بوطیقای ریتم (X)

پرویز مشکاتیان
پرویز مشکاتیان
از موسیقی با کلام و حضور مستقیم ساختارهای آوازی در موسیقی مشکاتیان که بگذریم چنین ساختارهایی به شکل پیدا و پنهان در موسیقی سازیاز پیش ساخته شده‌‌اش نیز نفوذ می‌کنند. در قطعات سازی مشکاتیان به‌ویژه آن‌ها که متری سنگین‌تر دارند ساختارهای آوازی حضور می‌یابند. از آن‌جا که چنین ساختارهایی به‌سختی به قالب یک چارچوبتناوبی به مفهوم متریک آن درمی‌آیند، شنونده جریان یافتن تاکیدهای آن‌ها را به شکل جابه‌جایی نسبت به چارچوب مرجع متریک می‌شنود و البته آهنگساز نیز مجبور است چنین پدیده‌ای را در نوشتن قطعه‌اش از طریق انتخاب متر پیچیده یا آزاد کردن تاکیدها در بافت متر ساده لحاظ کند.

اگر شکل ۱۶ را ملاحظه کنید احتمالا اذعان خواهید کرد که ساختار جمله‌ای که از «گلنوش» انتخاب شده به ساختارهای آوازی شباهت زیادی دارد. مشکاتیان در این جا از خاصیت انعطاف‌پذیری ریتم (Rhythmic Elasticity) آوازی (برای مطالعه‌ی بیشتر به کتاب محمدرضا آزاده‌فر مراجعه کنید) استفاده کرده و آن را در یک ساختمان متریک به کار گرفته است.

به دلیل همین خاصیت انعطاف‌پذیری است که به راحتی می‌شود تصور کرد اگر قید متریک برداشته شود این جملات چگونه با متر آزاد شنیده می‌شوند. به‌علاوه می‌توان در بعضی از آثار وی نمونه‌هایی را دید که جملاتی آوازی‌-مانند در آنها به گوش می‌رسد که ذاتا خصلت ریتمیک قوی‌تری داشته‌اند (برای مطالعه در مورد شدت و ضعف چنین خصلتی به مقاله نگار بوبان و کتاب محمدرضا آزاده‌فر مراجعه کنید)


شکل ۱۶٫ گلنوش میزان‌های ۱ تا ۱۱
پس از این همه می‌توان دید که مانند اغلب پدیده‌های واقع در جهان ما، رمزگشایی از رابطه‌ی موسیقی پرویز مشکاتیان و زمان، حتا همین مختصر ناقص و محدود، به یافتن تنها یک علت منجر نشد. رابطه‌ی موسیقی او بازمان مانند بسیاری پدیده‌های دیگر سرشتی متکثر دارد؛ به خوبی مترهای نامتقارن و پیچیده، گذر تاکیدهای متریک از مرز مختصاتی، جابه‌جایی تاکیدهای متریک، ابهام متریک-ریتمیک، تاکیدهای عارضی و ساختاری را به کار می‌گیرد تا سطوح بالاتری از نوآوری ریتمیک را بیافریند.

با وجود سرشت متکثر رابطه‌ی موسیقی او با زمان، از میانپدیده‌هایی که در خلال مطالعه برشمردیم ایده‌ی اولیه‌ی ریتمیک-متریک بدیع، رفتار خاص تقارنی بی‌قاعده (به معنای خاص) و سیالیت جملات ریتمیک نسبت به چارچوب مرجعرا -که حاصل عدم تطابق حتمی و جبری طول جملات ریتمیک از یک سو با جملات ملودیک و از سوی دیگر با واحدهای متریک است-بیش از همه می‌توان سازنده‌ی خصایص زمانی موسیقی او دانست.

بر بنیاد نتایجی که از این مطالعه به‌دست آمد آن‌چه مشکاتیان و خصوصیات زمانی آثارش را تا این حد متفاوت می‌کند بهره‌گیری هم‌زمان از طیف گسترده‌ای از امکاناتی است که منجر به تغییر ویژگی‌های زمانی یک قطعه می‌شوند، امکاناتی که بازی هنرمندانه با هر یک از آن‌ها به تنهایی می‌توانست از لحاظ زمانی موسیقی‌ای بدیعی بافریند.

