صبا؛ نسیم دگرگونی‌ها (III)

ابوالحسن صبا
ابوالحسن صبا
مطالعه‌ی آثار و منش موسیقایی صبا نشان می‌دهد تا آنجا که مسائلی بنیادی‌ مانند لزوم تحول و دنیاپسند شدن موسیقی مطرح باشد او تحت تاثیر وزیری بوده و تنها در شدت گرایش با او متفاوت است. اما اگر از این سطح -که بعید است کسی را یارای مخالفت با آن در سال‌های اول سده‌ی حاضر بوده باشد- بگذریم چند ویژگی در آثار و روش او ظاهر می‌شود که آشکارا نکاتی زیباشناسانه‌اند و گاه به خوبی نیز شرح‌شان داده است.

اینها را می‌توان در سه محور گردآورد:۱- منبع الهام ساخت قطعه‌ی موسیقی و به تبع آن تغییر در محتوای موسیقایی و ویژگی ارتباطی آن؛۲- تغییر بسیار شجاعانه و عملی در مساله‌ی تعلق گوشه‌های ردیف؛۳- برخورد تحلیلی اولیه با مفاهیمی مانند پیوستگی و انسجام موسیقایی دستگاهی.

در آن دوره موسیقی ایرانی -تا آنجا که به گواه اسناد صوتی باقی‌مانده می‌دانیم- قطعات از پیش ساخته شده‌ی کمی داشته که خیلی از آنها هم تصنیف بوده‌اند و احتمالا رابطه‌ی احساسی‌شان در وقت ساخت با آهنگساز از طریق کلام و ساختمان انتزاعی ملودی برقرار می‌شده است. با وجود اسامی توصیفی‌ای که گاه به گاه میان گوشه‌های ردیف و تصانیف به چشم می‌خورد به نظر نمی‌رسد که ارتباط آن نواخته‌ها با شنوندگانشان از طریق انتظار انتقال چنین احساساتی شکل می‌گرفته است. درست در همین جا است که صبا ویژگی خاصی می‌یابد.

او قطعات زیادی نساخته اما درمورد اکثر آنها توضیحاتی وجود دارد که دال بر نوعی تاثیرپذیری طبیعت‌گرایانه است. نمی‌توان ادعا کرد که تنها صبا چنین برخوردی با ساخت قطعات داشته، در حقیقت این برخورد احتمالا با وزیری شروع شد اما در مقایسه با او منابع صبا بیشتر متعلق به طبیعت هستند و توضیحات شفاف‌تر و صمیمی‌تری برای شنوندگانش دارند.

گاهی مستقیما از موسیقی محلی چیزی یافته و بر اساس آن قطعه‌ای می‌سازد. به این ترتیب منابع تخیل آهنگسازانه بر پایه‌ی قطعاتی که از او به یادگار مانده، نزدیکی‌ای با پدیده‌های بسیار کوچک اطراف دارد مانند غژغژ کردن یک در، پریدن یک پرنده در قفس، زنگ دسته‌ای سینه زن، عبور دسته‌ای زندانی و … . در زمانی که او قطعه‌ی زرد ملیجه را ساخت (احتمالا ۱۳۰۶) چنین نگرشی تازه بود.

هر چند که هرگز نشنیده‌ایم صبا تلاش کرده باشد شنوندگانش را وادارد این قطعات را همان‌طور بشنوند که نامش می‌گوید اما همین که تلاش کرده تا از ابزار موسیقی برای حمل یک تخیل یا تصویر بیرونی استفاده کند پدیده‌ای است که در زمان خودش کمیاب و وجه طبیعت‌گرایش هم به احتمال قوی نایاب بوده است.

به درستی نمی‌دانیم که علت این گرایش او چه بوده، اما به احتمال زیاد می‌توان از یک سو ترکیبی از گرایش‌های اولیه‌ی مکتب وزیری به آهنگسازی توصیفی و از سوی دیگر تماس و تاثیرپذیری مستقیم از موسیقی محلی (که خود رابطه‌ای نزدیک با محرک‌های موجود در طبیعت دارد) را در شکل‌گیری این امر موثر دانست.

