لطفی، نظریه پرداز-پژوهشگر (II)

محمدرضا لطفی در برنامه تلویزیونی
محمدرضا لطفی در برنامه تلویزیونی
آثاری که تحت عنوان نظریه‌پردازی و پژوهش از وی در کتاب سال شیدا منتشر شده حول دو محور اصلی متمرکز است. این دومحور که هر دو به گفته‌ی خودش در سال‌های دهه‌ی ۱۳۵۰ (۲) شکل گرفته نوشته‌های وی را به دو قسمت تقسیم کردهاست هر چند که جهان‌بینی لطفی در هر دوی آن‌ها به یک شکل خودنمایی می‌کند. یکی از دو محور اصلی توصیف-تشریح متفکرانه‌ی بخش‌هایی از موسیقی دستگاهی است که پیش از نوشته شدن مقالاتش در فرهنگ شفاهی در مورد آن‌ها نکاتی وجود داشته اما به دقت مورد بررسی قرار نگرفته بود (۳) و دیگری پرداخت نظریه‌ای برای توضیح روابط موسیقی دستگاهی است.

نقد نظری مبانی و دست‌آوردهای مکتبی که او آن را مکتب وزیری می‌نامد یکی از خطوط اصلی کار او است.

ادامه‌ی چالش فکری‌ای که جریان احیای موسیقی دستگاهی را در دهه‌ی ۴۰ و ۵۰ رقم زد و در دهه‌ی ۷۰ با بازگشتن نشریات موسیقی دوباره مطرح شد. به عنوان پایه‌ی فکری برای آفریدن آثار نظری او، مقاله‌ی «آیا موسیقی ایران علمی است؟» (۴) را می‌توان مورد بررسی قرار داد. در این مقاله او سعی می‌کند تعریفی از رابطه‌ی علم با موسیقی در ایران بدهد که به نظرش صحیح‌تر می‌آیدو مقاله در پاسخ به یکی از ایراد‌های اصلی نظریه‌پردازان ملهم از غرب (مانند وزیری و شاگردانش) بر موسیقی ایرانی بود که در جمله‌ی «موسیقی ایرانی علمی نیست» متبلور شده است. او مطابق معمول رابطه‌ی علم و موسیقی را رابطه‌ای استخراجی می‌داند و نتیجه می‌گیرد دانش مرتبط با موسیقی ایرانی باید از درون خودش به دست آید نه از دنیایی دیگر. ضمن این که او این ایراد را نیز وارد نمی‌داند چرا که معتقد است نوع رابطه‌ی علم و موسیقی این اجازه را نمی‌دهد.

از مقالاتی که در نقد اندیشه‌ی وزیری نوشته شده یا به مسائل اجتماعی موسیقی ایران پرداخته که صرف‌نظر شود (۵)، نوشته‌های مهم وی را می‌توان در دو دسته‌ی کلی که پیش‌تر به آن اشاره شد گنجاند.

دسته‌ی دوم همه مرتبط با کتابی هستند به نام «شور مادر دستگاه‌هاست» که در سال‌های مختلف مکرر به آن اشاره شده اما هنوز به چاپ نرسیده است. نطفه‌های اولیه‌ی این کتاب به عنوان جزوه‌ی درسی در سال‌های تدریس در دانشگاه تهران شکل گرفته است (۶). دسته‌ی اول را نیز نوشته‌هایی تشکیل می‌دهد که تحت تاثیر پایان‌نامه‌ی وی در مورد مکاتب آوازی قرار دارند. برای مثال مقاله‌ی «مکتب آواز در اصفهان: شیوه آوازخوانی تاج اصفهانی» (۷).

بخش‌هایی از کتاب «شور مادر دستگاه‌هاست» که در سه مقاله‌ی دنباله‌دار در کتاب سال شیدا به چاپ رسیده را باید بخش اصلی نظریه‌ی موسیقی لطفی حساب کرد. لطفی در این سلسله مقالات و چند مقاله‌ی دیگر که با آن‌ها مرتبط به نظر می‌رسد (۸) بخش‌های اصلی نظریه‌ی موسیقی‌اش را پی‌ریزی می‌کند. به چند بخش از مسائل مهم که در هر نظریه‌ی موسیقی وجود دارد پرداخته است. مسئله‌ی فواصل و رابطه‌ی آن با ساختارهای اجرایی، فرم‌ها، رابطه‌های زمانی در موسیقیدر همین روند او واژه ‌شناسی خود را نیز آفریده است.

