نگاهی به آلبوم “طغیان” (III)

“شیدایی” در زمان خود بسیار مورد استقبال اهالی هنر قرار گرفت و نو آوری مشکاتیان در ارائه ریتم ۱۴ ضربی تحسین بسیاری را برانگیخت؛ همنشینی ریتم و تم این قطعه به حدی بود که حتی اشکالاتی که این تصنیف در پیوند شعر و موسیقی داشت (۲) را از دید شنونده اهل موسیقی دور نگه داشت و آنها تا به امروز آنرا یکی بهترین تصانیف موسیقی ایرانی می دانند.

تا سال پس از ساخته شدن این قطعه آهنگسازان از به کار بردن ریتم این تصنیف پرهیز می کردند و سعی می کردند اگر سراغ ۱۴ ضربی می روند با ترکیب ۴+۴+۳+۳ ریتم سازی نکنند تا نکند مورد اتهام دزدی هنری قرار بگیرند!

حال سئوال اینجاست که در موسیقی دستگاهی ایرانی که به شکل افراطی بر اساس کلیشه ها آهنگسازی انجام می شود، چطور از به کار گیری یک الگوی ریتمیک از یک آهنگساز معاصر حذر می کنند؟! پاسخ را باید جامعه شناسی خاص موسیقی دستگاهی یافت که بهره گیری از آثار قدما (که گویی قدسیانی از آسمانها به زمین آمده بودند!) را مجاز می داند و بهره گیری از آثار معاصرین را مردود. (۳)

این باور غلط که محدودیت زاست، توسط میدیا فرج نژاد در تصنیف “نقش غم” زیر پا گذاشته شده و گردش ملودیک و ریتم شباهتهایی به “شیدایی” مشکاتیان پیدا کرده است. (۴)

درباره نوازندگی میدیا فرج نژاد دو نکته مهم وجود دارد که جا دارد در این فرصت کوتاه درباره آنها صحبت کنیم؛ یکی سونوریته سازش و دیگری تکنیک های سازی به رفته اوست.

سالهاست که ضبط های دیجیتالی در موسیقی جهان مورد استفاده قرار می گیرند و حدود یک دهه است که در ایران هم این نوع ضبط همه گیر شده است. در ضبط دیجیتالی، به ادعای صدابرداران و گواه ضبط های موجود، هارمونیک های با فرکانس بالا بیشتر از ضبط های آنالوگ قدیمی ضبط و شنیده می شود و به همین دلیل نویزهایی که مضراب تار به دلیل برخورد فلز با فلز (مضراب فلزی با سیم فلزی) تولید می کند، بیش از پیش شنیده می شود؛ به مشکل باعث روی آوردن نوازندگان به مضرابهای غیر فلزی از جنس چوب، شاخ و این اواخر پوست فشرده شده است.

فرج نژاد هم در “طغیان” از مضراب شاخ برای ضبط خود استفاده کرده که علاوه بر محاسن نام برده، مضراتی هم در تولید صدای شفاف از ساز داشته است. سطح مضراب شاخ هرچقدر هم که صیقلی باشد، با سطح مضراب فلزی برابری نمی کند و جدا از این مسئله، مضراب شاخ (۵) چگالی پایینی نسبت به فلزی مانند برنج دارد و برای اینکه به وزن مورد نیاز برای به ارتعاش در آوردن سیم برسد، لازم است حجم بیشتری پیدا کند که این مورد نیز باعث بوجود آمدن اصطکاک بیشتر با سیم و تولید نویز می شود.

در مورد بخشهای نواخته شده با سه تار، این وضعیت به صورت عکس بروز کرده و به خاطر کم قدرت بودن ناخن در ارتعاش سیم (۶) از ناخن فلزی استفاده شده که در مورد این جنس سیم و سه تار استفاده شده، انتخاب به جایی است و اگر کمی الگوی مضراب تغییر کند و اصطکاک کمتر شود، یک مضراب ایده آل می تواند باشد برای سه تار (۷)

در بعد تکنیک نوازندگی، تار و سه تار نوازی میدیا فرج نژاد بسیار متنوع و خلاقانه است. انواع پایه های مضرابی و پرشها به سیم های مختلف در نوازندگی او دیده می شود که پیش از این به صورت های ساده تری در آثار تار نوازان و سه تار نوازان گذشته شنیده شده است ولی فرج نژاد با تمرین و ممارست این تکنیک ها را گسترش داده و باعث بوجود آمدن انواعی تکنیک های جدید شده است که به راحتی قابل اجرا نیست.

