نگاهی به آلبوم “طغیان” (III)

“شیدایی” در زمان خود بسیار مورد استقبال اهالی هنر قرار گرفت و نو آوری مشکاتیان در ارائه ریتم ۱۴ ضربی تحسین بسیاری را برانگیخت؛ همنشینی ریتم و تم این قطعه به حدی بود که حتی اشکالاتی که این تصنیف در پیوند شعر و موسیقی داشت (۲) را از دید شنونده اهل موسیقی دور نگه داشت و آنها تا به امروز آنرا یکی بهترین تصانیف موسیقی ایرانی می دانند.

تا سال پس از ساخته شدن این قطعه آهنگسازان از به کار بردن ریتم این تصنیف پرهیز می کردند و سعی می کردند اگر سراغ ۱۴ ضربی می روند با ترکیب ۴+۴+۳+۳ ریتم سازی نکنند تا نکند مورد اتهام دزدی هنری قرار بگیرند!

حال سئوال اینجاست که در موسیقی دستگاهی ایرانی که به شکل افراطی بر اساس کلیشه ها آهنگسازی انجام می شود، چطور از به کار گیری یک الگوی ریتمیک از یک آهنگساز معاصر حذر می کنند؟! پاسخ را باید جامعه شناسی خاص موسیقی دستگاهی یافت که بهره گیری از آثار قدما (که گویی قدسیانی از آسمانها به زمین آمده بودند!) را مجاز می داند و بهره گیری از آثار معاصرین را مردود. (۳)

این باور غلط که محدودیت زاست، توسط میدیا فرج نژاد در تصنیف “نقش غم” زیر پا گذاشته شده و گردش ملودیک و ریتم شباهتهایی به “شیدایی” مشکاتیان پیدا کرده است. (۴)

درباره نوازندگی میدیا فرج نژاد دو نکته مهم وجود دارد که جا دارد در این فرصت کوتاه درباره آنها صحبت کنیم؛ یکی سونوریته سازش و دیگری تکنیک های سازی به رفته اوست.

سالهاست که ضبط های دیجیتالی در موسیقی جهان مورد استفاده قرار می گیرند و حدود یک دهه است که در ایران هم این نوع ضبط همه گیر شده است. در ضبط دیجیتالی، به ادعای صدابرداران و گواه ضبط های موجود، هارمونیک های با فرکانس بالا بیشتر از ضبط های آنالوگ قدیمی ضبط و شنیده می شود و به همین دلیل نویزهایی که مضراب تار به دلیل برخورد فلز با فلز (مضراب فلزی با سیم فلزی) تولید می کند، بیش از پیش شنیده می شود؛ به مشکل باعث روی آوردن نوازندگان به مضرابهای غیر فلزی از جنس چوب، شاخ و این اواخر پوست فشرده شده است.

فرج نژاد هم در “طغیان” از مضراب شاخ برای ضبط خود استفاده کرده که علاوه بر محاسن نام برده، مضراتی هم در تولید صدای شفاف از ساز داشته است. سطح مضراب شاخ هرچقدر هم که صیقلی باشد، با سطح مضراب فلزی برابری نمی کند و جدا از این مسئله، مضراب شاخ (۵) چگالی پایینی نسبت به فلزی مانند برنج دارد و برای اینکه به وزن مورد نیاز برای به ارتعاش در آوردن سیم برسد، لازم است حجم بیشتری پیدا کند که این مورد نیز باعث بوجود آمدن اصطکاک بیشتر با سیم و تولید نویز می شود.

در مورد بخشهای نواخته شده با سه تار، این وضعیت به صورت عکس بروز کرده و به خاطر کم قدرت بودن ناخن در ارتعاش سیم (۶) از ناخن فلزی استفاده شده که در مورد این جنس سیم و سه تار استفاده شده، انتخاب به جایی است و اگر کمی الگوی مضراب تغییر کند و اصطکاک کمتر شود، یک مضراب ایده آل می تواند باشد برای سه تار (۷)

در بعد تکنیک نوازندگی، تار و سه تار نوازی میدیا فرج نژاد بسیار متنوع و خلاقانه است. انواع پایه های مضرابی و پرشها به سیم های مختلف در نوازندگی او دیده می شود که پیش از این به صورت های ساده تری در آثار تار نوازان و سه تار نوازان گذشته شنیده شده است ولی فرج نژاد با تمرین و ممارست این تکنیک ها را گسترش داده و باعث بوجود آمدن انواعی تکنیک های جدید شده است که به راحتی قابل اجرا نیست.