پی نوشت
۲- اولی همان خط کلی پایان نامه‌ی دانشجویی‌اش را دارد و دومی نیز به هنگام تدریس در دانشگاه تهران شکل گرفته است.
۳- در این جا منظور از بررسی همان صورتبندی معطوف به پذیرش گزاره‌های برداشت شده از فرهنگ شفاهی است. و گر نه در نوشته‌های وی کمتر موردی از آزمایش یا نقد یا رد این نوع نقل‌های استادان دیده می‌شود.
۴- اولینکتاب سال شیدا، صص۲۶۷-۲۷۸٫
۵- مانند: مطرب و مطربی در ایران صص ۱۷۹-۱۹۷ یا موسیقی کنونی در ایران «انقلاب مشروطه و موسیقی» صص ۹-۴۴ یا لغزش از کجا شروع شد؟ «نقدی گذرا بر مبانی اندیشه و نظریۀ علینقی وزیری» صص ۱۰۹-۱۳۲ در اولین کتاب سال شیدا.
۶- نوشته‌های این مقالات یک دست نیست و مواردی وجود دارد که نشان می‌دهد همه‌ی قسمت‌ها در یک زمان نوشته نشده یا دست‌کم پیش از چاپ در کتاب سال شیدا مواردی به متن اصلی افزوده شده. البته این به شرطی است که زمان شکل گیری آن بر اساس (چهارمین کتاب سال شیدا، چند باب در شناخت ردیف موسیقی رسمی، ص۳۱) اواسط دهه‌ی ۱۳۵۰ در نظر گرفته شود.
۷- پنجمین کتاب سال شیدا، صص ۶۱-۷۱٫
۸- از جمله تعاریف علمی موسیقی ایران، شناخت فرم‌های موسیقی ایرانی در اولین کتاب سال شیدا صص ۱۶۱-۱۷۸ و ضرب در موسیقی دستگاهی در پنچمین کتاب سال شیدا صص ۸۵-۱۱۵٫

3 دیدگاه

  • نریمان
    ارسال شده در اردیبهشت ۱۰, ۱۳۹۱ در ۱:۱۳ ق.ظ

    سلام برمدیر محترم ودوستان عزیز_من سال هاست به این سایت سر میزنم ولی اولین باریست که پیام میزارم چون احساس کردم باید دین خودمو به استادتمام محمد رضا لطفی ادا کنم_به نظرمن استادتمام که تاریخ ،شرف،وحتی محافظ وریشه دار کردن موسیقی این مرز بوم هستند باید قدرشون رو به اندازه ی پدر خودمون بدونیم من تقریبا تمام کتاب های چاپ شیدا که توسط استادتمام نوشته شده است مطالعه کردمه وباگوش دادن بیش از۱۰سال به موسیقی کلاسیک ایران به اندازه خودمون میتونم نظربدم_ادامه دارد…. .

  • SAGHAR
    ارسال شده در اردیبهشت ۱۰, ۱۳۹۱ در ۹:۲۵ ق.ظ

    آقای نریمان خواهش می کنم دست بردارید از این بت سازی ها!! آقای لطفی با این حرفها و حرکاتی که این سالها داشته نه آبرویی برای خودش نه موسیقی گذاشته
    آقای نریمان توجه داشته باشید که موسیقی مثل ارتش نیست که سرهنگ تمام و سرتیپ تمام داشته باشد…. موسیقی دریایی است که آقای لطفی در آن قطره هم نیست چه برسد به استاد تمام!!

  • نریمان
    ارسال شده در اردیبهشت ۱۲, ۱۳۹۱ در ۲:۰۴ ق.ظ

    سلام دوست گرام این حقایقی رو که درباب نور مطلق قطب زمان حضرت لطفی(ع)زدم حقیقتیست که نه تنها من بلکه بسیاری از اهل فن وهنر وموسیقی گمان دارن البته خود مخالف بت سازی وسمبلیک کردن در هستی هستم وخود اعتقاد دارم که انسان باید خود در هر زمینه ای که توانایی دارد به بالاترین مرتبه برسد واستاد لطفی هم از این قاعده مستثنا نیست چون استاد لطفی انسانیست همانند ما ولی با توانایی بیشتر در باب موسیقی ولی استاد تمام علاوه بر موسیقی بعدهایی دارد که هر کسی تواتایی درک اورا ندارد چون ساز را برای خودنمایی نمیزند بلکه برای مشتاقان دیدن حق میزند..ادامه دارد