***

“طغیان” برای پژوهشگران موسیقی می تواند نمونه خوبی باشد برای بررسی تحولات نوین در آثار هنرمندان جوان ایران که اگر همفکری و همدلی ها تداوم یابد، می تواند نوید دهنده تولید آثاری خلاقانه و ارزشمند در موسیقی ایران باشد.

پی نوشت
۲- اشکالات پیوند شعر و موسیقی مخصوصا در این بیت بیشتر دیده می شود: “کشتی باده بیاور که مرا بی رخ دوست گشته هر گوشه چشم از غم دل دریایی”
۳- البته این نگاه از اشاعات “مرکز حفظ و اشاعه موسیقی ایرانی” بود که تا امروز تاثیراتش را می بینیم. هرچند فرج نژاد هم تند روی نکرده و این اثر را به آهنگساز الهام دهنده اش یعنی زنده یاد مشکاتیان تقدیم کرده و به نوعی استفاده از اثر او را از دید منتقدان سنتی هم قابل گذشت کرده است.
۴- البته فرج نژاد در واقع از بخشی از ریتم ۱۴ ضربی مشکاتیان استفاده کرده و یک یازده ضربی با ترکیب ۵+۳+۳ به آن افزوده است و در واقع یک ۲۵ ضربی ساخته شده است؛ در بخش های دیگر هم از ترکیبات ریتمیک غیر لنگ هم به صورت مقطعی استفاده کرده است که مشکاتیان در تصنیف “شیدایی” چنین نکرده است.
۵- به دلیل میزان پایین تراکم ملوکوهایش
۶- البته این مسئله در بعضی از انواع سه تار و شماره های خاصی از سیم بروز می کند.
۷- هرچند در برخورد فلز ناخن مصنوعی سه تار با سیم هایی با ضخامتی مانند سیم بم، باز مشکل نویز را خواهیم داشت.

روزنامه شرق

4 دیدگاه

  • سينا
    ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۵:۵۲ ق.ظ

    با سلام
    کل مقاله رو خوندم، نقد خوب و کاملی بود در رابطه با این آلبوم. کاش این فضا ایجاد بشه و تمام آلبوم ها به همین شکل نقد شوند.ا
    یه سوال هم داشتم که امیدوارم بی پاسخ نزارید. من مضرابهای استیل و استخوان هم دیدم. اونها هم نمی تونن جایگزین برای برنج و شاخ باشند؟

  • ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۱:۰۵ ب.ظ

    سلام
    دوست عزیز مضرابهای استیل که دیدم شبیه همین مضرابهای معمولی فلزی صدا می دادند بلکه کمی خشن تر ولی مضراب شاخ بستگی دارد چقدر چگالی داشته باشد و اصولا شاخ چه حیوانی باشد و چقدر شبیه به ناخن انسان باشد.

  • سينا
    ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۳:۴۳ ب.ظ

    منظورتون از شبیه ناخن انسان بودن در شکل مضرابه یا جنس یا صدا دهی؟

  • ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۵:۰۴ ب.ظ

    منظورم متریال هست البته وقتی از شاخ استفاده میکنیم باید شکل ناخن هم ساخته شود طبعا نمیتواند شکل ناخن های سیمی را داشته باشد.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

نگرشی به تجدد طلبی در هنر و فرهنگ ایرانِ قرن بیستم (XXII)

در چنین شرایط داخلی و بین المللی در موسیقی ایرانی هم جهت گیری جدیدی با برنامه «به پیش به سوی گذشته» شکل گرفت. در سال ۱۳۴۳ در وزارت فرهنگ و هنر وقت «گروه پایور» به سرپرستی فرامرز پایور نوازنده سنتور و آهنگساز، اولین ارکستری است که فقط از سازهای ایرانی تشکیل می شود و آثار آهنگسازان گذشته را (مانند درویش خان، عارف، شیدا، نی داود) در برنامه کارش قرار می دهد. تکنوازان این ارکستر: هوشنگ ظریف تار، رحمت الله بدیعی کمانچه (او اول نوازنده ویلن و از بهترین شاگردان صبا بود) و حسن ناهید نی بودند.

