پرآرایش و رامش و خواسته (II)

ارکستر سیمرغ به رهبری هومن خلعتبری با آواز همایون شجریان
ارکستر سیمرغ به رهبری هومن خلعتبری با آواز همایون شجریان
در چند سال اخیر، انتشار آثاری چون “اپرای عاشورا”، “اپرای مولوی”، “سِفرِ عسرت” و “سیمرغ” این مساله را به روشنی نمایانده که موسیقی دستگاهی ایرانی علی رغم دیدگاه های رایج که آن را فاقد توانایی های دراماتیک و بیانی گسترده می داند، دارای ظرفیت های بالقوه ی فراوانی است. نوعی از این احساس نیاز به بیان احساسات نو در اثری آوانگارد مانند “سفر عسرت” بروز می یابد و شکل دیگر آن در اثر نوجویانه ی دیگری مانند “سیمرغ” (هر چند در این میان، هستند کسانی که این نیازها را به شکلی سطحی تر پاسخ می دهند). بدین ترتیب، می توان چنین نتیجه گیری کرد که توصیف احساسات وسیع موجود در اشعار شاهنامه و چگونگی تصویر کردن این احساسات و خود صحنه های موجود در داستان های شاهنامه توسط موسیقی ایرانی که دارای پیشینه ی متفاوتی – دست کم در صد و پنجاه سال اخیر – است، یکی از چالش هایی است که کمتر کسی خود را در حد رویایی با آن دیده است.

از سوی دیگر، به دلیل پیوستگی اشعار شاهنامه و لزوم استفاده از بسیاری از ابیات، مدت زمان یک اثر موسیقیایی روی داستانی از شاهنامه نمی تواند همان مقدار باشد که یک تصنیف معمولی روی شعر حافظ. در نمونه ی دوم آهنگساز می تواند از بیت اول استفاده کند و بیت دوم را جابگذارد و یا حداکثر کل غزل را به کار گیرد که دارای ابیات محدودی است. این در حالی است که معمولا هریک از فرم های شناخته شده ی موسیقی ایرانی (پیش درآمد، رنگ، تصنیف و…) معمولا بیش از چند دقیقه نیستند؛ اما مشکل تنها در اینجا خلاصه نمی شود.

همانطور که گفته شد، نمی توان ابیات محدودی را به دلخواه از یک داستان شاهنامه برگزید و از بقیه ی ابیات صرف نظر کرد، به همین جهت آهنگساز ناگزیر به استفاده ی تعداد زیادی از ابیات است. از سوی دیگر کل شاهنامه بر یک وزن است (فعولن فعولن فعولن فعول) و از این رو تنوع دادن به موسیقی مورد استفاده روی این ابیات از لحاظ ریتمیک (و به تبع آن ملودیک) به شدت دشوار؛ مشکلی که در موسیقی کلاسیک به دلیل وابستگی کمتر آن به کلام و در عین حال تکنیک های متفاوت آوازی آن، کمی سهل تر می نماید.

در مورد سیمرغ، تنوع و جذابیت ملودیک و ریتمیک تک تک ابیات به حدی است که می توان با اطمینان این اثر را از این حیث موفق دانست و باید در نظر داشت که انسجام بخشیدن به این تنوع و گوناگونی، خود چالشی دشوار است که متبسم در این زمینه نیز سربلند بیرون آمده است. به عنوان آخرین دلیل دشواری مواجهه با شاهنامه، باید اشاره کرد که منظومه ای گسترده از لحاظ درون مایه و احساس همانند شاهنامه، نیازمند ابزار بیانی متنوع تری است و یکی از بهترین این ابزار ارکستر است.

پر واضح است که ارکستراسیون موسیقی کلاسیک غربی – به دلایل مختلف تاریخی، اجتماعی، علمی و هنری – در وضعیت تکامل خود قرار دارد اما این مساله در ایران هنوز گام های نخست خود را طی می کند.

