نگاهی به آلبوم “طغیان” (III)

“شیدایی” در زمان خود بسیار مورد استقبال اهالی هنر قرار گرفت و نو آوری مشکاتیان در ارائه ریتم ۱۴ ضربی تحسین بسیاری را برانگیخت؛ همنشینی ریتم و تم این قطعه به حدی بود که حتی اشکالاتی که این تصنیف در پیوند شعر و موسیقی داشت (۲) را از دید شنونده اهل موسیقی دور نگه داشت و آنها تا به امروز آنرا یکی بهترین تصانیف موسیقی ایرانی می دانند.

تا سال پس از ساخته شدن این قطعه آهنگسازان از به کار بردن ریتم این تصنیف پرهیز می کردند و سعی می کردند اگر سراغ ۱۴ ضربی می روند با ترکیب ۴+۴+۳+۳ ریتم سازی نکنند تا نکند مورد اتهام دزدی هنری قرار بگیرند!

حال سئوال اینجاست که در موسیقی دستگاهی ایرانی که به شکل افراطی بر اساس کلیشه ها آهنگسازی انجام می شود، چطور از به کار گیری یک الگوی ریتمیک از یک آهنگساز معاصر حذر می کنند؟! پاسخ را باید جامعه شناسی خاص موسیقی دستگاهی یافت که بهره گیری از آثار قدما (که گویی قدسیانی از آسمانها به زمین آمده بودند!) را مجاز می داند و بهره گیری از آثار معاصرین را مردود. (۳)

این باور غلط که محدودیت زاست، توسط میدیا فرج نژاد در تصنیف “نقش غم” زیر پا گذاشته شده و گردش ملودیک و ریتم شباهتهایی به “شیدایی” مشکاتیان پیدا کرده است. (۴)

درباره نوازندگی میدیا فرج نژاد دو نکته مهم وجود دارد که جا دارد در این فرصت کوتاه درباره آنها صحبت کنیم؛ یکی سونوریته سازش و دیگری تکنیک های سازی به رفته اوست.

سالهاست که ضبط های دیجیتالی در موسیقی جهان مورد استفاده قرار می گیرند و حدود یک دهه است که در ایران هم این نوع ضبط همه گیر شده است. در ضبط دیجیتالی، به ادعای صدابرداران و گواه ضبط های موجود، هارمونیک های با فرکانس بالا بیشتر از ضبط های آنالوگ قدیمی ضبط و شنیده می شود و به همین دلیل نویزهایی که مضراب تار به دلیل برخورد فلز با فلز (مضراب فلزی با سیم فلزی) تولید می کند، بیش از پیش شنیده می شود؛ به مشکل باعث روی آوردن نوازندگان به مضرابهای غیر فلزی از جنس چوب، شاخ و این اواخر پوست فشرده شده است.

فرج نژاد هم در “طغیان” از مضراب شاخ برای ضبط خود استفاده کرده که علاوه بر محاسن نام برده، مضراتی هم در تولید صدای شفاف از ساز داشته است. سطح مضراب شاخ هرچقدر هم که صیقلی باشد، با سطح مضراب فلزی برابری نمی کند و جدا از این مسئله، مضراب شاخ (۵) چگالی پایینی نسبت به فلزی مانند برنج دارد و برای اینکه به وزن مورد نیاز برای به ارتعاش در آوردن سیم برسد، لازم است حجم بیشتری پیدا کند که این مورد نیز باعث بوجود آمدن اصطکاک بیشتر با سیم و تولید نویز می شود.

در مورد بخشهای نواخته شده با سه تار، این وضعیت به صورت عکس بروز کرده و به خاطر کم قدرت بودن ناخن در ارتعاش سیم (۶) از ناخن فلزی استفاده شده که در مورد این جنس سیم و سه تار استفاده شده، انتخاب به جایی است و اگر کمی الگوی مضراب تغییر کند و اصطکاک کمتر شود، یک مضراب ایده آل می تواند باشد برای سه تار (۷)

در بعد تکنیک نوازندگی، تار و سه تار نوازی میدیا فرج نژاد بسیار متنوع و خلاقانه است. انواع پایه های مضرابی و پرشها به سیم های مختلف در نوازندگی او دیده می شود که پیش از این به صورت های ساده تری در آثار تار نوازان و سه تار نوازان گذشته شنیده شده است ولی فرج نژاد با تمرین و ممارست این تکنیک ها را گسترش داده و باعث بوجود آمدن انواعی تکنیک های جدید شده است که به راحتی قابل اجرا نیست.