او از طریق همه‌ی این‌ روال‌ها توانایی شنونده برای پیش‌گویی رویدادهای تاکیدی آینده را مقابل یک چالش جدی قرار می‌دهد در همان حال که ساختارهای بزرگ‌تر قطعات‌اش وحدت فرمال را حفظ می‌کنند و این همان عاملی است که باعث می‌شود قطعه‌ی او از نظر زمانی از هم نپاشد و بی‌قاعده به مفهوم عام نشود. و از همه مهم‌تر این‌که نکاتی که گفته شد، همه و همه بر بستر درک شهودی وی، روان و سیال پدیدار می‌شود و همین او را تا این حد شایسته‌ی توجه می‌کند.

فهرست منابع:
ابراهیمی، محمدرضا. (۱۳۷۸) «انگاره‌های ریتمیک: کرشمه»، فصلنامه‌ی موسیقی ماهور، شماره‌ی ۱: ۱۳۹٫
(۱۳۷۸) «انگاره‌های ریتمیک»، فصلنامه‌ی موسیقی ماهور، شماره‌ی ۲: ۱۳۷٫
تسوگه، گن‌ایچی. (۱۳۵۱) «ریتم آواز در موسیقی ایرانی»، ترجمه‌ی احسان فریدیان، مجله موسیقی، شماره‌ی ۱۳۷: ۱۶٫
جعفرزاده، خسرو. (۱۳۷۸) «وزن در شعر فارسی و ریتم در موسیقی ایرانی»، فصلنامه‌ی موسیقی ماهور، شماره‌ی ۲: ۸۹٫
دورینگ، ژان. (۱۳۸۳) سنت و تحول در موسیقی ایرانی، ترجمه‌ی سوادبه فضائلی، تهران: توس.
صبا، ابولحسن. (۱۳۳۹) «میزان‌های پنج ضربی و هفت ضربی»، موزیک ایران، دوره ۹، شماره‌ی ۱: ۳۷٫
فخرالدینی، فرهاد. (۱۳۴۷-۱۳۴۶) «ریتم در موسیقی ایران»، موسیقی، شماره‌های ۱۱۱ تا ۱۱۷٫
فرهت، هرمز. (۱۳۶۶) «وزن و ضرب در آهنگ‌های درویش» در شعر و موسیقی در ایران، تهران: هیرمند.
فیاض، محمدرضا. (۱۳۸۸) «نظاره کن بر دود ما، در هوای پرویز مشکاتیان»، فصلنامه‌ی موسیقی ماهور، شماره‌ ۴۴: ۱۶۷٫
لطفی، محمدرضا. (۱۳۸۱) «ضرب در موسیقی دستگاهی»، کتاب سال شیدا، شماره‌ی ۵: ۸۵٫
مسعودیه، محمدتقی. (۱۳۷۶) ردیف آوازی موسیقی سنتی ایران به روایت محمود کریمی؛ کتاب اول آوانویسی و تجریه و تحلیل، تهران: انجمن موسیقی ایران.
مشکاتیان، پرویز. (۱۳۷۱)بیست قطعه برای سنتور، تهران: شرکت فرهنگی هنری دستان.
(۱۳۷۶) گل آیین: ۱۸ قطعه برای سنتور، آوانگاری علیرضا جواهری، مشهد: علیرضا جواهری.
(۱۳۷۷) گل آوا: قطعاتی برای سنتور، آوانگاری علیرضا جواهری، تهران: علیرضا جواهری.
(۱۳۷۸) بیداد: دونوازی سنتور، آوانگاری علیرضا جواهری، مشهد: علیرضا جواهری.
(۱۳۷۸) چکاد، آوانگاری علیرضا جواهری، تهران: علیرضا جواهری.
(۱۳۷۸) مجموعه تصانیف، ج ۱، آوانگاری علیرضا جواهری، مشهد: علیرضا جواهری.
(۱۳۷۸) مجموعه تصانیف، ج ۲، آوانگاری علیرضا جواهری، تهران: علیرضا جواهری.
(۱۳۷۹) سل آیین: ده قطعه برای سنتور، آوانگاری علیرضا جواهری، تهران: علیرضا جواهری.
(۱۳۸۰)لاله بهار، آوانگاری علیرضا جواهری، تهران: علیرضا جواهری.
(۱۳۸۰) رزم مشترک، آوانگاری علیرضا جواهری، تهران: علیرضا جواهری.
(۱۳۸۱) پیروزی، آوانگاری علیرضا جواهری، تهران: علیرضا جواهری.
(۱۳۸۲) مجموعه تصانیف، ج ۳، آوانگاری علیرضا جواهری، تهران: علیرضا جواهری.
(۱۳۸۳) محبوب من وطن، آوانگاری علیرضا جواهری، تهران: علیرضا جواهری.