حمید متبسم را به تبحرش در ارکستراسیون ایرانی می شناسند و اوج هنر ِ او را در این مقوله می توانیم در “سیمرغ” بیابیم.

3 دیدگاه

  • ریزوندی
    ارسال شده در تیر ۴, ۱۳۹۱ در ۳:۰۰ ب.ظ

    این که ارکستراسیون ایرانی در اول راه است دلیل نمی شود که بعضی از ضعف های آهنگسازان و یا تنظیم کننده ها را توجیه کرد.از طرفی نیز ما می توانیم از تجربه های غربی ها استفاده کنیم…

  • کامیار ص
    ارسال شده در تیر ۵, ۱۳۹۱ در ۵:۰۵ ب.ظ

    دوست گرامی صحیح می فرمایید
    ( پاسخ به کامنت روی قسمت اول نوشته )
    البته بنده معتقد نیستم که ضعف آهنگسازان ایرانی استفاده از یک نی به جای چند نی ِ اونیسون باشد. اگر قرار به استفاده از یک خط ِ ملودی برای سازی ست، فکر می کنم استفاده از چند ساز برای آن یک خط چندان موجه نیست، ضمن این که مسلما یک نی با دو نی در صدای خود ( علی رغم تمام شباهت ها ) در کاراکتر متفاوتند ، و به نظر می رسد که در نقشی که برای نی در سیمرغ تعریف شده ( تکنواز و راوی ) این کاراکتر تکی مناسب تر باشد، همانگونه که در کنسرتوها برای ساز تکنواز چند ساز در نظر گرفته نمی شود؛ با این تفاوت که سازهای ایرانی از لحاظ صدادهی تا آن انداره توانا نیستند.

  • ریزوندی
    ارسال شده در تیر ۷, ۱۳۹۱ در ۳:۵۳ ب.ظ

    منظور من فقط در مورد نی نبود.برای مثال سنتور و عود و حتی تنبک هم چنین وضعیتی را کم و بیش در ارکستر سیمرغ دارند.
    این که انتخابی به جز نی برای آهنگ ساز وجود ندارد نیز نباید توجیهی برای ضعف در ارکستراسیون باشد.
    به نظر من نقص هایی که ارکستری مانند ارکستر مضرابی حسین دهلوی دارند قابل قبول اند چرا که از لحاظ صدادهی سازها نسبتا به طور قابل قبول چینش شده اند و نقص های آن همان طور که خود استاد دهلوی گفته است به خاطر تجربه ی کم و … است.

    در غرب نیز برای سازهای مضرابی انتخاب وسیعی وجود ندارد…
    این که در ایران تقریبا همه ی اساتید مانند علیزاده مرحوم مشکاتیان مجید درخشانی و حمید متبسم مسله ی به این مهمی را مد نظر ندارند به نظر شما نشان دهنده ی چیست؟
    به نظر من ضعف هنری و علمی…
    متاسفانه سازهای جدیدی که بعضا توسط خود این اساتید نیز ابداع می شود بدون توجه به این مسله است…

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

فرایند خم کردن زه وارها و اتصال آن به ساختمان کلافها در ویولن (I)

محتوای این مقاله بخشی از دروس ارائه شده در شهریورماه ۱۳۹۷ در کارگاه رضا ضیائی (RZW) توسط رضا ضیائی است که فرشاد شالپوش آن را گردآوری و تدوین کرده و امیر خمسه ویراستاری آن را بر عهده گرفته است. متن کامل و دیگر مقالات مرتبط در آرشیو کارگاه موجود است. زه وار به عنوان بخشی…
ادامهٔ مطلب »

مروری بر آلبوم «کنسرتوها»

آغاز راه، در رجز، هنگامی‌که نرم‌ نرمک اتمسفر چهارگاه از ابهام چند نغمه‌ی اولیه به در می‌آید و بر همه‌جا تسلط می‌یابد هراس نیز همراه آن گسترده می‌شود که مبادا آهنگساز برای بازآفرینی رویارویی جمع و فرد یا نبرد گلادیاتوری‌اش (۱) راه دَمِ دست را برگزیده باشد. از یک‌سو برای ساختن تضادهای پیش‌برنده‌ی یک کنسرتو به سراغ گنجینه‌ی همیشه حاضر و آماده‌ی هویت‌نمای دستگاه‌ها رفته و ماده‌ی خامشان را بی پردازشی در برابر فضای ناآشنا بگذارد و از سوی دیگر بار عاطفی نام «رجز» و کارکردش در جنگ (یا جنگ نمادین؛ تعزیه) را دستاویز تأکید بر شباهت کنسرتو به نبرد کند و تمام.