***

“طغیان” برای پژوهشگران موسیقی می تواند نمونه خوبی باشد برای بررسی تحولات نوین در آثار هنرمندان جوان ایران که اگر همفکری و همدلی ها تداوم یابد، می تواند نوید دهنده تولید آثاری خلاقانه و ارزشمند در موسیقی ایران باشد.

پی نوشت
۲- اشکالات پیوند شعر و موسیقی مخصوصا در این بیت بیشتر دیده می شود: “کشتی باده بیاور که مرا بی رخ دوست گشته هر گوشه چشم از غم دل دریایی”
۳- البته این نگاه از اشاعات “مرکز حفظ و اشاعه موسیقی ایرانی” بود که تا امروز تاثیراتش را می بینیم. هرچند فرج نژاد هم تند روی نکرده و این اثر را به آهنگساز الهام دهنده اش یعنی زنده یاد مشکاتیان تقدیم کرده و به نوعی استفاده از اثر او را از دید منتقدان سنتی هم قابل گذشت کرده است.
۴- البته فرج نژاد در واقع از بخشی از ریتم ۱۴ ضربی مشکاتیان استفاده کرده و یک یازده ضربی با ترکیب ۵+۳+۳ به آن افزوده است و در واقع یک ۲۵ ضربی ساخته شده است؛ در بخش های دیگر هم از ترکیبات ریتمیک غیر لنگ هم به صورت مقطعی استفاده کرده است که مشکاتیان در تصنیف “شیدایی” چنین نکرده است.
۵- به دلیل میزان پایین تراکم ملوکوهایش
۶- البته این مسئله در بعضی از انواع سه تار و شماره های خاصی از سیم بروز می کند.
۷- هرچند در برخورد فلز ناخن مصنوعی سه تار با سیم هایی با ضخامتی مانند سیم بم، باز مشکل نویز را خواهیم داشت.

روزنامه شرق

4 دیدگاه

  • سينا
    ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۵:۵۲ ق.ظ

    با سلام
    کل مقاله رو خوندم، نقد خوب و کاملی بود در رابطه با این آلبوم. کاش این فضا ایجاد بشه و تمام آلبوم ها به همین شکل نقد شوند.ا
    یه سوال هم داشتم که امیدوارم بی پاسخ نزارید. من مضرابهای استیل و استخوان هم دیدم. اونها هم نمی تونن جایگزین برای برنج و شاخ باشند؟

  • ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۱:۰۵ ب.ظ

    سلام
    دوست عزیز مضرابهای استیل که دیدم شبیه همین مضرابهای معمولی فلزی صدا می دادند بلکه کمی خشن تر ولی مضراب شاخ بستگی دارد چقدر چگالی داشته باشد و اصولا شاخ چه حیوانی باشد و چقدر شبیه به ناخن انسان باشد.

  • سينا
    ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۳:۴۳ ب.ظ

    منظورتون از شبیه ناخن انسان بودن در شکل مضرابه یا جنس یا صدا دهی؟

  • ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۵:۰۴ ب.ظ

    منظورم متریال هست البته وقتی از شاخ استفاده میکنیم باید شکل ناخن هم ساخته شود طبعا نمیتواند شکل ناخن های سیمی را داشته باشد.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

شیدایی تار (II)

وی در جریان انقلاب اسلامی از سمتهای خود استعفا کرد و به مردم انقلابی پیوســت و ســاخته ها و نواخته های او با صدای محمدرضا شــجریان و شــهرام ناظری در نوک پیکان انقلاب قرار گرفت و امروزه به عنوان یک خاطره ملی در اذهان مردم باقی است. لطفی در مورد ساخته معروف خود، سپیده (ایران ای ســرای امید)، می گوید: «وقتی در دستگاه ماهور شروع به کار کردم طبق روال آواز از منطقه بم شــروع شد ولی هر کاری که می‌کردیم، می دیدیم جور درنمی آید. پس از مدتی قرار شد آقای شجریان از اوج بخواند و خیلی خوب درآمد. در آن روزگار جامعه ایرانی یکپارچه شور و هیجان بود، ما هم که از جامعه دور نبودیم و با مردم همصدا بودیم.

