«شوشتری برای ویولون و ارکستر» از نگاه ملاح

حسین دهلوی
حسین دهلوی
شوشتری برای ویلن و ارکستر (براساس اثر ابو الحسن صبا)، از حسین دهلوی، ۱۳۶۴
کتابی معرفی می‏شود که کلمات، بیان ‏کنندهء اندیشهء نویسنده، یا مترجم آن نیستند، بلکه بیانگر فکر آفرینندهء نخستین و نشان‏ دهندهء قدرت آراینده و اراءدهندهء آن به‏ گونهء علمی، نغمات و یا بنا به اصطلاح این روزگار «نوت» های موسیقی هستند. این اثر موسیقی چند صوتی (پولیفنیک) به جای اینکه بالفعل ارائه گردد، به‏ گونهء اثری بالقوه، به نام «شوشتری برای ویلن و ارکستر» توسط موسیقی‏دان معاصر آقای حسین دهلوی‏ (استاد و رئیس پیشین هنرستان عالی موسیقی ملی) چاپ و در دسترس جامعهء موسیقی‏ علمی نهاده شده است.

در سالهای گذشته، تعداد قابل‏ ملاحظه‏ ای اثر موسیقی برای یک یا دو ساز، چاپ‏ و انتشار یافته است، ولی هیچ یک، اثری تا این مایه دقیق و کامل و منطبق با تکنیک‏ نوت‏ نویسی موسیقی بین‏ المللی، آنهم برای سازهای یک ارکستر نسبتاً مجهز نبوده است. این‏بار، یکی از نواهای دلنشین محلی که توسط مرحوم صبا یادداشت و برای تکنوازی‏ ویلن، به صورت چهار مضراب آراسته شده بود، به دست توانای هنرمندی آگاه و فرزانه، به شیوهء علمی، برای «ویلن و ارکستر» نوشته شده و بخش رهبری ارکستر، یا«پارتی تور» (Partitur) آن به‏ گونه‏ ای منطبق با اصول نوت‏ نویسی بین‏ المللی به چاپ‏ رسیده است.

مرحوم صبا، در باب چگونگی یافتن این نوای محلی نوشته است: «آوای سوخته‏ دلی از دیار لرستان که صدای خسته‏ اش آلوده به غم زمانه بود، از لابلای میله‏ های‏ آهنین وسیلهء نقلیه‏ای که جسم ناتوان و رنجور او و دیگرانی چون او را به زندان می‏برد، چنین به گوش می‏رسید:
مثل بیشتر مزنم تیر و بر نشونه

مثل پیشتر نمی‏توانم تیر را بر نشانه بزنم
بالم را چرخ روزگار شکسته، دلم را زمانه
مثل کبوتر چاهی، تیر خورده به بالم
از درویی روزگار بر خود می‏پیچم و ناله می‏کنم (ص ب، مقدمه)

به همین سبب نام قطعه، در کتاب دورهء سوم ویلن ردیف ابوالحسن صبا «به زندان» چاپ شده است، آقای حسین دهلوی این قطعه را که به‏ گونهء چهار مضراب در کتاب مرحوم‏ صبا نقل شده است اساس کار خود قرار داده و اثری آفریده است برای ویلن و ارکستر، با یک‏ هم‏آهنگی یا (ارمنی) بسیار مطبوع و لطیف که بار نخست در بیست و نهم فروردین‏ سال ۱۳۳۹ خورشیدی با تکنوازی آقای رحمت الله بدیعی در تلویزیون به اجرا درآمد.

همانطور که خود استاد حسین دهلوی نوشته است:«… در این قطعه کوشش شده است‏ از هارمونی ملایمی استفاده شود تا ویژگی‏های ظریف موسیقی ملی ما تحت‏ تأثیر کاربرد عوامل تکنیکی قرار نگیرد.» (ص:پ:مقدمه) نکتهء درخورد اهمیت این است که: بسیاری‏ پنداشته‏ اند موسیقی ایرانی را نباید به روش چند صوتی (پولیفنیک) نوشت، زیرا حالت‏ و اصالت لحنی خاص خود را از دست می‏دهد. این نظریه از آنجا برخاسته است که در گذشته چند ترانهء محلی برای آواز جمعی، تنظیم گردید که به قول ظریفی «به جای اینکه‏ آرمونیزه {هارمونیزه} بشود ارمنی‏زه شده بود.»

