش می‌آید که وی تصمیم می‌گیرد در اجراهای بعدی اثری را تکرار کند. این اتفاق کمتر در مورد چهارمضراب‌هایش رخ داده (به عکس پیش درآمدها) و نشان می‌دهد تلقی وی (و احتمالا دیگر نوازندگان هم عصر او) به این نوع قطعه بیشتر بداهه یا حداقل نیمه‌بداهه بوده است.

تضمین یا اشاره کردن به چهارمضراب‌های دیگر آهنگ‌سازان نیز در آثار او وجود دارد برای مثال چهارمضراب ماهور در [شهناز الف]. در این قطعه شهناز با وجود این که از پایه‌ای که خود ساخته شروع می‌کند پس از لختی با چهارمضراب منسوب به درویش خان -که البته تا حدودی آن را تغییر نیز داده- ادامه می‌دهد و پس از اتمام آن و دگره‌ای با تمپوی بالاتر از همین چهارمضراب قطعه را به پایان می‌برد.

پیشنهادهایی برای پژوهش‌های بعدی
رابطه‌ی گردش ملودی با ردیف در مکتب اصفهان و ساختار بیشتر آوازی و مبتنی بر شعر آن هنوز بررسی نشده و جا دارد که مورد پژوهش قرار گیرد. همچنین تکنیک‌های مخصوص تار که در این قطعات به کار رفته (چه در پایه، چه ملودی) نیز از جمله مسائلی است که می‌تواند کاویده شود.از طرفی بررسی سیر تحول ساختمانی این نوع قطعات در دوره‌های مختلف زندگی وی با دقت بیشتری قابل پی‌گیری است، به‌خصوص در دوره‌ی پس از عصر طلایی رادیو که برخی دیدگاه‌های موسیقایی در ایران تغییر کرد.

کتاب‌نامه
بهارلو، محمد
۱۳۳۹ کتاب ششم موسیقی ایرانی، تهران: فردوسی.


پایور، فرامرز
۱۳۶۸ سی قطعه چهارمضراب، اصفهان: انتشارات واحد سرود و موسیقی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی.


جعفرزاده، خسرو
۱۳۷۸ «فرم در موسیقی ایرانی»، فصلنامه‌ی موسیقی ماهور، سال دوم، پاییز: ۴۷-۳۷٫
جم، افشین
۱۳۸۴ بررسی سیر تحول چهار مضراب نزد نوازندگان تار،استاد راهنما: کیوان ساکت، پ.ک، موسسه آموزش عالی سوره.

خضرایی، بابک
۱۳۸۳ «نگاهی به ساختار و نقش چهارمضراب در موسیقی ایرانی»، فصلنامه‌ی موسیقی ماهور، سال ششم، شماره‌ی ۲۴، تابستان: ۱۴۲-۱۳۵٫

دورینگ، ژان
۱۳۸۳ سنت و تحول در موسیقی ایرانی، ترجمه‌ی سودابه‌ فضائلی، تهران: توس، چاپ اول.

ذوالفنون، جلال
۱۳۸۰ تجزیه و تحلیل موسیقی ایران، تهران: هستان، چاپ اول.


زونیس، الا
۱۳۷۷ موسیقی کلاسیک ایرانی، ترجمه‌ی مهدی پورمحمد، تهران: پارت، چاپ اول.

ستایشگر، مهدی
۱۳۷۴ واژه نامۀ موسیقی ایران زمین، تهران: اطلاعات، چاپ اول.

صداقت‌کیش، آروین
۱۳۸۴ «تحول چهارمضراب در صد سال گذشته»، متن منتشر نشده‌ی سخنرانی در تالار حافظ شیراز.

ظریف، هوشنگ
۱۳۸۷ جلیل شهناز: ۱۵ قطعه برای تار و سه‌تار، ویرایش هوشنگ ظریف وهوشنگ گرگین‌زاده، تهران: سرود، چاپ دوم.

فرزین، کیوان
۱۳۸۴ بررسی روند چهارمضراب در آثار ساخته شده برای سنتور،استاد راهنما: اسماعیل تهرانی، پ.کا، دانشگاه هنر.