Azadefar, Mohammadreza. (2006) Rhythmic structure of Iranian music, Tehran: University of Art Press.
Booban, Negar. (2010) Rhythm as pattern and the study of free rhythm: the case of Iranian Classical music, Proceedings of the 1st International Conference on Analytical Approaches to World Music, February 2010.
Cambouropoulos,Emilios (1997) “Musical Rhythm: A Formal Model for Determining Local boundaries, Accents and Metre in a Melodic Surface”, Lecture Notes in Computer Science; Vol. 1317, Music, Gestalt, and ComputingStudies in Cognitive and Systematic Musicology: 277-293.
Clayton, Martin, R. L. (1996) “Free Rhythm: Ethnomusicology and the Study of Music without Metre”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, vol. 59, no. 2: 323-332.
Cooper, Grosvenor, W. & Leonard B. Meyer. (1960) The Rhythmic Structure of Music, The University of Chicago Press.
Hasty, Christopher F. (1997) Meter as Rhythm, NY: Oxford University Press.
Kolinski, Mieczyslaw. (1973) “A Cross-Cultural Approach to Metro-Rhythmic Patterns”, Ethnomusicology, vol. 17, no. 3, (sep. , 1973): 494-506.
Lerdahl, Fred. ;Jackendoff, Ray S. (1996) A Generative Theory of Tonal Music, MIT Press.
Lefebvre, Henri. (2004) Rhythmanalysis: Space, Time and Everyday Life, Translated by Stuart Elden and Gerald Moore, London: CONTINUUM.
London, Justin. (2004) Hearing in Time: Psychological Aspects of Musical Meter, NY: Oxford University Press.
Swain, Joseph P. (2002) Harmonic Rhythm: Analysis and Interpretation, NY: Oxford University Press.
Tenney, J. , &Polansky, L. (1980). “Temporal Gestalt perception in music”. Journal of Music Theory, 24, 205-241.
Tsuge, Gen’ichi. (1970) “Rhythmic Aspects of the Âvâz in Persian Music”, Ethnomusicology, May 1970, vol. 14, no. 2: 205-227.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

در جستجوی موسیقی سنتی (II)

تصویر سورآلیستی ای در نظرم آمد که قافله ای از چندین و چند شتر همه سی دی های سمفونی کوه البرز را بار کرده از دروازه های ارمنستان قدم در جاده ابریشم گذاشته و “سی دی ها را روانه بازار” می نمایند و به هر شهر و دیاری که می رسند جمیع مشتاقان، سی دی پلیر به دست، دم دروازه ها منتظر رسیدن قافله ایستاده اند و هلهله می کنند! (البته این استقبال بی سابقه مشتاقان موسیقی سمفونیک از این آثار را باید بیشتر مرهون نقد جانانه ای دانست که در فصلنامه ای وزین به قلم منتقد و و موسیقی شناسی برجسته نوشته شده و در آنجا خواندم که اثر به سبک آثار ریشارد واگنر ساخته شده و با آنها کوس برابری می زند و بسیار عالی و جهانی است.)

برنامه ریزی بخش های تمرین (I)

در بسیاری از موارد دلیل انجام کارهای خلاقانه نوع برنامه ریزی تمرین شما خواهد بود. یک برنامه ریزی موثر شما را برای دستیابی به اهداف موسیقایی تان یاری می کند و همچنین برنامه ریزی اشتباه موزسین را به سمت تمرین نامنظم و بی فایده و یا تجربه های آسیب زا می کشاند. بنابراین این بخش ۵ راهنمای تمرین را پیشنهاد می کند تا همچنین موضوعات مرتبط با مدیریت تمرین را نیز مطرح کند.