***

“طغیان” برای پژوهشگران موسیقی می تواند نمونه خوبی باشد برای بررسی تحولات نوین در آثار هنرمندان جوان ایران که اگر همفکری و همدلی ها تداوم یابد، می تواند نوید دهنده تولید آثاری خلاقانه و ارزشمند در موسیقی ایران باشد.

پی نوشت
۲- اشکالات پیوند شعر و موسیقی مخصوصا در این بیت بیشتر دیده می شود: “کشتی باده بیاور که مرا بی رخ دوست گشته هر گوشه چشم از غم دل دریایی”
۳- البته این نگاه از اشاعات “مرکز حفظ و اشاعه موسیقی ایرانی” بود که تا امروز تاثیراتش را می بینیم. هرچند فرج نژاد هم تند روی نکرده و این اثر را به آهنگساز الهام دهنده اش یعنی زنده یاد مشکاتیان تقدیم کرده و به نوعی استفاده از اثر او را از دید منتقدان سنتی هم قابل گذشت کرده است.
۴- البته فرج نژاد در واقع از بخشی از ریتم ۱۴ ضربی مشکاتیان استفاده کرده و یک یازده ضربی با ترکیب ۵+۳+۳ به آن افزوده است و در واقع یک ۲۵ ضربی ساخته شده است؛ در بخش های دیگر هم از ترکیبات ریتمیک غیر لنگ هم به صورت مقطعی استفاده کرده است که مشکاتیان در تصنیف “شیدایی” چنین نکرده است.
۵- به دلیل میزان پایین تراکم ملوکوهایش
۶- البته این مسئله در بعضی از انواع سه تار و شماره های خاصی از سیم بروز می کند.
۷- هرچند در برخورد فلز ناخن مصنوعی سه تار با سیم هایی با ضخامتی مانند سیم بم، باز مشکل نویز را خواهیم داشت.

روزنامه شرق

4 دیدگاه

  • سينا
    ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۵:۵۲ ق.ظ

    با سلام
    کل مقاله رو خوندم، نقد خوب و کاملی بود در رابطه با این آلبوم. کاش این فضا ایجاد بشه و تمام آلبوم ها به همین شکل نقد شوند.ا
    یه سوال هم داشتم که امیدوارم بی پاسخ نزارید. من مضرابهای استیل و استخوان هم دیدم. اونها هم نمی تونن جایگزین برای برنج و شاخ باشند؟

  • ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۱:۰۵ ب.ظ

    سلام
    دوست عزیز مضرابهای استیل که دیدم شبیه همین مضرابهای معمولی فلزی صدا می دادند بلکه کمی خشن تر ولی مضراب شاخ بستگی دارد چقدر چگالی داشته باشد و اصولا شاخ چه حیوانی باشد و چقدر شبیه به ناخن انسان باشد.

  • سينا
    ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۳:۴۳ ب.ظ

    منظورتون از شبیه ناخن انسان بودن در شکل مضرابه یا جنس یا صدا دهی؟

  • ارسال شده در مرداد ۱۲, ۱۳۹۱ در ۵:۰۴ ب.ظ

    منظورم متریال هست البته وقتی از شاخ استفاده میکنیم باید شکل ناخن هم ساخته شود طبعا نمیتواند شکل ناخن های سیمی را داشته باشد.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

شناخت کالبد گوشه‌ها (IX)

حقیقت یافتن یکی از دو سوی این متناقض‌نما دیگر بستگی به مولف و کارش ندارد بلکه بیشتر مربوط به واکنش جامعه‌ی موسیقی است و آن کسانی که کتاب را می‌خوانند و به کار می‌بندند. احتمالا آگاه بودن بر این نکته که تحلیل ردیف به عنوان نوعی دستور زبان چه کاستی‌هایی دارد یا می‌تواند به بار آورد، همان کاستی‌ها را به نقطه‌ی قوتی در دگرگونی تلقی ما از دامنه‌ی خلاقیت در موسیقی دستگاهی تبدیل خواهد کرد، حتا اگر شده با مطرح کردن پرسش‌هایی درباره‌ی حدود تفسیر و … به بیان دیگر اگر دستاوردهای تحلیلی کتاب به عنوان یک حقیقت مسلم یا یک و تنها یک تفسیر قطعی درک شوند سوی اول روی می‌دهد و اگر به عنوان یک تفسیر خاص اما معتبر از میان بسیار تفسیرها، سوی دوم.