فرهت، هرمز
۱۳۸۰ دستگاه در موسیقی ایرانی، ترجمه‌ی مهدی پورمحمد، تهران: پارت، چاپ اول.

کیانی، مجید
۱۳۷۱ ردیف هفت دستگاه موسیقی ایران، تهران: سروستاه، چاپ دوم.

لطفی، محمد رضا
۱۳۷۷ «تعاریف علمی موسیقی ایرانی: شناخت فرم‌های موسیقی ایرانی»، کتاب سال شیدا، شماره‌ی ۱، چاپ سوم: ۱۷۸-۱۶۱٫

Azadefar, Mohammad reza
۲۰۰۶ Rhythmic structure in Iranian music, Tehran: Univ. Of Art Press.

During, Jean
۱۹۸۲ ČAHĀRMEŻRĀB.In Encyclopedia Iranica, Edited by Yarshatir, Ihsan. London:
Routledge&Keganpaul: 630.

During, Jean, and Zia Mirabdolbaghi
۱۹۹۱ Translated by Manuchehr Anvar, Edited By Stephen Blum. Washington: Mega Publishers. Fahat, Hormoz

۲۰۰۱ Iran. InThe New Grove Dictionary Of Music And Musicians, Edited by Sadie, Stanley.Vol XII. Macmillan Publishers LTD: 521-46.

منابع صوتی و تصویری
آذرخش، مسیح
۱۳۸۵ دیسکوگرافی آثار ضبط شده چهارمضراب بر روی صفحات سنگی [سی دی سخنرانی در برنامه‌ی پژوهشی «چهارمضراب»به تاریخ ۱/۱۰/۱۳۸۵]، تهران: آوای مهربانی.

آقایی، سیامک
۱۳۸۲ بررسی مکتب استاد فرامرز پایور [فایل فشرده شده‌]، برنامه‌ی نیستان، رادیو فرهنگ

شهناز، جلیل
۱۳۷۸ چهارمضراب: بداهه‌نوازی‌های استاد جلیل شهناز، همراه تمبک محمد اسماعیلی، ناصر فرهنگ‌فر و…، تهران: چهارباغ. الف عطرافشان، تمبک: ناصر افتتاح، تهران: چهارباغ.

ب آوای جان: بداهه‌نوازی‌های استادان موسیقی ایران، کمانچه: اصغر بهاری، سنتور: رضا ورزنده، تمبک: ناصر افتتاح، تهران چهارباغ.

پ باغ نوا بداهه‌نوازی استاد جلیل شهناز، تهران چهارباغ.

ت دل من، آواز: علی رستمیان، به اهتمام فریدون شهبازیان، تهران: چهارباغ.

ث پانزده قطعه برگزیده برای تار از آثار استاد جلیل شهناز، تهران: چهارباغ.

دوفصلنامه پژوهشی مهرگانی شماره ۱

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

«به یاد بهاری: تک‌نوازی کمانچه» آیدین نورمحمدی رونمایی می‌شود

آلبوم به‌یاد بهاری شامل تک‌نوازی کمانچۀ آیدین نورمحمدی براساس شیوۀ کمانچه‌نوازی استاد علی‌اصغر بهاری در آوازهای ابوعطا و اصفهان است و قطعات ضربی مندرج در آن براساس شیوۀ آهنگسازی قدیم توسط ساختۀ آیدین نورمحمدی ساخته شده‌اند. این آلبوم که به‌تازگی توسط مؤسسۀ فرهنگی هنری آوای خنیاگر پارسی منتشر شده است به‌اهتمام فرهنگسرای سرو در روز پنجشنبه، سوم بهمن ۱۳۹۸، ساعت ۱۵ الی ۱۷ رونمایی می‌شود. در این برنامه سیّدعلیرضا میرعلینقی (پژوهشگر موسیقی دستگاهی)، مازیار کربلایی (سازندۀ کمانچه)، آیدین نورمحمدی (مؤلف) و شهاب مِنا (ناشر) به‌عنوان سخنران حضور خواهند داشت و به معرفی ویژگی‌های این آلبوم، کمانچه و کمانچه‌نوازی استاد علی‌اصغر بهاری می‌پردازند و در پایان آیدین نورمحمدی به تک‌نوازی قسمت‌هایی از آلبوم خواهد پرداخت.