تکنیک های هارمونی در موسیقی های امپرسیونیسم و رومانتیسم (II)

من این نوع دیدگاه گسترش هارمونی را در هفت متد اصلی دسته بندی و خلاصه می کنم که در جای خود در باره ی هر کدام صحبت می کنم. این متد ها عبارتند از:

از روزهای گذشته…

نگاهی گذرا به کتاب‌های آموزش هارمونی <br>متنشر شده در سال‌های اخیر (۸۹-۸۳) قسمت اول

نگاهی گذرا به کتاب‌های آموزش هارمونی
متنشر شده در سال‌های اخیر (۸۹-۸۳) قسمت اول

مجموعه‌ی فنون هارمونی سال‌ها در ایران شناخته شده است. تقریبا از زمان حضور«ژنرال لومر» و کار مدرسه‌ی موزیک نظام این فن هم به شکل رسمی در ایران تدریس شده است، بعدها با تاسیس مدرسه‌های موسیقی (وزیری، هنرستان عالی و ملی و…) همیشه هارمونی یکی از مواد اصلی درس‌ها بود. در سال‌های دور دو کتاب به عنوان منبع درسی مورد استفاده‌ی دانش‌جویان و هنرجویان قرار می‌گرفت: کتاب «ریشارد اشتور» و «تئودور دوبوا». در نیمه‌ی دوم دهه‌ی هفتاد یعنی از سال‌ ۱۳۷۵ تا ۱۳۷۸ تعدادی کتاب هارمونی ترجمه یا تالیف و روانه‌ی بازار شد: کتاب مشهور «والتر پیستون»، «هارمونی مدرن»ِ «ایگل فیلدهال»، «هارمونی قرن بیستم» نوشته‌ی «سِر پِرسی کِتی» و «هارمونی کلاسیک»ِ «سی. اچ. کیتسون». «هارمونی تحلیلی» نوشته‌ی «پرویز منصوری» هم در این میان به عنوان تنها اثر تالیفی (۱) به زبان فارسی باید نام برده شود.
زبیگنف پرایزنر، آهنگساز افسانه ای فیلم

زبیگنف پرایزنر، آهنگساز افسانه ای فیلم

زبیگنف پرایزنر (Zbigniew Preisner) در ۲۹ مارس ۱۹۵۵ در لهستان بدنیا آمد. شاید مهمترین عامل شهرت وی ساخت موسیقی فیلم برای کارگردان شهیر دنیای سینما کیشلوفسکی بود که توانست وی را به دنیا معرفی نماید هر چند موسیقی جادویی ساخته شده توسط پرایسنر بقدری زیبا بود که یکی از عوامل بسیار تاثیر گذار بر آثاری چون سه گانه های کیشلوفسکی و دیگر آثار این فیلمساز فقید بود.
حمله گلدوف به eBay و اجرای زنده Pink Floyd

حمله گلدوف به eBay و اجرای زنده Pink Floyd

به گزارش خبر گزاری رویترز دلال بزرگ اینترنتی یعنی eBay اعلام کرد که تمامی بلیط های کنسرتهای بزرگ Live 8 را بلوکه کرده و تا اطلاع بعدی آنها را نخواهد فروخت.
لئوش یاناچک (II)

لئوش یاناچک (II)

وی با سبک نئو رومانتیسیزم کرن مخالف بود و کلاسهای جوزف داشز (Joseph Dachs) را نیز ترک کرد زیرا تکنیک پیانو نوازی او را نمی پسندید. وی قطعه سونات ویلن خود را در رقابت کنسرواتوآر وین شرکت داد اما داوران آنرا به دلیل آنکه “بسیار آکادمیک” یافتند رد کردند. وی کنسرواتوآر را علی رغم گزارش بسیار خوبی که فرنتس کرن درباره او نوشته بود، نیمه کاره و نا امیدانه رها کرد. در بازگشت به برنو در ۳۱ ژوئیه ۱۸۸۱ با یکی از شاگردان جوانش ازدواج کرد.
موسیقی پست مدرن (III)

موسیقی پست مدرن (III)

در اواخر سال‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، تعدادی از سبک‌ها، تحت تاثیر موسیقی پاپ قرار گرفتند و شرایط پست مدرن شروع به شکل‌گیری و سبک‌های موجود شروع به ترکیب عناصر پست مدرن کردند. موسیقی عوامانه، «جاز»، «ریتم اند بلوز» و «راک اند رول» اولیه، نه تنها به‌وسیله‌ی تکنولوژی جدید بلکه به‌طور اساسی توسط شیوه‌ی متفاوتی از فن‌‌آوری ضبط شروع به شکل‌گیری کردند. به‌جای تلاش برای نیل به یک صدای سه بعدی شفاف به پیروی از تجارب حاصل از کنسرت، آواها در ضبط به طور فزاینده‌ای مورد توجه واقع شد و باقی اصوات، به صورت دیواری پشت تراک اصلی قرار گرفتند.
جایی میان آفرینش و تفسیر (III)

