«شوشتری برای ویولون و ارکستر» از نگاه ملاح

حسین دهلوی
حسین دهلوی
شوشتری برای ویلن و ارکستر (براساس اثر ابو الحسن صبا)، از حسین دهلوی، ۱۳۶۴
کتابی معرفی می‏شود که کلمات، بیان ‏کنندهء اندیشهء نویسنده، یا مترجم آن نیستند، بلکه بیانگر فکر آفرینندهء نخستین و نشان‏ دهندهء قدرت آراینده و اراءدهندهء آن به‏ گونهء علمی، نغمات و یا بنا به اصطلاح این روزگار «نوت» های موسیقی هستند. این اثر موسیقی چند صوتی (پولیفنیک) به جای اینکه بالفعل ارائه گردد، به‏ گونهء اثری بالقوه، به نام «شوشتری برای ویلن و ارکستر» توسط موسیقی‏دان معاصر آقای حسین دهلوی‏ (استاد و رئیس پیشین هنرستان عالی موسیقی ملی) چاپ و در دسترس جامعهء موسیقی‏ علمی نهاده شده است.

در سالهای گذشته، تعداد قابل‏ ملاحظه‏ ای اثر موسیقی برای یک یا دو ساز، چاپ‏ و انتشار یافته است، ولی هیچ یک، اثری تا این مایه دقیق و کامل و منطبق با تکنیک‏ نوت‏ نویسی موسیقی بین‏ المللی، آنهم برای سازهای یک ارکستر نسبتاً مجهز نبوده است. این‏بار، یکی از نواهای دلنشین محلی که توسط مرحوم صبا یادداشت و برای تکنوازی‏ ویلن، به صورت چهار مضراب آراسته شده بود، به دست توانای هنرمندی آگاه و فرزانه، به شیوهء علمی، برای «ویلن و ارکستر» نوشته شده و بخش رهبری ارکستر، یا«پارتی تور» (Partitur) آن به‏ گونه‏ ای منطبق با اصول نوت‏ نویسی بین‏ المللی به چاپ‏ رسیده است.

مرحوم صبا، در باب چگونگی یافتن این نوای محلی نوشته است: «آوای سوخته‏ دلی از دیار لرستان که صدای خسته‏ اش آلوده به غم زمانه بود، از لابلای میله‏ های‏ آهنین وسیلهء نقلیه‏ای که جسم ناتوان و رنجور او و دیگرانی چون او را به زندان می‏برد، چنین به گوش می‏رسید:
مثل بیشتر مزنم تیر و بر نشونه

مثل پیشتر نمی‏توانم تیر را بر نشانه بزنم
بالم را چرخ روزگار شکسته، دلم را زمانه
مثل کبوتر چاهی، تیر خورده به بالم
از درویی روزگار بر خود می‏پیچم و ناله می‏کنم (ص ب، مقدمه)

به همین سبب نام قطعه، در کتاب دورهء سوم ویلن ردیف ابوالحسن صبا «به زندان» چاپ شده است، آقای حسین دهلوی این قطعه را که به‏ گونهء چهار مضراب در کتاب مرحوم‏ صبا نقل شده است اساس کار خود قرار داده و اثری آفریده است برای ویلن و ارکستر، با یک‏ هم‏آهنگی یا (ارمنی) بسیار مطبوع و لطیف که بار نخست در بیست و نهم فروردین‏ سال ۱۳۳۹ خورشیدی با تکنوازی آقای رحمت الله بدیعی در تلویزیون به اجرا درآمد.

همانطور که خود استاد حسین دهلوی نوشته است:«… در این قطعه کوشش شده است‏ از هارمونی ملایمی استفاده شود تا ویژگی‏های ظریف موسیقی ملی ما تحت‏ تأثیر کاربرد عوامل تکنیکی قرار نگیرد.» (ص:پ:مقدمه) نکتهء درخورد اهمیت این است که: بسیاری‏ پنداشته‏ اند موسیقی ایرانی را نباید به روش چند صوتی (پولیفنیک) نوشت، زیرا حالت‏ و اصالت لحنی خاص خود را از دست می‏دهد. این نظریه از آنجا برخاسته است که در گذشته چند ترانهء محلی برای آواز جمعی، تنظیم گردید که به قول ظریفی «به جای اینکه‏ آرمونیزه {هارمونیزه} بشود ارمنی‏زه شده بود.»