مروری بر آلبوم «اسکریابین | آثار پیانویی»

چه چیز بیش از خود نغمه‌ها (تُن‌ها)، کیفیت نغمه‌های تنها، برای اجرای آثار یک «شاعر نغمه‌ها» (۱) ممکن است اهمیت داشته باشد؟ اولین قطعه از ۲۴ پرلود برای پیانو اپوس ۱۱ (که آهنگساز به پیروی از شوپن ساخته) که شروع می‌شود صدادهی خشک پیانو و کیفیت نغمه‌هایی که علی یگانه استخراج می‌کند (مخصوصاً کمبود تعادل کیفیت بین دست راست و چپ) این اهمیت را به یاد شنونده می‌آورد.

از روزهای گذشته…

نی و قابلیت های آن (IX)

نی و قابلیت های آن (IX)

در قسمت قبل به معرفی انواع نی در موسیقی نواحی و مناطق مختلف ایران پرداختیم که به طور کلی به سه دسته تقسیم می شدند:
صدای سنتور (II)

صدای سنتور (II)

در ادامه به شرح عواملی می پردازیم که باعث تنوع صدای ایجاد شده از ساز سنتور می شوند. ۱-وزن مضراب: معمولاٌ وزن مضرابها در تغییر حجم صدا موثرند. مضرابها ی کم وزن اکثراٌ قطر نازکتری دارند و همچنین دارای سر کوچک و نازکی هستند که همین امر باعث می شود مضرابها هنگام برخورد با سیم قدرت لازم یا کافی را نداشته باشند که در نتیجه صدای حاصله کم حجم خواهد بود و مضرابهای سنگین بالعکس.
بررسی الگوی ثبت شده از سه تار هاشمی (II)

بررسی الگوی ثبت شده از سه تار هاشمی (II)

برای رسم یک الگو، ابتدا ساختار و محدوده آنرا که شامل خط طولی و خطوط عرضی در ابتدای دسته و قطر دایره مرکزی می باشد، با استفاده از اندازه های داده شده رسم می کنیم. با رسم این خطوط، مقدار خطا در هر یک از اندازه های داده شده نیز مشخص می شود.
فصل‌نامه‌ موسیقی ماهور ۲۰ ساله شد

فصل‌نامه‌ موسیقی ماهور ۲۰ ساله شد

فصل‌نامه‌ موسیقی ماهور با مدیر مسؤولی «سید محمد موسوی» و با هیات تحریریه‌ای شامل ساسان فاطمی، سید محمد موسوی، بابک خضرایی، آرش محافظ و سعید کرد مافی بیست ساله شد. فصل‌نامه‌ی ماهور، در میان تمام نشریاتی که در زمینه موسیقی شناسی به زبان فارسی تا کنون به انتشار رسیده است از جایگاه ممتازی برخوردار است و بیست سال مداومت در انتشار فصل‌نامه‌ ای که مخاطبین بسیار محدودی و معدودی دارد، نیازمند توان و انرژی دوچندان است.
فروغ فروزان موسیقی ایران(I)

فروغ فروزان موسیقی ایران(I)

این اواخر موسیقی ما بسیار داغ دیده شده است. وقتی با پر پر شدن موسیقی دانان روبرو می شویم، یکی در آن بین بیش از همه عذادار است، همه می دانند که باید به وی تسلیت بگویند، وی چه بسا از بسیاری از صاحبان عذا عذادارتر است. گویی نزدیک ترین عزیزش پر پر شده است. وی «فروغ بهمن پور» است، فروزان چون فروغ فرخ زاد.
نقد تاریخ نگاری موسیقی ایرانی (XII)

نقد تاریخ نگاری موسیقی ایرانی (XII)