از همین دیدگاه است که کار آقای حسین دهلوی، اهمیت بیشتری پیدا می‏کند، این هنرمند آگاه، اثر خود را براساس قواعد علم هم‏آهنگی موسیقی ایرانی نوشته است، یعنی فاصلهء ربع پرده‏ای (که در این قطعه فا سری است را تبدیل به فا دیز توفیق یافته است که اصالت گوشهء شوشتری را به نحوی مطلوب حفظ کند. سازهایی که‏ اجرای این اثر چند صوتی را برعهده دارند عبارتند از: فلوت، ابوا، کلارینت، کلارینت باس، دو-سنتور، دو-تار، دو-عود، ویلن، ویلن آلتو، ویلنسل، و کنترباس.

بطوری‏که ملاحظه می‏شود، سازهای بادی چوبی که بسیاری از موسیقی‏ دانها در گذشته معتقد بودند قادر نیستند فواصل ربع پرده‏ای را دقیق و درست استخراج‏ کنند، در این مجموعهء ارکستری منظور شده است. استاد دهلوی، آثار دیگری هم با همین‏ روش تصنیف و به چاپ رسانیده است که طبق فهرست پایان کتاب از این قرار است:
دوئو سنتور (در سه‏ گاه)، سبکبال (در شور برای ارکستر)، شورآفرین‏ (در ابو عطا برای ارکستر)، چهار نوازی مضرابی (در اصفهان)، کنسرتینو برای‏ سنتور و ارکستر، فانتزی برای تار و ارکستر (براساس قطعهء بندباز)، سوئیت‏ بیژن و منیژه (برای ارکستر زهی)، دو نوازی سنتور (در نوا)، فانتزی برای گروه‏ تمبک و ارکستر، شوشتری برای ویلن و ارکستر.

برجسته‏ ترین اثر آقای دهلوی، سوئیت بیژن و منیژه است که صورت کمال یافتهء آن با ارکستر سنفنیک وین {ارکستر سمفونیک رادیو وین}، در اتریش اجرا شده و صورت معدودتر (از لحاظ سازها) برای ارکستر زهی نوشته شده و در اردیبهشت سال ۱۳۶۴ به چاپ رسیده است. توفیق‏ هرچه بیشتر این هنرمند فرزانه و شیدای موسیقی ملی ایران را آرزومندم.

آینده

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

در اندیشه برداشت های دیگر از موسیقی دفاع مقدس (I)

پیش از شروع به نوشتن این مطلب، یکی از دوستان نویسنده در تاریخ دفاع ۸ ساله، به آرامی و با تاکید، یادآور شد که ما «موسیقی جنگ» نداریم بلکه موسیقی دفاع مقدس داریم؛ در واقع، تاکیدش بر پرهیز از واژه «جنگ» بود. دوست ما بار سیاسی و حتی تاریخی این واژه را در نظر داشت. درست می گفت که ما مردمی جنگ طلب نیستیم. ولی نمی شد انکار کرد که همین واژه منحوس که به قول ملک الشعرای بهار «فغان ز جغد جنگ و مرغوای او که تا ابد بریده باد نای او در تمام ۸ سالی که ایران درگیر آن بود، میلیون ها بار از طریق رسانه های نوشتاری و شنیداری و دیداری، پخش شد.

