رساله ابن خردادبه (I)

موسیقی در ایران رساله‌ای از «ابن خرداد به» در زمینهء موسیقی‌ دورهء ساسانی‌ استاد حسینعلی ملاح
رساله‌ای تحت عنوان «اللهوو الملاهی» از «ابن خرداد به» (تولد ۲۱۱ هجری/وفات ۳۰۰ هجری) در لبنان چاپ شده که شرحی راجع به آن در سومین شماره مجله‌ «الدرسات الادبیه» چاپ لبنان نوشته شده است. رسالهء فوق در بیست و نه صفحه تنظیم گشته و از آن‌ اطلاعات سودمندی دربارهء موسیقی و سرود و شعر ایرانی‌ پیش از اسلام می‌توان بدست آورد. در این رساله نام برخی از آلات موسیقی ایرانی و بعضی از اصطلاحات و مقامهائی که‌ در موسیقی وجود داشته و همچنین یک تصنیف فارسی‌ مرکب از سه مصرع شعر دیده می‌شود و ضمن همین قطعه‌ دو حکایت نیز از باربد موسیقی‌دان نامدار دربار خسرو پرویز آمده است. نویسندهء مقاله در پایان مقدّمه می‌افزاید:
«در نظر داشتم که قسمتی از این قطعه را به فارسی ترجمه‌ کنم ولی چون مشتمل بر اصطلاحات و نامهائی است که باید مورد تحقیق بیشتری قرار گیرد بهتر آن دانستم که آن قطعات‌ را عینا با حواشی مصحح آن چاپ کنم که برای کسانیکه‌ بخواهند در این موضوعات تحقیق کنند، سودمندتر باشد.»

قطعه‌ای از رسالهء «اللهو و الملاهی»
فیذرس (‌۱) رومی نقل می‌کند. تارهای (‌۲) چهارگانه (ساز) همانند طبایع اربعه آدمی است.

سیم زیر بمثابه مردمان صفرائی مزاج است و سیم مثنی‌ همچون مردمان دموی مزاج است و سیم مثلث به اشخاص‌ بلغمی مزاج شباهت دارد-سیم بم به مردمان سودائی طبع‌ ماند. (۳)

سیم زیر را با خنصر۴و سیم مثنی را که صدای آن‌ چهار برابر بم‌تر از زیر است با انگشت بنصر (۵) و سیم مثلث را که صدای آن چهار برابر بم‌تر از زیر است با انگشت وسطی (‌۶) و بم را که شش برابر بم‌تر از زیر است با انگشت سبابه (‌۷) مینوازد.

ایرانیان معمولا عود را با نای و «زنامی» (۹) را با طنبور (۱۰) و سورنای (۱۱) را با دهل و مستج (۱۲) را با صنج‌ (۱۳) همنوا می‌کردند و می‌نواختند.

پی نوشت
۱- مسعودی او را «قندروس» و ناشر دیگری «ئودروس» نوشته‌ است و به احتمال قوی همان تئودروس رومی باید باشد.
۲- مراد از سیم یازه یا ابریشمی است که بر سازه‌های دولا و تار می‌بندند مانند چنگ، عود، سنتور، کمانچه و غیره.
۳- چهار سیم یا چهار تار عود یا بربط در قدیم هر یک نام خاصی‌ داشته است سیم اول که صدائی زیر داشته بهمین نام (زیر) تسمیه‌ شده، سیم دوم مصنی و سیم سوم مثلث و سیم چهارم بم نامگذاری‌ شده است.
۴- خنصر انگشت کوچک دست است.
۵- بنصر انگشت دوم بعد از انگشت کوچک است.
۶- وسطی بلندترین انگشت دست را گویند و در حقیقت انگشتی‌ است که در وسط قرار گرفته است.
۷- سبابه نیز انگشت دوم بعد از شست است.
۹- زنامی یکنوع نای است- «زنام» نام سازنده این نای است که در قرون ماضیه می‌زیسته و بهمین سبب این ساز را نای زنامی گویند.
۱۰- طنبور ساز زهی دسته بلندی است شبیه سه تار با این تفاوت‌ که دسته طنبور طویل‌تر از دسته سه تار است و کاسه آن نیز انحنای‌ بیشتری دارد.
۱۱- سورنای نائی است که در مجالس بزم و سور نواخته‌ می‌شود، این ساز همان است که امروز زرنا یا روزنای گویند.
۱۲- مستج که فارسی آن مشته است که احتمالا باید همان چغانه باشد و چغانه قطعه چوبی است مجوف شبیه مشته حلاجان که درون آن‌ چند زنگوله نهاده‌اند که چون آنرا به حرکت درآورند صدای مطلوبی‌ از آن استماع شود و برای نگاهداشتن وزن یا ریتم نغمات بکار می‌رود. این لفظ را اعراب مستق نیز نوشته‌اند اعشی قیس‌ می‌گوید:
(و مستق صینی و ون وبربط یجاوبه صنج اذا ما ترنما)
یعنی از مشته عینی و ون و بربط آنگاه نغمات دلنشینی می‌توان شنید که چنگ نیز با آنها به ترنم درآید.
۱۳- صنج همان چنگ است احتمالا بیکنوع ساز بادی نیز اطلاق‌ می‌گردد این لفظ را نباید با سنج اشتباه کرد. ساز اخیر دو صفحهء مدور فلزی است که بهم می‌کوبند.