آثار مرتضی حنانه به نفع زلزله زدگان کرمانشاه عرضه می شود

برای اولین بار پارتیتورهایی از آثار آهنگساز بزرگ و صاحب سبکِ ایرانی استاد زنده یاد مرتضی حنانه به نفع زلزله زدگان غرب کشور عرضه می شود. امیرآهنگ آخرین شاگرد مرتضی حنانه اعلام کرد: به زودی ده پارتیتور از آثار استاد مرتضی حنانه توسط من و نظارت امیرعلی حنانه در اختیار علاقمندان آثار این آهنگساز برجسته و صاحب سبک قرار می گیرد.

از روزهای گذشته…

لقمان علی، درامر مسلمان (I)

لقمان علی، درامر مسلمان (I)

لقمان علی یک نمونه کامل است، یک الگوی تاریخی… موزیسینی اصیل که پیوسته در حال سفر است. با اینکه زمان و مکان به دنیا آمدنش کاملا مشخص است اما پس از آغاز فعالیت حرفه ایش خانه خود را در هر نقطه ای از دنیا می داند. او تحصیلات موسیقیایی خود را در نوجوانی یعنی در دهه های افسانه ای ۵۰ و ۶۰ قرن بیستم، در موسیقی گاسپل (Gospel Music)، بلوز، موسیقی ریتم و بلوز (R & B) و جز انجام داد.
نقدی بر نقد کتاب «پیوند شعر و موسیقی» (IV)

نقدی بر نقد کتاب «پیوند شعر و موسیقی» (IV)

منتقد در ادامه می نویسد: «در گفتار دهم کتاب شاهد بخش‌نویسی آواز در چهار بخش سوپرانو، آلتو تنور و باس هستیم که این فرم هیچ‌گونه قرابت و نسبتی با شعر و موسیقی ایرانی و نحوه‌ی پیوند پیچیده‌ی این دو با هم ندارد و تقلید صرف از آواز کلاسیک غربی است.» در این بخش از نوشته نیز کاملا تاثیرات گفتمان غرب ستیزانه مرکز حفظ و اشاعه موسیقی را مشاهده می کنیم؛ در این گفتمان به صورت بسیار سطحی و عوامانه، تمام نمودهای ظاهری فرهنگ غرب رد می شود؛ در اینجا چندان مهم نیست که این موسیقیِ آوازیِ چند صدایی شده، چه خصوصیات از نظر محتوا دارد و فقط همین که به گروه های سوپرانو، آلتو، تنور و باس دسته بندی شده حتما غربی است!
روش سوزوکی (قسمت چهل و هفتم)

روش سوزوکی (قسمت چهل و هفتم)

موتسارت را همیشه تحسین خواهم کرد. لطافت و عشقی را که فقط روح و جانی متعالی می‌تواند درک کند و این عشق می‌تواند عمق درد انسان را دریابد، می‌تواند تولد، مرگ، ناپایداری، فنا، تنهایی و انزوای زندگی را و عشق را با تمام عظمتش نه تنها در آثار مینورش بلکه در آثار ماژورش با غمی نافذ بیان کند.
نقدی بر «چرا جسم در آواز ایران گم شد؟»

نقدی بر «چرا جسم در آواز ایران گم شد؟»

«محسن پورحسینی» از معدود خوانندگان و مدرسین آواز کلاسیک است که بعد از انقلاب به برگزاری مسترکلاسهایی در مورد آواز در ایران پرداخته است. وی در مستر کلاسهای مختلف به موضوعات متنوعی مربوط به شیوه اجرای آواز ایرانی و ارتباط آن با «فضا» پرداخته است. (۱) وی در سمیناری با عنوان «چرا جسم در آواز ایران گم شد؟» (۲) به تشریح نظرات خود درباره آواز ایرانی پرداخته است و با استدلالهایی به ویژگی های امروزی آواز اشاره داشته است. پورحسینی در این برنامه -برخلاف سخنرانی ای که در خانه هنرمندان اجرا کرده است (۳) سعی داشته از ارزش داوری بپرهیزد و تنها به شرح خصوصیات آواز ایرانی و عوامل اثر گذار بر آن بپردازد.
صداسازی در آواز (VI)

