«شوشتری برای ویولون و ارکستر» از نگاه ملاح

حسین دهلوی
حسین دهلوی
شوشتری برای ویلن و ارکستر (براساس اثر ابو الحسن صبا)، از حسین دهلوی، ۱۳۶۴
کتابی معرفی می‏شود که کلمات، بیان ‏کنندهء اندیشهء نویسنده، یا مترجم آن نیستند، بلکه بیانگر فکر آفرینندهء نخستین و نشان‏ دهندهء قدرت آراینده و اراءدهندهء آن به‏ گونهء علمی، نغمات و یا بنا به اصطلاح این روزگار «نوت» های موسیقی هستند. این اثر موسیقی چند صوتی (پولیفنیک) به جای اینکه بالفعل ارائه گردد، به‏ گونهء اثری بالقوه، به نام «شوشتری برای ویلن و ارکستر» توسط موسیقی‏دان معاصر آقای حسین دهلوی‏ (استاد و رئیس پیشین هنرستان عالی موسیقی ملی) چاپ و در دسترس جامعهء موسیقی‏ علمی نهاده شده است.

در سالهای گذشته، تعداد قابل‏ ملاحظه‏ ای اثر موسیقی برای یک یا دو ساز، چاپ‏ و انتشار یافته است، ولی هیچ یک، اثری تا این مایه دقیق و کامل و منطبق با تکنیک‏ نوت‏ نویسی موسیقی بین‏ المللی، آنهم برای سازهای یک ارکستر نسبتاً مجهز نبوده است. این‏بار، یکی از نواهای دلنشین محلی که توسط مرحوم صبا یادداشت و برای تکنوازی‏ ویلن، به صورت چهار مضراب آراسته شده بود، به دست توانای هنرمندی آگاه و فرزانه، به شیوهء علمی، برای «ویلن و ارکستر» نوشته شده و بخش رهبری ارکستر، یا«پارتی تور» (Partitur) آن به‏ گونه‏ ای منطبق با اصول نوت‏ نویسی بین‏ المللی به چاپ‏ رسیده است.

مرحوم صبا، در باب چگونگی یافتن این نوای محلی نوشته است: «آوای سوخته‏ دلی از دیار لرستان که صدای خسته‏ اش آلوده به غم زمانه بود، از لابلای میله‏ های‏ آهنین وسیلهء نقلیه‏ای که جسم ناتوان و رنجور او و دیگرانی چون او را به زندان می‏برد، چنین به گوش می‏رسید:
مثل بیشتر مزنم تیر و بر نشونه

مثل پیشتر نمی‏توانم تیر را بر نشانه بزنم
بالم را چرخ روزگار شکسته، دلم را زمانه
مثل کبوتر چاهی، تیر خورده به بالم
از درویی روزگار بر خود می‏پیچم و ناله می‏کنم (ص ب، مقدمه)

به همین سبب نام قطعه، در کتاب دورهء سوم ویلن ردیف ابوالحسن صبا «به زندان» چاپ شده است، آقای حسین دهلوی این قطعه را که به‏ گونهء چهار مضراب در کتاب مرحوم‏ صبا نقل شده است اساس کار خود قرار داده و اثری آفریده است برای ویلن و ارکستر، با یک‏ هم‏آهنگی یا (ارمنی) بسیار مطبوع و لطیف که بار نخست در بیست و نهم فروردین‏ سال ۱۳۳۹ خورشیدی با تکنوازی آقای رحمت الله بدیعی در تلویزیون به اجرا درآمد.

همانطور که خود استاد حسین دهلوی نوشته است:«… در این قطعه کوشش شده است‏ از هارمونی ملایمی استفاده شود تا ویژگی‏های ظریف موسیقی ملی ما تحت‏ تأثیر کاربرد عوامل تکنیکی قرار نگیرد.» (ص:پ:مقدمه) نکتهء درخورد اهمیت این است که: بسیاری‏ پنداشته‏ اند موسیقی ایرانی را نباید به روش چند صوتی (پولیفنیک) نوشت، زیرا حالت‏ و اصالت لحنی خاص خود را از دست می‏دهد. این نظریه از آنجا برخاسته است که در گذشته چند ترانهء محلی برای آواز جمعی، تنظیم گردید که به قول ظریفی «به جای اینکه‏ آرمونیزه {هارمونیزه} بشود ارمنی‏زه شده بود.»

از همین دیدگاه است که کار آقای حسین دهلوی، اهمیت بیشتری پیدا می‏کند، این هنرمند آگاه، اثر خود را براساس قواعد علم هم‏آهنگی موسیقی ایرانی نوشته است، یعنی فاصلهء ربع پرده‏ای (که در این قطعه فا سری است را تبدیل به فا دیز توفیق یافته است که اصالت گوشهء شوشتری را به نحوی مطلوب حفظ کند. سازهایی که‏ اجرای این اثر چند صوتی را برعهده دارند عبارتند از: فلوت، ابوا، کلارینت، کلارینت باس، دو-سنتور، دو-تار، دو-عود، ویلن، ویلن آلتو، ویلنسل، و کنترباس.