ارسال دیدگاه

رایانامهٔ شما نمایش داده نخواهد شد.

درباره اتصالات چسبی ویولن (I)

زمانی که در یک وسیله چوبی تغییراتی رخ می دهد، دامنه این تغییرات می تواند منجر به واکنش هایی متفاوت از سمت چوب گردد. همان طور که می دانیم چوب ماده ای پویا و تغییرکننده می باشد و تغییرات آن بر اثر دگرگونی های دما، رطوبت، فشارهای فیزیکی و مکانیکی درونی و بیرونی به وجود می آید.

مروری بر آلبوم «زمین»

«زمین» یک دونوازی است؛ دوئت برای پیانو و خوانش شعر، هوشیار خیام و احمد پوری. و نتیجه‌اش شش قطعه‌ی موسیقی است و راهی دیگر برای همنشینی خوانش و موسیقی. نام موسیقایی قطعه‌ها، پرلودیوم، سرناد، آریوزو و … هم به تمثیل همین را می‌گوید. حتا اگر ندانیم که روش ساخته شدن این آثار، اجرای همزمان بوده است، سرشت دونوازانه‌ی این خوانش خود را نخست در نسبت حضور صدای گوینده و صدای پیانو می‌یابد؛ در سکوت‌ها و مکث‌ها. آنجا که شاعر خاموشی اختیار می‌کند تا جایی به حضور همنوازش بدهد. و چه هوشمندانه و با ظرافت چنین می‌کند. می‌شنود. می‌اندیشد و در لحظه تصمیم می‌گیرد و ناگهان بافت ساخته شده از صدای پیانو/انسان دگرگون می‌شود.

از روزهای گذشته…

نگاهی به موسیقی قوالی در هند و پاکستان (I)

نگاهی به موسیقی قوالی در هند و پاکستان (I)

کافی است به نزدیکترین فروشگاه محصولات فرهنگی بروید تا در بخش موسیقی ملل “world music” آن بتوانید حداقل یکی از آثار نصرت فاتح علی خان را ببینید. این هنرمند بزرگ، انقلابی در موسیقی قوالی پاکستان ایجاد کرد و آن را به جهانیان شناساند. البته پیش از او هم عده ای در این زمینه تلاش کرده بودند،اما محبوبیت وشهرت خاص او به دلیل تکنیک منحصربه فرد آوازش است. تلاش او برای ادغام موسیقی غربی مانند تکنو با قوالی باعث خلق آثار خارق العاده ای شد.
آواز بنان (IV)

آواز بنان (IV)

او غزلی را اجرا کرده است با ردیف «نشینم» (۲) که غزل‌سرا به جای «ببوسم»، «نشینم» را انتخاب کرده و بنان با چنان مهارتی این غزل را اجرا کرده که زهر و ابتذال کلمه را گرفته و این کاری است که از عهده همه کس برنمی‌آید.
«لحظه های بی زمان» (I)

«لحظه های بی زمان» (I)

«لحظه های بی زمان» نام آلبومی است که به تازگی منتشر شده است با دو نام آشنا و کم آشنا! منوچهر صهبایی رهبر و ابوایست با سابقه که در کارنامه خود ضبط چندین اثر سمفونیک ایرانی از ساخته های بزرگان رشته آهنگسازی ایران را دارد و دیگری روزبه تابنده، آهنگساز. اینکه چطور منوچهر صهبایی با حساسیت هایی که در مورد آهنگسازی دارد، تن به ضبط اثری از آهنگسازی جوان داده سئوالی است که در اولین لحظات شنیدن این آلبوم به پاسخ آن میرسیم.
نگاهی به اپرای مولوی (XII)

نگاهی به اپرای مولوی (XII)