بی‌شک صبا هر کاری که در موسیقی ایرانی کرده باشد، از نقطه نظر مورد بررسی در نوشتار حاضر، مهم‌ترین و جسورانه‌ترین کارش را باید اضافه کردن چند گوشه به ردیف دانست.

می‌دانیم که در دوره‌ی زندگی صبا مفهوم ردیف تشابه کمتری با یک متن متصلب شده‌ی امروزی داشته است اما سیال بودن این مفهوم حتا در آن دوره هم به ندرت شامل افزودن گوشه‌ها می‌شد؛ به صورتی که مرجع تعلقشان یک آهنگساز مشخص باشد. در موسیقی ایرانی مواردی هست که اگر هم روزی «خلق» شده‌اند دست‌کم امروزه دیگر «خلق» نمی‌شوند برای مثال کسی یک دستگاه جدید نمی‌سازد. به بیان دیگر این موضوعات از دید زیباشناسی موسیقی ایرانی در دایره‌ی فعالیت خلاقانه قرار نمی‌گیرند.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

جان کیج و ذن بودیسم (IV)

گفتگوی بالا بین پروفسور «سوزوکی» – استاد فلسفه شرق دور – و یکی از شاگردانش در دانشگاه کلمبیا صورت گرفته که جان کیج آن را در مقاله ای به نام «شفافیت و ظرافت» آن را نقل می کند. می گویند که «ذن» اولین بار با یک کنایه آغاز شد. بدین گونه که: روزی بودا با شاخه گلی در دست به جایگاه موعظه ی روزانه اش آمد و به جای موعظه های معمول، آن روز فقط گل بود و سکوت. یکی از پیروانش راز پیامِ بی کلام او را دریافت و ذن آغاز شد.

یادداشتی بر آلبوم «نبودی تو»

موسیقیِ «نبودی تو» را می‌توان در این عبارت خلاصه کرد: کنار هم نشاندنِ بی‌ربطِ عناصری بی‌ربط و در عین حال نخ‌نما. شیوه‌ی تنظیم و هارمونیزه کردنِ نُه ترانه‌ای که در این آلبوم گنجانده شده عمده‌ترین عنصرِ تاریخ مصرف گذشته‌ی مجموعه است. صدای خواننده نیز معمولاً بی هیچ ایده‌ی مشخصی، در فواصلی مستعمل، بر فضاسازی‌هایی سوار می‌شود که حاصلِ نازل‌ترین فرمول‌های نیم قرن پیش‌اند.

از روزهای گذشته…

کاری ماری آندروود، بت کانتری

کاری ماری آندروود، بت کانتری

خانم کاری ماری آندروود (Carrie Marie Underwood) متولد ۱۰ مارس ۱۹۸۳، خواننده و سراینده اشعار موسیقی کانتری و هنرپیشه، کسی است که چهار مرتبه برنده “بت آمریکایی”-آیدل آمریکایی، شده است. آندروود برنده جایزه گرمی، سه بار برنده آکادمی موسیقی کانتری و برنده برترین خواننده زن موسیقی کانتری می باشد.
تحلیلی بر کتاب‌شناسی‌های موسیقی در ایران (I)

تحلیلی بر کتاب‌شناسی‌های موسیقی در ایران (I)

ساختن یک کتاب‌شناسی فرایندی پردازشی است که پیش و بیش از هر چیز سرعت دسترسی به اطلاعات پراکنده و مشروح را افزایش داده و عمل جستجو را کوتاه می‌کند. پردازش مرتبه‌ی دوم اطلاعات که باعث آفرینش «اطلاعاتی درباره‌ی اطلاعات» می‌شود. در این گونه پردازش، اولین موضوع مهم دسته‌بندی است. یک کتاب‌شناسی یا مرجع‌شناسی حتا اگر هیچ داده‌ی توصیفی‌ای به همراه نداشته باشد با تقسیم اطلاعات اولیه به موضوعات مشخص، کاربرش را برای برگزیدن از میان اطلاعات درهم یاری می‌دهد…
آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (VI)

آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (VI)