انتقاد از تصویب قانون واریز بخشی از درآمد کنسرت‌ها به خزانه

انجمن صنفی هنرمندان موسیقی در پی تصویب قانون تکلیف مجلس به وزارت ارشاد برای واریز بخشی از درآمد کنسرت‌ها به خزانه طی روزهای گذشته بیانیه‌ای را منتشر کرد. در متن بیانیه انجمن صنفی هنرمندان موسیقی که روز سه شنبه ۲۸ اسفندماه به رسانه‌ها ارسال شده، آمده است:

از روزهای گذشته…

آموزش گیتار به کودکان (VII)

آموزش گیتار به کودکان (VII)

۶- بچه‌ها را به فروشگاه‌های موسیقی ببرید. یک فروشگاه ساز گیتار می‌تواند از زیباترین و هیجان‌انگیزترین مکان‌های تفریحی برای فرزندتان باشد. (البته صرفاً برای تفریح داخل مغازه نروید!)‌ می‌توانید برای خرید حتی یک برچسب جدید موسیقی، خرید سیم‌گیتار و دفترنت به فروشگاه‌ بروید.
نگاهی به نقش ارکستر سمفونیک تهران در جشنواره بیست و دوم فجر (II)

نگاهی به نقش ارکستر سمفونیک تهران در جشنواره بیست و دوم فجر (II)

نگاهی به کیفیت اجرایی ارکستر سمفونیک و مسائل حاشیه ای آن نمونه خوبی است برای محک زدن مسئولان جدید موسیقی و تیمی که به تازگی عهده دار این غول موسیقی پایتخت شده اند.
اقدامی نیکو از شجریان (II)

اقدامی نیکو از شجریان (II)

مجید وفادار این تصنیف را در سال ۱۳۱۵ ساخته که اولین آهنگ وی محسوب میشود و با شعر رهی معیری در آواز دشتی با صدای حسین قوامی از رادیو پخش شده است. ساختن چنین تصنیفی در آن سالها نشان از نبوغ و استعداد سرشار این آهنگساز دارد. به طوری که میتوان مجید وفادار را به همراه روح الله خالقی، مرتضی محجوبی و علی تجویدی بنیانگذار تصنیف سازی نوین ایرانی نامید.
نگاهی به موسیقی رپ با رویکرد جامعه شناسی (II)

نگاهی به موسیقی رپ با رویکرد جامعه شناسی (II)

اعتراضی بودن این سبک موسیقی را به این قضیه تاریخی نسبت می دهند که اولین بار رپ در زبان سرخ پوستی بومیان جنگل های آمریکایی برای اعتراضات قومی و قبیله ای به کار رفت. تا این جا می توان رپ و هیپ هاپ را فرزندان یک مادر به حساب آورد و آن چیزی نیست جز موسیقی جز.
رپ، موسیقی یا پدیده اجتماعی

رپ، موسیقی یا پدیده اجتماعی

«رپ (Rap) سبکی از موسیقی با کلام امروزی است که در آن خواننده عبارات و کلمات – موزون – را بصورت ریتمیک به همراه موسیقی ساده ای بیان می کند. یک خواننده رپ ممکن است آنچنان مهارتی در خواندن ریتمیک داشته باشد که حتی بدون نیاز به موسیقی زمینه بتوان احساس اجرای موسیقی را به شنونده منتقل کند.»
مفهوم تنالیته ، قسمت اول