زهی ها آغازگر پرده هفتم اپرا هستند؛ پرده ای که «ملاقات» نام گذاری شده و گوشه ای از پرسش و پاسخ مولانا و شمس را به نمایش می گذارد. بخشی که زهی ها و به دنبال آن سولوی آوازی کلارینت اجرا می کند، با اینکه یادآور آغاز پرده پنجم یعنی «بازار» است ولی تفاوتی نامحسوس در این آغاز اتفاق می افتد که آن تاکید بر دومینانت گام ماژور است و البته در طول این بخش ایست و شاهد بارها تغییر می کند.
طراحی با اتوکد (II)

طراحی با اتوکد (II)

حال نقطه تقاطع را مرکز دایره خود قرار داده، دایره ای با همین شعاع رسم می کنیم. برای این کار از نوار ابزار گزینه Circle را انتخاب یا حرف C را وارد و Enter را می زنیم. اکنون موس را به نقطه مورد نظر برده و کلیک کرده و حرکت می دهیم، سپس عدد ۸۰ میلیمتر را که شعاع ماست وارد می کنیم. دایره مورد نظر رسم شد.
به بهانه انتشار کنسرت ارکستر مضرابی (I)

به بهانه انتشار کنسرت ارکستر مضرابی (I)

بالاخره پس از گذشت ۱۵ سال از اجرای ارکستر مضرابی در تالار وحدت به رهبری حسین دهلوی، دی وی دی این اثر توسط انتشارات ماهور، به انتشار رسید. اگرچه این دی وی دی نه از نظر صوت و نه تصویر در حد مطلوبی قرار دارد ولی در این کسادی بازار هنر، متاعی است، گرانبها! اولین نکته ای که پس از بالا آمدن منوی این لوح تصویری توجه بیننده را به خود جلب می کند، نامهای آشنای قطعات است، به صورتی که در اولین نگاه، متوجه می شوید که در این کنسرت قطعه جدیدی ساخته نشده بلکه همه قطعات، “تنظیم شده” برای ارکستر مضرابی هستند.
آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (VI)

آسیب شناسیِ کاربرد نت در موسیقی کلاسیک ایرانی (VI)

نوازنده کیست؟‌‌ «آن که سازی را بنوازد؛ کسی که با آلتی از آلات موسیقی آهنگی را بنوازد. نوازندگی اقدام به اجرای نواهای موسیقی است. شغل و حرفه کسی که به نواختن موسیقی و اجرای آن به وسیله آلات موزیکی بپردازد‌‌» (حدادی/۱۳۷۶، ۶۱۶). اصول تربیت نوازنده در موسیقی کنونی ایران با اصول و اهداف آموزش و پرورش یک نوازنده در سایر جوامع و فرهنگ ها متفاوت است؛ اگرچه در جزئیات با فرهنگ های همجوار مشابهت هایی وجود دارد.
یک تم و چند تنظیم (La Campanella)

یک تم و چند تنظیم (La Campanella)

در موسیقی کلاسیک، گاهی با قطعاتی برخورد میکنیم که با وجود اینکه قبلا توسط آهنگسازی برای ارکستر و ساز خواصی تصنیف شده اند، به گونه ای دیگر بازنوازی و بازسازی میشوند. اینگونه قطعات اکثرا از ایده های بکری در ملودی سازی یا فرم برخوردارند که به آهنگسازان این امکان را میدهند که چند گونه تنظیم و اجرا شوند. در این مطلب و چند مقاله ای که در آینده روی سایت قرار خواهد گرفت به بعضی از این آثار میپردازیم.
زنان و موسیقی (V)

زنان و موسیقی (V)

در قرن هجدهم نقش زنان در موسیقی پر رنگ تر شد و حتی زنان به آهنگ سازی نیز پرداختند. اما موفقیت آن ها بیشتر در نوازندگی بود تا آهنگ سازی. از بین آهنگ سازان زن این دوره می توان به نام های زیر اشاره کرد:
تنها نامى برجا مانده است

تنها نامى برجا مانده است

در روزهایى که PERSIA (نام باستانى ایران در زبان هاى غربى) بر سردر موزه بریتانیا خودنمایى مى کند و ده ها هزار نفر از سراسر جهان را براى بازدید از ارزش هاى تاریخى و فرهنگى ایران به لندن کشانده، کمپانى موسیقى کلوسئوم (Colosseum) در آلمان نیز با همین عنوان، دوستداران موسیقى کلاسیک را به شنیدن ساخته هاى آهنگسازان ایران امروز با حال و هوایى که طبعاً ریشه در همان تاریخ کهن دارد دعوت مى کند.