از روزهای گذشته…

کتاب‌شناسی: کتابی درباره‌ی کتاب‌ها (I)

کتاب‌شناسی: کتابی درباره‌ی کتاب‌ها (I)

کتاب‌شناسی یا معادل انگلیسی‌اش (Bibliography) ترکیبی است که در آن واژه‌ی Bible به معنای انجیل و مطلق کتاب مورد استفاده قرار می‌گیرد. استفاده‌ا‌ی شبیه آن‌چه در زبان فارسی در ترکیب «اهلِ کتاب» از واژه‌ی کتاب می‌شود که در این‌جا مراد از آن «نوشتنی» و اثر مکتوب است. بنابراین کتاب‌شناسی‌ها به ثبت و دسته‌بندی آثار مکتوب درباره‌ی یک موضوع خاص می‌پردازند. در زبان فارسی برای انواع اختصاصی‌تر کتاب‌شناسی (برای مثال فهرست و دسته‌بندی مقالات مربوط به یک موضوع) اصطلاح مقاله‌شناسی یا گاهی مرجع‌شناسی یا منبع‌شناسی نیز به کار رفته است که همگی بر کلی‌ یا جزئی‌تر شدن دایره‌ی شمول موضوع دلالت دارند نه تغییر ماهوی در کارکرد.
مروری بر کتاب «بنیان های آموزش موسیقی» اثر ادگار ویلمز (III)

مروری بر کتاب «بنیان های آموزش موسیقی» اثر ادگار ویلمز (III)

پدیده صدا در قالب آواز می تواند ریتم درونی کودک را بیدار کند و در شکل حرکات بدنی صورت بپذیرد. یعنی عامل ریتم در آواز نهفته است. آوازها یک فرآیند موسیقایی ناخودآگاه هستند که در آموزش موسیقی بیشترین اهمیت را دارند. آواز استعدادهای موسیقایی کودک (ذاتی یا گاهی ارثی) مانند حس ریتم، سرعت، تقسیمات دوتایی، سه تایی، فواصل ملودیگ و گام ها و آکوردها، حس تنال و مدال وارزش نهفه در کلام و حس شعری را بیدار می سازد.
«اهالی موسیقی کار مطالعاتی را جدی نمی گیرند»

«اهالی موسیقی کار مطالعاتی را جدی نمی گیرند»

در ایران، چندین مجله موسیقی با گرایش‌های گوناگون فعالیت دارند؛ «فصلنامه موسیقی ماهور»، «ماهنامه هنر موسیقی» و «ماهنامه فرهنگ و آهنگ» از اصلی‌ترین مجلات موسیقی در ایران هستند. در چنین فضایی و با توجه به اینکه فعالیت‌های موسیقی در ایران چندان وسیع نیست، یک نشریه‌ی تازه‌ی موسیقی که به جنبه‌های عوام‌پسندانه‌ی موسیقی هم نمی‌پردازد تا چه حد می‌تواند توجه دوستداران موسیقی را جلب کند؟
تأملی بر آموزش گیتار کلاسیک در ایران (I)

تأملی بر آموزش گیتار کلاسیک در ایران (I)

آنچه به‌عنوان شیوه‌های آموزش و پداگوژی (علم آموزش و پرورش) در موسیقی مطرح است، بیشتر ریشه در تفکر و فرهنگ اروپایی دارد. تفکر امروز فارغ از سرچشمه‌های غربی‌اش در جای‌جای جهان همگام با ویژگی‌های بومی مسبب رشد و تکامل شده است. در حوزه‌ی هنر و آموزشِ موسیقی شرایط به‌گونه‌ای است که دسترسی به اطلاعات در سطوح مختلف برای علاقه‌مندان امکان‌پذیر است و اگر موانع اقتصادی و ایدئولوژیک را در نظر نگیریم بعید به‌نظر می‌رسد که در یادگیری موسیقی حد و مرزی برای افراد از کشورهای غیر‌غربی و در حال توسعه وجود داشته باشد. تفکر در کنار متد (روش) و نقد می‌تواند در هرسیستم آموزشی نتایج مطلوبی به‌بار بیاورد. دانشگاه‌ها، کنسرواتوارها و آموزشگاه‌های موسیقی با گرایش‌های مختلف، نظیر نوازندگی، آموزش موسیقی، رهبری ارکستر، موسیقی‌شناسی و غیره در جهان امروز به مراکزی مهم، هم از نظر دولت‌ها و هم خانواده‌ها، تبدیل شده‌اند. مانند دیگر آموزش‌ها، رویکردها و اهداف مختلفی پیشِ روی آموزش موسیقی قرار دارد که با توجه به جغرافیا و خصایص فرهنگی هراقلیم این رو‌ش‌ها انتخاب می‌شوند.
گفتگو با تیبو (III)