موسیقی پنهان در هندسه (III)

به غیر از پاره خط S1S2 و S1S8 که اضلاع چند ضلعی بوده و قطر نیستند، در چندضلعی ها بین طول ضلع و طول قطرها روابط ریاضی خاصی برقرار می باشد. در مثال بالا که هشت ضلعی منتظم است، بین اقطار و طول ضلع روابط زیر برقرار است:

از روزهای گذشته…

گزارش جلسه هشتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (VII)

گزارش جلسه هشتم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (VII)

مدرس اشاره کرد: «حتی نام بردن از آنان که به هر روی جامعه‌ی موسیقی ما آنها را نقدگر (با تعریف محدود) می‌شناسد (برای تمام یا بخشی از زندگی حرفه‌ای‌شان)، نیز نشان می‌دهد کمیت نقد ما قابل چشم‌پوشی نیست. سیاهه‌ی زیر خود گویای این سخن است.
دیمیتری شوستاگویچ (V)

دیمیتری شوستاگویچ (V)

درباره آثار او دو عقیده وجود دارد، اینکه آیا موسیقی او “به حقیقت اصیل و ناب بوده (آنطور که بسیاری عقیده داشته اند) یا آنکه خالی، به درد نخورد و دست دوم بوده!” ویلیام والتون (William Walton) آهنگساز انگلیسی معاصر او، شوستاگویچ را بزرگترین آهنگساز قرن بیستم معرفی کرده.” دیوید فانینگ (David Fanning) موسیقی شناس نیز گفته است: “با وجود درگیری هایی که اقتضای شرایط اجتماعی او بود، رنج فراوان هموطنانش و عقاید شخصی و بشردوستانه اش، توانست زبان موسیقی قوی و استواری بیابد.”
موسیقی راک چیست؟

موسیقی راک چیست؟

موسیقی راک چیست؟ پاسخ دادن به این پرسش دشوارتر از آن است که در ابتدا به نظر می رسد. نویسندگان زیادی به طور کلی به این پرسش پاسخ داده اند و آن را همچنان در هاله ای از ابهام رها کرده اند. در اینجا نیز قصد پاسخگویی دقیق به این سوال را نداریم اما تلاش می کنیم تا چند مورد را درباره این نوع موسیقی بیان کنیم. در ابتدا به خاطر بسپارید که گوش کردن به یک قطعه و طبقه بندی آن بسیار راحت تر از توصیف کردن آن است.
آلبوم موسیقی «رازِ آوازِ هَزار» منتشر شد

آلبوم موسیقی «رازِ آوازِ هَزار» منتشر شد

آلبوم موسیقی «رازِ آوازِ هَزار» اولین آلبوم گروه موسیقی «هَزار آوا» در ونکوور است. این گروه در سال ۲۰۱۶ توسط امیر اسلامی (آهنگساز و نوازنده نی) در ونکوور پایه گذاری شد. محور اصلی این گروه، طراحی آوازهای سه صدائی برای ۳ خواننده خانم (آتوسا نزاکتی، بنفشه فرهمند و پگاه شرکت) است. این آلبوم در ونکوور ضبط و تولید شده و کلیه عوامل آلبوم در ونکوور کانادا زندگی میکنند.
سر توماس بیچام، رهبر بزرگ انگلیس (II)

سر توماس بیچام، رهبر بزرگ انگلیس (II)

بیچام در سال ۱۹۰۸ به خاطر عدم توافق بر سر مدیریت هنری و به خصوص در مورد سیستم جایگزین از ارکستر سمفونیک جدید جدا شد. بر اساس این سیستم، اگر به نوازندگان ارکستر پیشنهاد پرسودتری می شد آنها می توانستند در تمرین ها یا کنسرت های ارکستر شخص جایگزینی را معرفی کنند. خزانه دار انجمن فیلارمونیک سلطنتی این برنامه را اینگونه توصیف کرد: «نوازنده ۱ که شما خواهانش هستید، متعهد می شود که در کنسرت شما بنوازد. اما او نوازنده ۲ (که برای شما اهمیتی ندارد) را برای تمرین اول می فرستد. نوازنده ۲ بدون آگاهی و رضایت شما نوازنده ۳ را به تمرین دوم می فرستد. نوازنده ۳ که قادر به شرکت در کنسرت نیست نوازنده ۴ را به عنوان جایگزین می فرستد، کسی که شما ترجیح می دادید به او پنج شیلینگ بدهید تا از ارکستر دور بماند».
این آب‌های اهلیِ وحشت… (II)