مشکل اساسی منطقه ما – یعنی منطقه های خارج از حیطه اروپای مرکزی که خاستگاه تمدن باستانی بوده و شامل هند، خاور میانه، آسیای صغیر (ترکیه امروز)، یونان، مصر و شمال آفریقا و ایتالیا و اسپانیای جنوبی می باشد – این است که برای این منطقه بزرگ فرهنگی که فرهنگ، هنر، علم و فلسفه ما در آن نشو و نما کرده و زمانی مرکز تمدن جهانی بوده است، نامی خاص و قابل استفاده مانند اروپا نداریم. برای منطقه بزرگ فرهنگی ما اغلب از نام شرق استفاده می شود. این نام نه دقیق است و نه صحیح. چرا که شرق نامی خاص نیست و حدود نسبتا دقیق مانند اروپا ندارد. نام دیگری که اروپاییان برای این منطقه به کار برده اند، اورینت (Orient) است که آن نیز به معنای شرق یا خاور است، اما اسم خاصی است که شامل شرق دور (چین و ژاپن) نیست.
درباره آرشه (IV)

درباره آرشه (IV)

سازنده آرشه، ممتازترین اثر خود را توسط قطعات طلا مزین می کند. با این وجود، طلا کاری بودن یک ارشه نمی تواند دال بر کیفیت برتر آن باشد. کیفیت آرشه بستگی به استانداردهای مورد نظر و کاربرد سازنده دارد. از طرفی، استفاده از نیکل در آرشه معرف کیفیت نامطلوب آن نیست.
داوودیان: وارد جریان حرفه ای تری خواهم شد

داوودیان: وارد جریان حرفه ای تری خواهم شد

سی اردیبهشت برابر با ۱۹ می، آنجل گیل اردونز (Angel Gil-Ordóñez) با آهنگسازی کاظم داوودیان، کنسرتی را به اجرا گذاشت که مورد استقبال ایرانیان مقیم آمریکا قرار گرفت. در این باره با کاظم داوودیان به گفتگو می پردازیم تا نظرات او را در مورد برنامه های جدیدش با این رهبر برحجسته بشنویم.
برخی از مشکلات پزشکیِ نوازندگانِ سازهای بادی‌برنجی (III)

برخی از مشکلات پزشکیِ نوازندگانِ سازهای بادی‌برنجی (III)

فشار داخل دهان نوازنده در حین نواختن سازهای بادی‌برنجی ممکن است بسیار بالا باشد و اختلالات گوش و حلق و بینی نظیر «ناکارآمدیِ وِلوفارنژیال» (۱۳) را سبب شود. این بیماری، ناتوانی بدن در بستن موقتی مجرای ارتباطی حفرۀ بینی و دهان به دلیل نقص در عملکرد کام نرم یا دیوارۀ پشتی یا جانبیِ حلق است که باعث فرار هوا از طریق بینی در طی نواختن، برگشت مایعات به بینی و صدای تودماغی (۱۴) و ناهنجار می‌شود. همین طور ممکن است نوازنده به بیماریِ لارینگوسل (۱۵) مبتلا شود: بیرون‌زدگی غشای مخاطی بخشی از حنجره که ممکن است به‌سمت داخل حنجره باشد و باعث خشک و خش‌دارشدنِ صدا و انسداد مجرای تنفسی شود و یا به‌سمت بیرون باشد و منجربه ایجاد برآمدگی قابل مشاهده در ناحیۀ گردن شود. ناکارآمدی ولوفارنژیال با استراحت و تمرینات دهانی، بهبود می‌یابد و برای درمان لارینگوسل نیز به‌ندرت نیاز به جراحی خواهد بود و عمدتاً با استراحت و مراقبت التیام می‌یابد.
این زمین بار امانت نتوانست کشید

این زمین بار امانت نتوانست کشید

ناصر فرهودی صدابردار و پیشکسوت موسیقی کشورمان جمعه ۱۳ مرداد به دلیل ایست قلبی درگذشت. فرهودی متولد ۱۳۳۱ دامغان و از جمله صدابرداران شناخته شده موسیقی کشورمان بود که تحصیلات خود را در رشته الکترونیک گرایش صدا از دانشکده صدا و سیما به اتمام رساند. او در سال ۵۱ همزمان با تحصیل در سازمان صدا و سیما به عنوان کارآموز فعالیت عملی خود را آغاز و پس از پایان تحصیل همکاری خود را با رسانه ملی آغاز کرد.