بطوری‏که ملاحظه می‏شود، سازهای بادی چوبی که بسیاری از موسیقی‏ دانها در گذشته معتقد بودند قادر نیستند فواصل ربع پرده‏ای را دقیق و درست استخراج‏ کنند، در این مجموعهء ارکستری منظور شده است. استاد دهلوی، آثار دیگری هم با همین‏ روش تصنیف و به چاپ رسانیده است که طبق فهرست پایان کتاب از این قرار است:
دوئو سنتور (در سه‏ گاه)، سبکبال (در شور برای ارکستر)، شورآفرین‏ (در ابو عطا برای ارکستر)، چهار نوازی مضرابی (در اصفهان)، کنسرتینو برای‏ سنتور و ارکستر، فانتزی برای تار و ارکستر (براساس قطعهء بندباز)، سوئیت‏ بیژن و منیژه (برای ارکستر زهی)، دو نوازی سنتور (در نوا)، فانتزی برای گروه‏ تمبک و ارکستر، شوشتری برای ویلن و ارکستر.

برجسته‏ ترین اثر آقای دهلوی، سوئیت بیژن و منیژه است که صورت کمال یافتهء آن با ارکستر سنفنیک وین {ارکستر سمفونیک رادیو وین}، در اتریش اجرا شده و صورت معدودتر (از لحاظ سازها) برای ارکستر زهی نوشته شده و در اردیبهشت سال ۱۳۶۴ به چاپ رسیده است. توفیق‏ هرچه بیشتر این هنرمند فرزانه و شیدای موسیقی ملی ایران را آرزومندم.

آینده

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

درباره قطعه سمفونیک خلیج فارس اثر شهرداد روحانی

این اولین بار نیست که موسیقی ای به اصطلاح نادقیق «مناسبتی» (یا به اصطلاح غلط تر: سفارشی) برای مایملک ملی این مرز و بوم ساخته می شود. گفته قدما- یعنی الفضل للمتقدم- لااقل برای حیطه هنرها و به خصوص موسیقی، مصداق چندانی ندارد. به بیانی رسانه یی تر: اینجا امتیاز آوردن بر حسب شایسته سالاری است و نه پیش افتادن های غالبا تصادفی و رابطه یی در جریانی که اصلامعلوم نیست «مسابقه» باشد.

مروری بر آلبوم «بازشنودی از نی دوره قاجار؛ صفدرخان و نائب اسدالله»

غیر از موسیقی کلاسیک غربی که تنوع در عینِ تناسب را درآن به غایت رسانده‌اند در دیگر موسیقی‌های کلاسیک، سازهای بادی در اقلیت‌اند. در موسیقی ایران این قلت به نهایت رسیده و امروز تنها ساز بادیِ حاضر، نیِ موسوم به هفت‌بند است. نه تنها دیگر سازهای بادیِ ممکن و آزموده مانند کلارینت بلکه سازهایی را که برای خود جایگاهی یافته بودند نیز انگ‌های توتالیتری دهه‌های گذشته از میدان راندند.

از روزهای گذشته…

باغسنگانی: برای من اصل وجود راوایان نزدیک زندگی شخصی بوده است

باغسنگانی: برای من اصل وجود راوایان نزدیک زندگی شخصی بوده است

همیشه برای من اصل وجود راوایان نزدیک زندگی شخصی بوده است و نه کار از این جهت خانم منتخب صبا، بهترین کسی بود که من می توانستم وارد زندگی اش شوم. شرط من برای کار درباره این شخصیت ها در قدم اول رضایت خانواده این بزرگان بوده است. در این جا باید نام ببرم از دوست تازه درگذشته ام شادروان فرخ معیری، و نیز خانم گلرخ معیری دو برادرزاده شاعر عاشقان، رهی معیری که حق بسیار زیادی بر گردن من دارند.
پنج مورد مهم برای موفقیت یک نوازنده

پنج مورد مهم برای موفقیت یک نوازنده

نوازندگی همچون سایر مهارتها ترکیبی از توانمندی های گوناگون است که با پرورش همه جانبه آنها میسر خواهد شد. اهمیت بیش از حد به تمرین و استعداد نتیجه ای کوتاه مدت در بر خواهد داشت و مثمر ثمر نخواهد بود. برای ماندگاری آن باید توانایی های مختلف رشد یابد تا نوازندگی به هنر بدل شود. مقاله ی پیش روبه طور خلاصه به این موضوع پرداخته است. (زهرا نصیری*)
تاریخچه ای خلاصه از استرادیواری و گوارنری (II)