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

محمدرضا امیرقاسمی «شبی برای پیانوی ایرانی» را به روی صحنه می برد

کنسرت گروه موسیقی برف با عنوان «شبی برای پیانوی ایرانی» در تاریخ جمعه ۱۰ اسفند ساعت ۲۰ در سالن خلیج فارس فرهنگسرای نیاوران روی صحنه خواهد رفت. سرپرست و تکنواز پیانوی گروه برف محمدرضا امیرقاسمی و خواننده این کنسرت علی امیرقاسمی و اجرای تمبک با سحاب تربتی می باشد. در این برنامه علاوه بر اجرای آثار اساتید بزرگ پیانوی ایرانی نظیر جواد معروفی و مرتضی محجوبی، از چند نوازنده پیانوی دوره قاجار مانند اساتید محمود مفخم (مفخم الممالک) و مشیرهمایون شهردار هم قطعاتی اجرا خواهد شد. اجرای آثاری کمیاب و خاص از پیانو نوازیِ دوره ی قاجار و عصر مشروطه اولین بار است که در یک کنسرت اتفاق می افتد.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XIX)

تنها درویش خان تا حدودی با وزیری تفاهم داشت و برای شنیدن کنسرت ها و خطابه های او به مدرسه خصوصی اش می رفت. اما قبل از این که این رابطه و تفاهم ثمری به بار آورد – و قبل از ریاست اول وزیری در مدرسه موزیک (۱۳۰۷)، درویش خان فوت شد (۱۳۰۵). بعد از فوت او تجدد طلبی به کشمکش بین وزیری و مین باشیان ها یا «موسیقی نوین و علمی ایرانی» با «موسیقی بین المللی و علمی» محدود ماند.

از روزهای گذشته…

روش سوزوکی (قسمت چهلم)

روش سوزوکی (قسمت چهلم)

پرنس توکوگاوا از طرز فکر پدر من خیلی خشنود شده بود. احتمالاً پدرم به او گفته بوده که من بسیار خوشحالم که پسر مرا می خواهید با خود همراه کنید و حتما هم او را در آلمان بگذارید تا با باقیمانده پول هایش تحصیل کند. اما آدمی‌ هرگز نمی‌تواند بفهمد که سرنوشت او را به کجا می‌کشاند، من در آغاز سال از ورود به آکادمی‌ موسیقی اونو ناامید بودم، در پاییز با کشتی بخار لوکس‌ هاکونه مارو (Hakone Maru) به سمت مارسل (Marseille) می‌رفتم و به پیشنهاد پدرم به یک سفر دور دنیا می‌رفتم ولی در واقع راه من مرا بطرف آلمان برای تحصیل می‌برد.
گزارش نشست پژوهشی تنبک کوکی و نی کلیددار (II)

گزارش نشست پژوهشی تنبک کوکی و نی کلیددار (II)

نشست پژوهشی نی کلید دار و تنبک کوکی در تاریخ سوم دی ماه، در کنسرواتوار تهران برگزار شد. در این برنامه دکتر حسین عمومی نوازنده نی و استاد دانشگاه ارواین آمریکا، درباره ساخت و نحوه نوازندگی این سازها به سخنرانی پرداخت. در ادامه این برنامه شاهین مهاجری محقق و نوازنده تنبک به سخنرانی درباره تاریخچه و فیزیک ساز تنبک و بعضی از سازهای کوبه ای جهان پرداخت که در این نوشته متن این سخنرانی را می خوانید.
راخمانینف؛ واپسین نماینده یک سلسله بزرگ (X)

راخمانینف؛ واپسین نماینده یک سلسله بزرگ (X)

پس از ارائه تم اصلی توسط سازهای زهی و بادی چوبی، ناگهان پیانو با چندین آکورد فورته قدم به صحنه گذاشته و زمینه را برای تکنوازی و هنرنمائی نسبتا طولانی خود فراهم ساخته و با الهام گیری از تم اصلی ارائه شده و همچنین تم گرم و بیانگری که پیانو در اوایل موومان اول معرفی نمود، بسیار پر احساس نواخته و زهی ها نیز به همراهی آن می پردازند.
“ردیف” و “اغراق” به مثابه دو بال عامیانگی (II)

“ردیف” و “اغراق” به مثابه دو بال عامیانگی (II)