از همین دیدگاه است که کار آقای حسین دهلوی، اهمیت بیشتری پیدا می‏کند، این هنرمند آگاه، اثر خود را براساس قواعد علم هم‏آهنگی موسیقی ایرانی نوشته است، یعنی فاصلهء ربع پرده‏ای (که در این قطعه فا سری است را تبدیل به فا دیز توفیق یافته است که اصالت گوشهء شوشتری را به نحوی مطلوب حفظ کند. سازهایی که‏ اجرای این اثر چند صوتی را برعهده دارند عبارتند از: فلوت، ابوا، کلارینت، کلارینت باس، دو-سنتور، دو-تار، دو-عود، ویلن، ویلن آلتو، ویلنسل، و کنترباس.

بطوری‏که ملاحظه می‏شود، سازهای بادی چوبی که بسیاری از موسیقی‏ دانها در گذشته معتقد بودند قادر نیستند فواصل ربع پرده‏ای را دقیق و درست استخراج‏ کنند، در این مجموعهء ارکستری منظور شده است. استاد دهلوی، آثار دیگری هم با همین‏ روش تصنیف و به چاپ رسانیده است که طبق فهرست پایان کتاب از این قرار است:
دوئو سنتور (در سه‏ گاه)، سبکبال (در شور برای ارکستر)، شورآفرین‏ (در ابو عطا برای ارکستر)، چهار نوازی مضرابی (در اصفهان)، کنسرتینو برای‏ سنتور و ارکستر، فانتزی برای تار و ارکستر (براساس قطعهء بندباز)، سوئیت‏ بیژن و منیژه (برای ارکستر زهی)، دو نوازی سنتور (در نوا)، فانتزی برای گروه‏ تمبک و ارکستر، شوشتری برای ویلن و ارکستر.

برجسته‏ ترین اثر آقای دهلوی، سوئیت بیژن و منیژه است که صورت کمال یافتهء آن با ارکستر سنفنیک وین {ارکستر سمفونیک رادیو وین}، در اتریش اجرا شده و صورت معدودتر (از لحاظ سازها) برای ارکستر زهی نوشته شده و در اردیبهشت سال ۱۳۶۴ به چاپ رسیده است. توفیق‏ هرچه بیشتر این هنرمند فرزانه و شیدای موسیقی ملی ایران را آرزومندم.

آینده

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

پاسخ پیمان سلطانی به نامه سرگشاده سیاوش بیضایی

آقای پورقناد با من تماس گرفتند و از من خواستند تا در مورد ادعاهای (به زعم من کاذب و هیاهوی دوباره) آقای بیضایی درباره ی قطعه ی «ایران جوان» متنی را بنویسم. اینجانب اعلام‌ می کنم قطعه ی «ایران جوان» که قبلا خود من از آن به عنوان «نخستین سرود ملی ایران» نام برده ام ساخته ی اینجانب است. از آنجا که ملودی استفاده شده در بخش آوازی این اثر قدیمی است هر موزیسین علاقه مندی حق دارد و می تواند آن را برای هر آنسامبلی هارمونیزه، ارکستره و تنظیم کند کما اینکه چندین آهنگساز قبل و بعد از لومر نیز بر اساس این تم‌ قدیمی آثاری را ساخته اند لذا همین جا اعلام‌ می کنم که این ملودی متعلق به آقای لومر نیست و اسناد آن در اختیار اینجانب است.

نامه ای از سیاوش بیضایی درباره سرود «وطنم» یا «ایران جوان»

نوشته ای که پیش رو دارید، نامه ای از سیاوش بیضایی است که برای رعایت قانون مطبوعات در این ژورنال منتشر می شود. لازم به ذکر است که جلسه ای مطبوعاتی درباره موضوع این نامه در روز سه شنبه ۲۸ خرداد با حضور سیاوش بیضایی برگزار می گردد. بدینوسیله از پیمان سلطانی و کارشناسان قوه قضاییه دعوت می گردد که در این نشست که به منظور رونمایی از اسناد بیشتر درباره این پرونده برگزار می گردد حضور یابند. این نشست در ساعت ۱۰ بامداد در خبرگزاری ایلنا به آدرس پستی: تهران، خیابان انقلاب، خیابان دانشگاه نرسیده به روانمهر، پلاک ۱۳۲ برگزار می گردد.