گفتگو با تیبو (III)

فرانسیس پلانته (Francis Planté)، پیانیست پاریسی، این طرز فکر را خیلی خوب در برابر یک بانوی انگلیسی به زبان آورد. این خانم انگلیسی به پلانته گفته بود که در مقایسه با روبینشتاین، پلانته پیانیست بزرگ تری است زیرا روبنشتاین نت های زیادی را فالش می زند. پلانته نیز در جواب می گوید: «اوه، بانو، من ترجیح می دادم که به جای تمامی نت هایی که خودم ژوست می نوازم، بتوانم نت های فالش روبینشتاین را بنوازم.»
میزان اهمیت آثار تولید شده

میزان اهمیت آثار تولید شده

در این گفتار کوتاه، سعی برآن دارم که هستی و میزان اهمیت یک اثر که در قالب آلبوم در بازار موجود هست را مورد بررسی و سوال قرار دهم: شاید کمی بیشتر و یا کمتر از دو دهه است که به لطف حضور شرکت های انتشاراتی در ایران، موسیقی تا اندازه ای دارایِ بازار شده است. از حیث این مهم، موزیسین های جوان در یک بستر نسبتا وسیعی امکان ارائه کارهای خود را ابتدا تنها به صورت کاست و حال به صورت سی دی یافته اند. در واقع اوج این اتفاق از دهه ۸۰ با افزایش شرکت ها انتشاراتی و امکانات تولید و پخش، امکان پذیر شده است.
میکرو تونالیته (I)

میکرو تونالیته (I)

با شروع قرن ۲۰ دنیای موسیقی شاهد تحولات چشمگیر در مسیر خود بوده است. دنیای پیچیده این قرن بی شک نیازمند بیان موسیقایی بود که شاخص عصر خود بوده و محدود به گام ها و فواصل مرسوم نباشد.
اپرای سان فرانسیسکو (IV)

اپرای سان فرانسیسکو (IV)

پاملا روزنبرگ (Pamela Rosenberg) بین سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۵ کارگردان اصلی اپرای سان فرانسیسکو بوده است. خانم پاملا روزنبرگ سابقه فعالیت در تولیدات اپرا در آلمان به خصوص در اپرای اشتوتگارت را دارد. در ژانویه ۲۰۰۱ او اولین نوع آوری هنری خود را برای اپرای سن فرنسیسکو، اعلام کرد: اپرای پرتحرک (Animating Opera)
موریس راول، اسطوره امپرسیونیست (I)

موریس راول، اسطوره امپرسیونیست (I)

جوزف موریس راول آهنگساز دوره امپرسیونیزم که بیشتر برای ملودیها و سازبندی هایش معروف است، یکی از بزرگترین آهنگسازان کشور فرانسه است. بسیاری از قطعاتش برای پیانو، موسیقی مجلسی، موسیقی و ترانه و موسیقی برای ارکستر به عنوان استاندارهای جهانی موسیقی شناخته شده اند. آهنگهای پیانوی راول همچون، فواره ها (Jeux d’eau)، آینه ها (Miroirs) و (Gaspard de la Nuit) مهارت و تکنیک بالایی برای اجرا نیاز دارند و در قطعه ای برای ارکستر مثل Daphnis et Chloé از صداهای گوناگون و ترکیبی موثر از سازهای مختلف استفاده شده است. گمان می رود، راول نسبت به دیگر موسیقیدانان فرانسوی، بیشتر مورد تقدیر و شناخت قرار گرفته است.

تعرفه آگهی در سایت گفتگوی هارمونیک

تعرفه آگهی در سایت گفتگوی هارمونیک آگهی های مجله گفتگوی هارمونیک در دو ستون سمت راست و چپ سایت منتشر می شود: آگهی سمت راست سایت در سایز ۱۶۰×۱۶۰ پیکسل با قیمت ۴۰۰ هزار تومان برای هر ماه است. آگهی سمت چپ سایت در سایز ۱۵۰×۲۲۰ پیکسل با قیمت ۴۰۰ هزار تومان برای هر ماه…
ادامهٔ مطلب »