در جای دیگر از خیل کتب و رسالات و مقالاتی سخن به میان می آید که تنها یکی از آنها چاپ شده است. در همانجا اشاره میشود که وی در جرگۀ پژوهشگران برتر دانشگاه آزاد انتخاب شده است. همه اینها هم بدون ارائه کوچکترین سند و مدرکی که دستکم شنونده را کمی قانع کند که اینطور بوده… آقای رادمان بنا بر اظهار نویسنده آن متن در سال ۱۳۷۵ و ۱۳۷۶ در دو جشنوارۀ متوالی نوازندگی پیانو حائز رتبۀ ممتاز کشوری شده، اما نویسنده نگفته این کدام جشنواره است و در هر جا هم که جستجو شد اثری از این جشنوارۀ ادعایی و آن خیل کتب و رسالات و مقالات بدست نیآمد، آیا منظور جشنواره فجر است؟
به‌استقبال «ماراتن پیانو» در پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران (II)

به‌استقبال «ماراتن پیانو» در پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران (II)

تاجایی که اطلاع دارم در سال‌های اخیر اجراهای مختلف مرتبط با گروه موسیقی، از اجراهای پایان‌نامه‌ها گرفته تا جشنواره‌های مختلف موسیقایی گروه موسیقی در فضاهایی چون تالار شهید آوینی یا کلاس‌های دانشکده‌ی هنرهای نمایشی و موسیقی برگزار شده‌اند. حائلی که مابین فضای این سالن و کلاس‌ها با فضای بیرون –فضایی که متعلق به همه است- وجود دارد، گویی این دو فضای سرپوشیده را تبدیل به فضایی منفک و «تخصصی» کرده است که انگار اگر کسی بخواهد به آن فضا برود و آنچه می‌گذرد را درک کند، لاجرم باید اهلیتی تخصصی با موسیقی داشته باشد. (۳)
دیلان‌ به‌ روایت‌ هندریکس‌ – ۲

دیلان‌ به‌ روایت‌ هندریکس‌ – ۲

تونالیته‌ آهنگ‌ و آکوردهای‌ نواخته‌ شده‌ در آن‌ همانهایی‌ است‌ که‌ دیلان‌ نوشته‌ بود و هندریکس‌توالی‌ آکوردها را به‌ همان صورت‌ که بود حفظ‌ کرد. تنها در یک‌ جا (همراه‌ کلمه‌ joke) به‌ جای‌ آکورد A ازآکورد #F مینور نسبی‌ استفاده‌ کرد.
موسیقی زنان، در سایه‌ی حمایت

موسیقی زنان، در سایه‌ی حمایت

در دنیای حقیقی و مجازی امروز، در کنار اخبار پراکنده و متنوعی که به ویژه در باب موسیقی می‌شنویم، بسیاری از مواقع به جمله‌های این‌چنینی برمی‌خوریم: «برای حمایت از موسیقی زنان لطفاً به اشتراک بگذارید!» یقین دارم بیشتر کسانیکه از چنین جملاتی در حمایت از موسیقی زنان استفاده می‌کنند نیت خیری دارند اماباید دید که آیا این کار نتیجه‌ی خوبی هم دارد.
گاه های گمشده (IV)

گاه های گمشده (IV)

به طور کلی این دستگاه از سه نت امکان آغاز دارد. (نوعی دیگر از آغاز نیز توسط نوازندگان استفاده می شود که از گوشه مخالف شروع و با نوع خاصی از جملات پایین رونده به درآمد و نت پایان آن متصل می شود) این سه نت عبارتند از:
بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (XI)

بررسی ساختار و نقش دانگ‌های مورد استفاده در گوشه‌های راک ردیف میرزاعبدالله (XI)

گذشته از موارد پیشین، مدت زمان تأکید بر این دانگ در گوشه چندان زیاد نیست و می‌توان از نقش دانگِ مورد بحث تاحد زیادی چشم‌پوشی کرد و آن را جزو پیکربندی اصلی گوشه ندانست. بااین‌حال، برای احتیاط بیشتر بهتر است که به نقش آن، هرچند کوتاه، توجه شود.
گفتگوی من و خودم در آینه (II)

گفتگوی من و خودم در آینه (II)

به نظرم این نوع موسیقی یک جلوه‌ی جهان چند فرهنگی را به نمایش می‌گذارد و و آن نوعش را که من اشاره می‌کنم نمایشی از کنار هم نشستن موسیقی‌دانان چند فرهنگ مختلف است. آنها می‌خواستند همنوازی کنند پس مجبور شدند از بعضی پیچیدگی‌های زبانشان صرف‌نظر کنند، مانند من که بخواهم برای جمعی که فارسی اندکی می‌دانند حرف بزنم یا بنویسم. مطمئنا نخستین کلماتم این نخواهد بود: «منت خدای را عزوجل».