صداسازی در آواز (VI)

قرار گرفتن صدا در ناحیه خاکستری به این مفهوم است که کانون صدا درجایی بیرون سر احساس شود و در صورتی که این کانون خارج از ناحیه خاکستری باشد یعنی صدا داخل سر احساس می شود.
رسول صادقی: تمامی دستاوردها را در اختیار همه قرار داده ام

رسول صادقی: تمامی دستاوردها را در اختیار همه قرار داده ام

در فلوت برنجی، به راحتی می شود سری فلوت را با سری نی جابجا کرد و یک فلوت خاص موسیقی ایرانی با فواصل موسیقایی ایرانی در اختیار داشت که تمامی رجیستر های صدایی نی را در اختیار دارد و حتی در پس غیث بهتر از نی عمل می کند البته اتصال سری فلوت به نی برنجی هم قوانینی دارد که بایستی رعایت شود و محل دمیدن آن دقیقا از لبه نی هست و نی از بالا حدود دو سانت افزایش یافته و بسته می شود و گره اول نی بزرگتر و ملایم تر گرفته می شود، همچنین فوتکی برای نی طراحی کرده بودم که صداهای اوج و غیث با آن به راحتی و مانند نی لبک قابل اجرا بود و می شود در آموزش نی برای کودکان نیز از آن بهره برد.
مشکلات ناشی از کار زیاد (I)

مشکلات ناشی از کار زیاد (I)

مشکلات ناشی از کار زیاد متاسفانه در بین نوازندگان بسیار شایع است، اما خوشبختانه می توان از آنها پیشگیری کرد و در صورت بروز قابل درمانند. همه موسیقی دان ها از آماتور گرفته تا حرفه ای باید علل بروز آن را بدانند بتوانند از ایجدشان جلوگیری کنند و علایم آنها را از همان ابتدا تشخیص دهند.
عصر حماسی کوبیسم و فردیت در حنجره بزرگان (I)

عصر حماسی کوبیسم و فردیت در حنجره بزرگان (I)

احساسی آمیخته به ترس در من شنونده برانگیخته می شود زمانی که تصور نبودن بزرگانی چون پاواراتی و شجریان به ذهن من راه می یابد. بی تردید این حالت پاسخ لذتی ست که پیوسته از اجراهای موفق این دو استاد برده ام.اما بر آن نیستم که خود را به این دلیل که از اجراهایشان لذت می برم محبوس کنم.آنچه مرا وا می دارد تا بر آثار ایشان تعمق کنم تقابلی ست میان دو فرهنگ موسیقایی (آوازی) شرق و غرب (که از ممتازترین نمونه های آواز کلاسیک غربی نیز هست) و شجریان را به عنوان برجسته ترین نماینده ی موسیقی آوازی ایران ( که می توان گفت از معدود آوازخوانانی ست که با آواز ایران گره خورده است.) انتخاب کرده ام.
موتسارت افکت

موتسارت افکت

به عقیده بسیاری از محققین گوش دادن به موسیقی موتزارت باعث تقویت حافظه و باهوش تر شدن آدم میشد. متخصصین فیزیک و پزشکی امروزه معتقدند، هنگامی که بیدار نیستم و در خواب بسر می بریم، یا حتی وقتی که بدلیلی در کما قرارداریم، موسیقی به دلیل ارتعاشات خود میتواند در اعماق سلول های بدن نفوذ کرده و اثرات خود را روی بدن بگذارد.
کدام تغییر؟ کدام نظام؟ (II)

کدام تغییر؟ کدام نظام؟ (II)

از سوی دیگر، ممکن است با توجه به مشی و سخنان بهمن رجبی، منظور ایشان از بیان این واژه ها نوعی نگاه اخلاقی باشد؛ بدین معنا که باید گفتار و کردار تنبک نوازان تغییر نماید. در این صورت نیز، علاوه بر این که انتخاب این واژه ها به هیچ عنوان رسا نیستند، می توان به جای «نظام تنبک نوازی» هر عبارت دیگری را جایگزین نمود؛ هر چند که در این مورد (یعنی مشی اخلاقی و غیرهنری اساتید و نوازندگان) نیز غیر از نکات و تکه پرانی های پراکنده، نکته ی دیگری دستگیر مخاطب نمی شد.