این آب‌های اهلیِ وحشت… (II)

جوزپه تارتینی (۱۷۷۰-۱۶۹۲) نوازنده و آهنگساز ایتالیایی، از مکتب‌آفرینان نوازندگی ویولن تا قبل از پاگانینی است. این موسیقیدان دوره‌ی باروک، با وجود اینکه در طول حیات خود بیش از ۱۴۰ کنسرتو ویولون ساخت، اما امروزه بیشتر با اثری شناخته می‌شود که در سال ۱۷۱۳ و در ۲۱ سالگی پس از دیدن کابوسی آن را ساخته بود. کابوسی که در آن، شیطان بر سر قبض روح آهنگساز با او نزاع دارد و در جایی، از تارتینی می‌خواهد تا ویولون‌اش را به او دهد تا برایش بنوازد.
متبسم:هنر باید در لحظه تاثیرگذار باشد

متبسم:هنر باید در لحظه تاثیرگذار باشد

استفاده از ساز سیتار در این مجموعه به چه منظور بود؟ آیا با افزوده شدن یک ساز غیر ایرانی در ساز بندی، این اثر جزو آثار تلفیقی ایرانی-هندی به شمار می‌آید؟ آیا فکر نمی‌کنید ورود ناگهانی این ساز، به حال و هوای ایرانی این اثر و همچنین چهارچوب موسیقی ایرانی لطمه وارد می‌کند؟ چرا که مجموعه‌ی “به نام گل سرخ” در غالب موسیقی دستگاهی ایران عرضه شده و ساز سیتار جزو ساز‌های اصیل هندوستان به شمار می‌رود. همچنین لطفا بفرمایید ساز سیتار در چه گوشه‌ای نواخته و آیا برای این ساز هم نت نوشته‌شده بود یا نوازنده به صورت آزاد بر اساس حس و حال خود نواخته است؟
ناظم پور: ایران باید خانه عود داشته باشد

ناظم پور: ایران باید خانه عود داشته باشد

نوشته ای که پیش رو دارید، گفتگویی است با مجید ناظم پور نوازنده و محقق ساز عود (بربت) که توسط الوند زندی تهیه شده است. مجید ناظم پور در اسفند ماه سال جاری خانه عود (بربت) ایران را بنیانگذاری کرده است و قرار است در این مرکز، همانند خانه عود هایی که در دیگر نقاط جهان است به گسترش و ارتقای فرهنگ عود نوازی بپردازد.
چوب، عاملی ارزشمند برای ساخت سازها (II)

چوب، عاملی ارزشمند برای ساخت سازها (II)

در این میان هنرمندان، صنعتگران و سایر اقشار متقاضی این ماده اولیه، دچار مشکلات عدیده ای هستند.به طور مثال هنرمندان و سازندگان ادوات موسیقی که مشخصا در گروه تولید کنندگان سازهای چوبی هستند، نابسامانی واتلاف این ماده مورد نیاز را بیشتر لمس کرده و متاسفانه در بعضی از مواقع راهی به جز استفاده از همین کیفیت نا مطلوب برایشان فراهم نمی شود،البته تعجب آور است که گاهی همین چوب نامناسب نیز یافت نمی شود.
اختلالات صدای خوانندگان (VII)

اختلالات صدای خوانندگان (VII)

انسان برای اینکه بتواند حرف بزند، یاد گرفته است، با تداوم مرحله ی بازدم، صداسازی کند. صحبت کردن و آواز خواندن مستلزم تداوم جریان هوا به طریقی است که تارهای صوتی را به ارتعاش درآورد. گوینده ها یا خواننده ها، هنگام تمرین روی صدایشان، غالبأ به طور آگاهانه، روی کنترل سازوکار تنفس، تمرکز می کنند. ولی این کنترل آگاهانه نباید با نیازهای فیزیولوژیکی شخص به هوا در تضاد باشد.