جایی میان آفرینش و تفسیر (III)

ممکن است در جایی مردم بروند و اجرای هزارمین باره‌ی سوناتی از بتهوون را بشنوند اما اگر کنسرتی با عنوان اجرای مجدد شور میرزاعبدالله برگزار شود احتمال کمی هست که مورد استقبال موسیقی‌دوستان قرار بگیرد (حتا روزگاری که توجه به بازسازی و احیای موسیقی اواخر عهد قاجار بیش از امروز بود). یکی از مهم‌ترین دلایل را در معانی و کارکردهای مختلفی که متن ردیف برای موسیقی‌دان ایرانی دارد باید جست.
گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (II)

گزارش جلسه چهارم «کارگاه آشنایی با نقد موسیقی» (II)

جمله‌پردازی و فاصله‌های متداول کدام‌ها هستند و تغییرات نوازنده چگونه صورت گرفته است؟ به علاوه چطور کاربرد واژه‌ای مانند «انگاره» که در موسیقی‌شناسی و موسیقی‌نویسی امروز ما معنایی یافته است، برای ساختارهای مشابه مجاز شمرده شده است؟ همانند بحث گذشته در این مورد هم پاسخ مشابهی داده نشد. مدرس اشاره کرد که این بحث را از آن جهت مطرح کردم که بدانیم این اصطلاحات و واژگان معنی دارند و اگر از آنها استفاده می‌کنیم لااقل باید بتوانیم شرح دهیم چرا استفاده کرده‌ایم و چگونه با موضوع مورد بحث ما ارتباط پیدا می‌کند.
«آسمان، مهتاب» منتشر شد

«آسمان، مهتاب» منتشر شد

آلبوم «آسمان، مهتاب» با صدای هادی فیض آبادی و آهنگسازی کاوه سروریان به مناسبت نوروز ۹۲ منتشر شد. پس از گذشت ماه ها بالاخره آلبوم «آسمان، مهتاب»، توسط شرکت هزار نغمه بسته نگار روانه بازار موسیقی شد. آسمان مهتاب اثری در باب احیای موسیقی سنتی نیست، بلکه تلاش می کند تا با بهره گیری از امکانات موسیقی دستگاهی ایران سخنی به فراخور زمان ارائه کند، این نکته ای است که امروزه در میان آثار منتشر شده از هنرمندان موسیقی ایران کمتر دیده می شود.
یان اندرسون و فلوت راک

یان اندرسون و فلوت راک

موسیقی راک در سالهای ۱۹۷۰ آنچنان مورد علاقه عموم نبود تا اندرسون بتواند تصمیم نهایی خود را بگیرد. او و گروهش جترو تول (Jethro Tull) در اوایل و اواسط دهه ۷۰ با ۱۰ آلبوم درخشان خود باعث درخشیدن بازار ریکوردهای موسیقی شدند، از جمله: آکوالونگ (Aqualung)، سخت همچون آجر (Thick as a Brick)، نمایش پرشور (Passion Play)، کودک جنگ (War Child) و آوازهای جنگل (Songs From the Wood). این گروه با آلبومهایی همچون: زندگی کردن در گذشته (Living in the Past)، اشتباه در جنگل (Bungle in the Jungle)، معلم (Teacher) و تنفس لکوموتیو (Locomotive Breath) به سبک موسیقی راک کلاسیک ادامه دادند.
بررسی اجمالی آثار شادروان <br>روح الله خالقی (قسمت بیست و دوم)

بررسی اجمالی آثار شادروان
روح الله خالقی (قسمت بیست و دوم)

در اینجا یادآوری این نکته ضروری است که همهِ قسمتهای تاکنونی آهنگ، فقط ساخته و پرداختهِ ذهن وقاد خالقی و دسترنج او میباشند و اجرای استاد نی داود اصولاً با ملودی اصلی آغاز میشود و فاقدِ همهِ این مقدمه هاست. این همان نکته ایست که در آغاز این مقال، از آن سخن رفت. اجرای خالقی قسمتهای دیگری هم دارد که در اجرای نی داود نیست.