از روزهای گذشته…

چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه دهم (II)

چکیدۀ درس‌گفتارهای مبانی اتنوموزیکولوژی، جلسه دهم (II)

از موضوعات اصلی در زمینۀ موسیقی و بدن، «رقص» است. رقص مانند دیگر هنرها، شیوه‌ای است در بیان احساس انسانی که در اشکال بی‌شماری در نزد اقوام مختلف بروز می‌کند. رقص به بیان ساده، ارضاء کنندۀ قوۀ احساس موتورال آدمی و از نوزادی تا کهن‌سالی، همراه انسان است. رقص‌ها طیف وسیعی از بازی‌های کودکانه و ساده تا حرکات برنامه‌ریزی شدۀ گروهی بر روی صحنه را شامل می‌شود. رقص‌ گاه به صورت بداهه‌پردازانه نمود می‌کند و گاه هریک از حرکات آن‌، سمبلی برای معنا در بستر فلسفی، مذهبی، عاطفی یا غریزی است.
نگاهی به اپرای مولوی (II)

نگاهی به اپرای مولوی (II)

موسیقی اپرای مولوی بر اساس موسیقی دستگاهی تصنیف شده است و اولین اثر در این فرم است که از تمام دستگاه های موسیقی ایرانی در آن استفاده شده است. در این اثر آواز کلاسیک ایرانی و آواز کلاسیک غربی در کنار هم قرار گرفته است و این همنشینی با وجود تفاوت بسیار در تکنیک و رنگ صوتی، کاملا یکدست به گوش میرسد. با وجود مبنا قرار داشتن موسیقی دستگاهی ایران، عبدی از تکنیک های موسیقی مدرن غافل نبوده و این اثر بر خلاف اکثر آثار موسیقی سمفونیک ایرانی، مکتب گرا نیست و در تمام قسمتهای این اپرا از تکنیکهای خاصی که در آهنگسازی مدرن معنا پیدا میکند، استفاده شده است.
اِدیت پیاف، گنجشککِ آواز فرانسه (X)

اِدیت پیاف، گنجشککِ آواز فرانسه (X)

برای ژینو که تحسین و وفاداری خاص و بی حدی برای بانویِ بزرگش، ادیت داشت، ورود به دنیای دوستی با ادیت به مانند ورود به مذهب می ماند. ژینو به کسی ایمان پیدا کرده بود که به او عشق ورزیده بود. ژینو خود در این باره این چنین بیان می کند: «پیروزی های ادیت، موفقیتش، خوشبختی هایش، در دوستی یا در عشق، من را لبریز می کرد. همیشه دوست داشتم او را شاد، خوشبخت و شکوفا ببینم و شدیداَ زجر می کشیدم زمانی که حادثه ای او را تحت تأثیر قرار می داد. من به ادیت احتیاج داشتم همان گونه که او به وفاداری تمام و کمالِ من احتیاج داشت.» از نظر ژینو این دو کلمه به خوبی ادیت را توصیف می کنند: «عشق» و «رنگِ آبی».
مقایسه‌ی روش‌های آموزش ساز عود در موسیقی ترکی (III)

مقایسه‌ی روش‌های آموزش ساز عود در موسیقی ترکی (III)

نام ساز عود مأخوذ از نام درخت Agalloch است که در عربی به آن «العود» (El-oud) گفته می‌شود. ترک‌ها واژه‌ی «oud» را بر اساس ساختار زبانی و رسم‌الخط خود تغییر دادند و آن را به صورت Ud می‌نویسند. غربیان با این ساز در زمان جنگ‌های صلیبی، میان قرن‌های پنجم تا هفتم قمری (سده‌های ۱۱ تا ۱۳ میلادی) آشنا شدند و آن را «لوت» نامیدند (در زبان انگلیسیlute، در زبان فرانسوی luth، در زبان آلمانی laute و در زبان ایتالیایی liuto).
جشن موسیقی‌نویسی در فضای مجازی