تاریخچه ای خلاصه از استرادیواری و گوارنری (II)

هرچند آماتی و استرادیواری، در مرحله اول حرفه اش، برای سازها از ورنی طلایی رنگی گرم با سایه های مختلف استفاده می کردند اما در این زمان (آغاز قرن هجدهم) بود که استرادیواری به ورنی نارنجی متمایل به قرمز روی آورد که به استاندارد سازهایش تبدیل شد. با آغاز قرن هجدهم، استرادیواری به دوران طلایی حرفه اش رسید که تا دهه بیست این قرن ادامه داشت.
در باب متافیزیک موسیقی (V)

در باب متافیزیک موسیقی (V)

به علاوه، چون در نتیجه نظریه فیزیکی زیربنایی، ویژگی واقعا موسیقایی اصوات باید در نسبت سرعت ارتعاشات آنها یافت شود و نه در قدرت نسبی شان، گوش موسیقایی همواره ترجیح می دهد در هارمونی، نه قویترین نت بلکه زیرترین نت را دنبال کند. از این رو، حتی در نیرومند ترین همراهی ارکسترال نیز، سوپرانو برجسته است و از این رو حق طبیعی برای اجرای ملودی پیدا می کند. با این حال، انعطاف پذیری زیاد سوپرانو، که نتیجه همان سرعت ارتعاشات است، همان طور که در پاساژهای پر زرق و برق و موومان ها دیده می شود، به این امر کمک می کند.
انیمال

انیمال

در اوایل دهه ۱۹۶۰ یکی از محبوبترین و با اهمیت ترین گروههای R’nB انگلستان یعنی Animals توسط Eric Burdon شکل گرفت. طبق نظر مجله Rolling Stone این گروه دومین گروه تاثیر گذار موسیقی R’nB انگلستان است. اعضای این گروه در اوایل دهه ۱۹۶۰ در شهر New Castle تحت عنوان Kansas City Five گرد هم آمدند.
جان مک لافلین، موسیقی جهانی روی گیتار!

جان مک لافلین، موسیقی جهانی روی گیتار!

جان مک لافلین (John McLaughlin)در ۴ ژانویه سال ۱۹۴۲ یورکشایر انگلستان متولد شد. بسیاری وی را با خواننده و نوازنده پاپ/راک با عنوان Jon McLaughlin اشتباه میگیرند! اما جایگاه جان مک لافلین گیتاریست جز همواره در تاریخ موسیقی جز بعنوان یکی از برترین ها جاودان شده است.
گروه الکتریک مایلز دیویس

گروه الکتریک مایلز دیویس

مایلز دیویس در سال ۱۹۶۰ گروه پنج نفر خود را برپا کرد. همکاران او در این گروه شامل تونی ویلیامز، واینا شورتر، هربی هنکوک و ران کارتر ۱ بودند. موسیقی این گروه از پیچیده ترین انواع موسیقی بی باپ بود که مایلز در طول زندگی هنری خود کار کرده است.
پای صحبت طراح صداهای  Star Wars

پای صحبت طراح صداهای Star Wars

بن بارت (Ben Burtt) طراح اصلی مجموعه صداهای فیلمهای Star Wars در باره کار خود می گوید : در کار تهیه فیلم در واقع سه شغل مختلف دست اندر کار تولید مجموعه اصواتی هستند که شما در یک فیلم میشنوید. سه کار خلاقانه که در نهایت نوار صدای فیلم را تهیه میکنند، یکی از آنها صدابردار صحنه است.
هنگامی که لیست پیانو می نواخت

هنگامی که لیست پیانو می نواخت

وقتی لیست پیانو می نواخت خانم ها به جای دسته ها یا شاخه های گل جواهرات خود را روی صحنه پرتاب میکردند، در سرمستی فرو میرفتند و گاهی هم غش میکردند.
چهره ی آدرنو از قابِ اتنوموزیکولوژی (VIII)

چهره ی آدرنو از قابِ اتنوموزیکولوژی (VIII)

در ابتدا آدرنو این مسئله را عنوان می کند که موسیقی عامه پسند و موسیقی “جدی” را نمی توان با استفاده از کلماتی مانند «فرو دست» و «فرا دست»، «ساده» و «پیچیده»، «بی مایه» و «مایه ور» به طور دقیق معرفی کرد و تفاوت های آنها را درک کرد. برای مثال همه ی ساخته های کلاسیسیسم وینی ـ بدون استثنا ـ از نظر ریتمیک ساده تر از همه ی تنظیم های بازاریِ موسیقی جِز هستند و یا دنبال کردنِ فواصل گسترده ی بسیاری از آوازهای پر فروش امروز، دشوارتر از دنبال کردن موسیقیِ هایدن است که عمدتا حول و حوشِ تریادهای تونیک و با استفاده از فواصل دوم شکل گرفته است.