از روزهای گذشته…

سه خبر کوتاه

سه خبر کوتاه

نورا جونز (Norah Jones) در برنامه زنده تلویزیونی که شب گذشته (۱۵ ژانویه) به نفع قربانیان سونامی برگزار شد ترانه We’re all in this thing together را خواند. تمام منافع و کمکهای اهدایی این برنامه ۲ ساعته که در ایستگاه تلویزیونی شبکه NBC در استودیو یونیورسال اجرا و پخش شد، برای انجام امور بین المللی به صلیب سرخ اهدا شد.
اهمیت بخش باس در تنظیم قطعات (II)

اهمیت بخش باس در تنظیم قطعات (II)

در نوشته قبل بطور خلاصه راجع به تهیه یک مقدمه ساده برای قطعه ای که ملودی آنرا می شناسیم صحبت کردیم و راهنمایی هایی برای تنظیم ساده اما تا حد امکان زیبا ارائه کردیم. در این نوشته سعی می کنیم به روشهای استفاده از بخش باس برای تنظیم و اجرای زیبای یک قطعه اشاره داشته باشیم.
دنیای نوازنده و حقیقت درک صدا (II)

دنیای نوازنده و حقیقت درک صدا (II)

در اینجا به مورد سوم یعنی انسان می رسیم، قابل توجه است که این قسمت و موضوع چهارم آن که خود ساز می باشد جز مهمترین بخشها هستند زیرا هماهنگی و تعامل بین این دو عامل واثرگذاری مستقیمی که بر هم دارند، به نتایجی از آن حاصل می شود که بهتر است برای ایجاد ترتیب و توصیفی مفید تر از مسائل مربوط به ساز آغاز کرده و در مرحله بعد وارد مجموعه وسیعی همچون انسان و خصوصیات آن شویم.
آلبوم فراموش شده پینک فلوید – ۲

آلبوم فراموش شده پینک فلوید – ۲

ترک های ابتدایی و انتهایی آلبوم Animals با عنوان Pigs on the wing هر دو با فضایی عاشقانه برخلاف انتظاری که عمومآ از کارهای واترز می رود تهیه شده اند. بنظر می رسد که واترز این دو ترانه را برای همسر دوم خود – که در زمان تهیه آلبوم تا زه با او ازدواج کرده بود – تهیه کرده است.
فواصل خنثی یا میانه (I)

فواصل خنثی یا میانه (I)

دنیای اطراف ما مملو ازصداهایی با فرکانسهای مختلف هستند که به شرط قرار گرفتن درمحدوده شنیداری ۲۰-۲۰۰۰۰ HZ قابل درک می باشند. انسان در این دنیای پرازصدا ودرطول تاریخ فرکانسهایی را ازمحدوده شنیداری انتخاب کرد تا فاصله موسیقایی ایجاد و به بیانی ملودیک دست یابد. فلوتهای استخوانی باقی مانده ازهزاران سال پیش مؤید این مطلب اند. با گذشت قرنها بشر متوجه مفهومی به نام سیستم کوک شد. سیستم کوک روشی است که تئوریسین یا نوازنده به وسیله آن مشخص می کند چه فواصلی را برای اشل صوتی خود انتخاب کند. (Alves 2013:10)
اهمیت آموزش موسیقی در مدارس ابتدایی انگلستان