جشن موسیقی‌نویسی در فضای مجازی

اینترنت و فضای مجازی چنان در زندگی انسان امروزی رسوخ کرده که شاید به سختی بتوان حتا در تخیل به جهانی بدون این بستر ارتباطی اندیشید. موسیقی و نوشتن درباره‌ی آن هم از چنین بستر ارتباطی نوینی بی‌بهره نمانده است. اکنون حضور موسیقی‌دوستان و موسیقی‌نویسان چنان در فضای اینترنتی گسترده و پر شمار است که به خوبی می‌توان حجم بزرگی از مطالب تولید یا نقل شده در باره‌ی موسیقی را در این حوزه جستجو کرد.
بررسیِ مقاله‏ «مُدلی جدید برای اتنوموزیکولوژی» (II)

بررسیِ مقاله‏ «مُدلی جدید برای اتنوموزیکولوژی» (II)

در نظر رایس (۱۳۸۴: ۱۳۱)، مدل‏دهی نیازمند پرسش دو سؤال است: «چه کار داریم می‏کنیم؟» و «چه کار باید بکنیم؟». این دو سؤال در ارتباط با دو نوع مدل‏ سازی هستند که «گیرتز» میان آن‏ها تمایز قائل شده ‏است (هاروود ۱۳۸۵: ۱۷۴). نوع اول در ارتباط با سؤالی توصیفی و نوع دوم در پیوند با سؤالی تجویزی است و به ترتیب، این‏طور نشان داده‏ می‏شوند: «مدلِ» و «مدل برای». به عقیده‏ی رایس (۱۳۸۴: ۱۳۱)، مؤثر بودن نوع اول به میزان «گستره‏ی شمول»ِ آن بر کارهای پیشین، و در نوع دوم به «”الزام اخلاقی” که برای کنش آینده فراهم می‏‏آورد» بستگی دارد.
میتسوکو اوچیدا، هنرمندی از ژاپن (II)

میتسوکو اوچیدا، هنرمندی از ژاپن (II)

“پس از ورود به لندن، تصمیم گرفتم کلیه تاثیراتی را که در موسیقی از ژاپن و ونیز گرفته بودم، کنار بگذارم، کاری که برای یک نوازنده بسیار مشکل است. “هرچند اوچیدا از سن ۲۴ سالگی استقلال مالی داشت، در سن سی سالگی توانست از راه موسیقی یک زندگی مرفه را تامین کند.
روش سوزوکی (قسمت سی ششم)

روش سوزوکی (قسمت سی ششم)

بعد ها در زمانی که مدرسه بازرگانی را می‌گذراندم، تعطیلات تابستان را در کارگاه کار می‌کردم، در آنجا همه فوت و فن ساخت ویولون را آموختم مثلاً بخش هایی که با ماشین انجام می‌شد و بخش هایی که با دست انجام می گرفت (مانند لاک زدن و جلا زدن) تا اینکه مراحل ساختن ساز تمام و کمال به آخر می رسید و از همه مهم تر خوشحالی غیر قابل وصفی بود که از این تلاش و جد و جهد بدست می‌آمد.
نمایندگان موسیقی بحران (II)

نمایندگان موسیقی بحران (II)

علیزاده نه ریتم را به صورت قبل می‌خواهد، نه ملودی و نه ترکیب را. او همه عناصر را نابود شده خواسته است؛ در واقع یافتن فراروی تاریخی به صورت استحاله. چرا که عبور محتوای معاصر از درون فرم‌های همان عصر، کنکاش صورت نوعی فرم هاست و فرارفتن از محتوای تاریخ معاصر و جست‌وجوی تاریخ، اجتماع، فرهنگ و نوع بشری است که تا آن لحظه نبوده. ماهیت و هویت اصلی موسیقی معاصر ما در تلا‌طمی از روزمرگی قرار گرفته که علیزاده از آن‌ها جهیده است.
کاربرد دسیبل در فیزیک صوت

کاربرد دسیبل در فیزیک صوت

اصطلاح دسیبل (Decibel) در بسیاری از مباحث فیزیکی موسیقی و نیز بهنگام استفاده از دستگاههای ضبط و اعمال افکت در استودیوهای موسیقی کاربرد دارد. با وجود اینکه بسیاری از دست اندرکاران موسیقی از این اصطلاح استفاده می کنند دید صحیحی نسبت به این اصطلاح ندارند، در این نوشته سعی می کنیم مفهوم این اصطلاح را برای علاقمندان به موسیقی تشریح کنیم.