مفهوم تنالیته ، قسمت اول

اگر کمی حرفه ای به موسیقی پرداخته باشیم حتما” برداشت مشخصی از تنالیته داریم و کم و بیش درک مشترکی از آن بدست آورده ایم و میتوانیم درک خود از تنالیته را برای دوستانی که موسیقی می دانند بازگو کنیم. اما اگر بخواهیم تنالیته را برای افرادی که موسیقی را علمی نمی دانند تشریح کنیم موضوع کمی پیچیده میشود. چرا که تعریف کردن تونالیته بدون استفاده از واژه هایی مانند گام، مد، آکورد، نت و … بسیار پیچیده و دشوار است.
برونو والتر، رهبر بزرگ آلمانی (IV)

برونو والتر، رهبر بزرگ آلمانی (IV)

والتر به عنوان دستیار و حامی مالر رابطه کاری نزدیکی با او داشت. عمر مالر کفاف اجرای آثاری مانند Das Lied von der Erde یا سمفونی شماره نه را نداد. اما بیوه او، آلما مالر، از والتر درخواست کرد که هر دو اثر را برای نخستین بار اجرا کند. بنابراین والتر اولین اجرای Das Lied را در سال ۱۹۱۱ در مونیخ و اجرای سمفونی شماره نه را در سال ۱۹۱۲ در وین و با ارکستر فیلارمونیک وین رهبری کرد.
وان موریسون، نوری در تاریکی (I)

وان موریسون، نوری در تاریکی (I)

جرج ایوان موریسون (George Ivan Morrison) متولد ۳۱ آگوست ۱۹۴۵ در بلفاست، ایرلند شمالی است. او خواننده و ترانه سرایی است که به شخصیتی سرکش و والا شهرت دارد. وی که توسط هوادارانش با عنوان “وان، آن مرد” شناخته شده تنها فرزند خانواده موریسون بود، پدرش جرج، چوپان و مادرش ویولت، در جوانی خواننده و رقاص بود. موریسون که به عنوان وان شناخته شده بود تحت تاثیر پدر که آثار موسیقی بسیاری را جمع آوری می کرد با گوش سپردن به موسیقی بزرگان همچون، جلی رول مورتون (Jelly Roll Morton)، ری چالرز (Ray Charles)، لید بلی (Lead Belly) و سولمون براک (Solomon Burke) پرورش یافت؛ خود موریسون بعدها گفته است: “اگر هنرمندانی چون ری و سولمون را نمی شناختم، نمی توانستم جایی که امروز هستم، باشم.” مجموعه غنی و متنوعی که پدر گرد آورده بود او را با ژانرهای وسیع موسیقی آشنا کرد؛ بلوز از مادی واترز (Muddy Waters)، گاسپل از مالیا جکسون (Mahalia Jackson)، جاز از چارلی پارکر (Charlie Parker)، موسیقی محلی از وودی گاتری (Woody Guthrie) و موسیقی بومی از هانک ویلیامز (Hank Williams) و جیمی راجرز (Jimmie Rodgers).
عشق‌بازی می‌کنم با ˝نام˝ او (II)

عشق‌بازی می‌کنم با ˝نام˝ او (II)

آیا عنوان “مثنوی در موسیقی دستگاهی” به معنای معرفی و سپس بسط این گوشه در موسیقی دستگاهی نیست؟ و اگر پاسخ سوال پیشین مثبت است، این اتفاق چگونه رخ داده؟
گفتگویی با جولیان بریم (II)

گفتگویی با جولیان بریم (II)

خیلی خوب یادم هست که استرس بسیاری داشتم. اما به محض اینکه شروع به اجرا کردم و اشتیاق مردم را دیدم به خودم مسلط شدم و خیلی از کار خودم لذت بردم. من قطعات خیلی مشکلی را برای اجرایم آماده کرده بودم. خوب یادم می آید که از پونس(Ponce)، سونات کلاسیک (Sonata Classica) را اجرا کردم که یک سونات بسیار مشکل با ۴ موومان است و چند قطعه از تورینا (Turina) و کمی هم از باخ، که الان یادم نمی آید که چه قطعاتی بود. یک برنامه خیلی متنوع ازقطعات مختلف بود.