نوازنده کیست؟‌‌ «آن که سازی را بنوازد؛ کسی که با آلتی از آلات موسیقی آهنگی را بنوازد. نوازندگی اقدام به اجرای نواهای موسیقی است. شغل و حرفه کسی که به نواختن موسیقی و اجرای آن به وسیله آلات موزیکی بپردازد‌‌» (حدادی/۱۳۷۶، ۶۱۶). اصول تربیت نوازنده در موسیقی کنونی ایران با اصول و اهداف آموزش و پرورش یک نوازنده در سایر جوامع و فرهنگ ها متفاوت است؛ اگرچه در جزئیات با فرهنگ های همجوار مشابهت هایی وجود دارد.
منوچهر صهبایی: ترجیح میدهم بیشتر آثار ایرانی ضبط شود

منوچهر صهبایی: ترجیح میدهم بیشتر آثار ایرانی ضبط شود

بدنبال تهیه مطلب “آخرین پرچمدار” با منوچهر صهبایی موسیقیدان معاصر مصاحبه ای انجام دادیم که در این مطلب قسمت اول آنرا میخوانید.
نت هایی از حاشیه های موسیقی (I)

نت هایی از حاشیه های موسیقی (I)

مقاله ای که در زیر می خوانید ترجمه ای است از مقاله ای که چند ماه پیش در سایت روزنامه ی گاردین درباره ی نابرابری تعداد آهنگسازان زن و مرد در جامعه ی بریتانیا منتشر شده است. اهمیت ترجمه ی این مطلب از این روست که این نابرابری در جامعه ی موسیقیایی ایران نیز مشاهده می گردد. هرچند بی شک شرایط اجتماعی ایران و بریتانیا متفاوت است، اما شباهت های زیادی می توان در قیاس کمّی تعداد آهنگسازان زن این دو کشور دید.
موسیقی‌شناسی‌ای که نمی‌شناسیم (IX)

موسیقی‌شناسی‌ای که نمی‌شناسیم (IX)

به همین ترتیب، درایه‌هایی مانند «امپرسیونیسم» و «اکسپرسیونیسم» سَبک هستند، عناوینی مثل «دوازده‌تنی»یا «لایتموتیف»اصطلاحات فنی مرتبط با یک سبک یا روش یک آهنگساز، و مدخل‌هایی مانند «موسیقی نظامی»، «موسیقی عاشقانه» و «موسیقی سَبُک» گونه‌های موسیقایی (۳۰).
تغییر گام در موسیقی بی باپ

تغییر گام در موسیقی بی باپ

چارلی پارکر و جیمز مودی نوازندگان سکسیفون، دیزی گیلسپی و مایلز دیویس نوازندگان ترمپت، باود پاول و تلونیوس مانک نوازندگان پیانو، چارلی مینگوس و ری بران نوازندگان باس از جمله موسیقیدانان جز هستند که در دوران بی باپ (Bebop) حضور موفقی از خود در عرصه موسیقی Jazz به نمایش گذاشتند.
روناک قصیری

روناک قصیری

متولد ۱۳۶۱ تهران فوق دیپلم گرافیک – کرج لیسانس نقاشی – آمستردام-هلند shiningroni@gmail.com
حضور خانواده وفادار و جمعی از هنرمندان در تمرین ارکستر نیایش

حضور خانواده وفادار و جمعی از هنرمندان در تمرین ارکستر نیایش

پوراندخت وفادار و تعدادی از هنرمندان عرصه موسیقی و سینما پنج شنبه ۲۶ مردادماه بصورت سرزده با حضور در تمرین ارکستر نیایش به تماشای اجرای بخشی از قطعات آلبوم «بگو کجایی» از جاودانه‌های استاد مجید وفادار نشستند.
سهیلی: تهیه کننده باید به کارشناس مراجعه کند

سهیلی: تهیه کننده باید به کارشناس مراجعه کند

نوشته که پیش رو دارید گفتگویی است با محسن سهیلی، تهیه‌کننده موسیقی و سرمایه گذار کنسرت «بگو کجایی» که قرار است ۹ شهریور ماه سال جاری در برج میلاد به روی صحنه برود؛ این گفتگو در برنامه نیستان در شبکه فرهنگ انجام شده است.