اهمیت آموزش موسیقی در مدارس ابتدایی انگلستان

بودجه ای معادل ده میلیون یورو به منظور افزودن واحدهای درسی موسیقی و آواز به مدارس ابتدایی در انگلستان، تخصیص داده خواهد شد.
ارکستر فیلارمونیک نیویورک (III)

ارکستر فیلارمونیک نیویورک (III)

در سال ۱۹۲۱ ارکستر فیلارمونیک با ارکستر سمفونی ملی نیویورک یکی شدند. با ترکیب این دو ارکستر، فیلارمونیک رهبری هلندی به نام ویلم منگل برخ (Willem Mengelberg) را منسوب کرد. برای فصلهای ۱۹۲۲ تا ۱۹۲۳ استرانسکی و منگل برخ رهبری ارکستر را به طور مشترک بر عهده داشتند، اما استرانسکی بعد از پایان یک فصل مشترک آنجا را ترک کرد و منگل برخ برای مدت نه سال رهبری اصلی ارکستر را در میان دیگر رهبران بر عهده داشت از جمله؛ برونو والتر (Bruno Walter)، ویلهم فورت وانگلر (Wilhelm Furtwängler)، ایگور استراوینسکی (Igor Stravinsky) و آرتور توسکانینی (Arturo Toscanini). در این دوره، فیلارمونیک اولین ارکستر آمریکا بود که سری سمفونیهایی را در کنسرتهای تابستانی با قیمت پائین در استادیوم لویسون، منتهتن، برگزار کرد.
یادآوری های پیرامون بررسی سه شیوه هنر تک نوازی <br />در موسیقی ایرانی، پژوهش مجید کیانی (II)

یادآوری های پیرامون بررسی سه شیوه هنر تک نوازی
در موسیقی ایرانی، پژوهش مجید کیانی (II)

«شیوه ای که از تاثیر پذیری فرهنگ موسیقی سنتی ایران پدید آمده است و از سالهای آغازین دهه ۱۳۰۰ (ش ) (نه در دهه اخیر!) در عرصه موسیقی ایران تقویت و رواج یافته است. شیوه ای که با عناوینی چون موسیقی ملی، علمی، نوین و. . . معرفی می شود» (ص ۲۵).
گفتگوی ما ده ساله شد!

گفتگوی ما ده ساله شد!

جشن دهمین سالگرد فعالیت ژورنال موسیقی گفتگوی هارمونیک دیروز، دوم خرداد در فرهنگسرای نیاوران به اجرا رسید. چنانکه مستحضرید، قرار بود جشن در روز اول خرداد در فرهنگسرای نیاوران برگزار شود و افراد بسیاری برای همراهی ما در این برنامه، اعلام آمادگی کرده بودند ولی به دلیل یک سوء تفاهم در ساعت برگزاری این برنامه، مسئولان فرهنگسرای نیاوران پیش نهاد تعویق برگزاری جشن به روز دوم خرداد را دادند.
گزارشی از یک کنسرت چهارساعته (II)

گزارشی از یک کنسرت چهارساعته (II)

موسیقی قرن پانزده ایران در مرزهای کنونی ایران قابل دسترس نیست اما در ترکیه‌ی کنونی می‌توان آثاری را که منسوب است به بزرگترین آهنگساز-نوازنده و نظریه‌پرداز موسیقیِ ایرانی (عبدالقادر مراغه‌ای) یافت. حکایت این پراکنده‌شدن‌ها تا دوره‌ی صفویه، تاریخ ایران را همراهی می‌کند: صفویان در ابتدا هنر را راندند، سپس همانند دوره‌ی چیرگی کلیسا در اروپا، در خدمت دین‌اش گرفتند و سر آخر خیلی دیر شاید از آن لذت هنری بردند؛ پس ما ایرانی‌ها همچنان برای یافتن شعر آن دوره‌مان ناچاریم سری به هندوستان و برای شنیدن موسیقی‌اش ناگزیریم سری دوباره به موسیقی‌دانان ایرانی رانده‌شده یا برده شده از ایران از- به دربار عثمانی بزنیم.